Język krymskotatarski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Qırımtatar tili, Qırım tili
Къырымтатар тили, Къырым тили
Obszar Krym, Turcja, Uzbekistan, Rumunia
Liczba mówiących ~ 500 tys.
Klasyfikacja genetyczna Języki uralo-ałtajskie
 Języki ałtajskie
  Języki tureckie
   Oguzyjskie/ kipczackie
    Język krymskotatarski
Pismo łacińskie, cyrylica
Kody języka
ISO 639-1 -
ISO 639-2 crh
SIL CRH
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku krymskotatarskim
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka krymskotatarskiego
Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-krymskotatarski online
Mapa zasięgu występowania języka krymskotatarskiego

Język krymskotatarski (Qırımtatar tili, Qırımtatarca, Къырымтатар тили, Къырымтатарджа) albo język krymski (Qırım tili, Qırımca, Къырым тили, Къырымджа) – język Tatarów Krymskich, tradycyjnie zaliczany w skład podgrupy kipczacko-połowieckiej kipczackiej grupy języków tureckich.

Liczebność i rozkład geograficzny[edytuj | edytuj kod]

Językiem krymskotatarskim posługuje się na co dzień około 350 tysięcy osób, w tym około 250 tysięcy na Krymie. W dalszej kolejności mówiący tym językiem zamieszkują Turcję i Azję Środkową, głównie Uzbekistan. Istotna diaspora posługująca się tym językiem zamieszkuje w Rumunii i Bułgarii - łącznie nie więcej niż 30 tysięcy.

Dialekty[edytuj | edytuj kod]

Każda z trzech grup etnicznych Tatarów Krymskich posiada własny dialekt. Dlatego dla języka krymskotatarskiego wyróżnia się następujące dialekty:

  • Południowy, zbliżony do języków oguzyjskich. Ma różnić się od tureckiego języka literackiego niewiele mniej, niż niektóre dialekty tego języka. Ze względu na zaszłości historyczne osobliwością tego dialektu są liczne zapożyczenia greckie i włoskie.
  • Stepowy, zbliżony do języka kipczackiego. Posługuje się nim większość Tatarów w Turcji oraz w Rumunii i Bułgarii.
  • Średni, inaczej górski, najbardziej rozpowszechniony, pośredni między dwoma poprzednimi i z obu czerpiący. Jest podstawą współczesnej literackiej odmiany języka krymskotatarskiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Trzy dość odległe od siebie dialekty języka krymskotatarskiego ukształtowały się na skutek złożonej historii regionu i samych Tatarów Krymskich.

Współczesny rozdział dziejów języka otwiera działalność İsmaila Gaspıralı, który podjął się trudu dźwignięcia języka krymskotatarskiego z upadku, wywołanego włączeniem Krymu w skład Imperium Rosyjskiego, i który zapoczątkował odrodzenie tego języka i stworzył jego wariant literacki, bazujący, w odróżnieniu od dzisiejszego, na dialekcie południowym.

W 1928 zebrana na Krymie konferencja lingwistyczna uchwaliła powołanie nowego języka literackiego, opartego na dialekcie średnim, który jako wariant niejako kompromisowy dla dwóch pozostałych, jest dla wszystkich równo zrozumiały, a przy tym - najczęściej używany.

Alfabety[edytuj | edytuj kod]

Do 1928 roku język krymskotatarski zapisywano alfabetem arabskim, następnie do 1939 roku – łacińskim, a od 1939 roku – cyrylicą. Od lat 90. XX wieku następuje przechodzenie na alfabet łaciński. Nie jest to jednak przywrócenie starego alfabetu, ale zapożyczenie i modyfikacja alfabetu języka tureckiego. Obecnie równolegle używa się zarówno alfabetu łacińskiego, jak i cyrylicy. Interesujący jest fakt, że cyrylica przeważa w wydawnictwach książkowych, a alfabet łaciński – w Internecie. Alfabet cyrylicki jest również używany urzędowo do zapisu języka krymskotatarskiego na terytorium Ukrainy.

Łaciński alfabet języka krymskotatarskiego:

A a B b C c Ç ç D d E e F f G g
Ğ ğ H h I ı İ i J j K k L l M m
N n Ñ ñ O o Ö ö P p Q q R r S s
Ş ş T t U u Ü ü V v Y y Z z  
  • с -
  • ç - cz
  • ğ - h dźwięczne
  • h - ch
  • ı - y
  • j - ż
  • ñ - jak ng angielskie w slowie sing
  • ö - składamy wargi jak do głoski o i wymawiamy e (niemieckie ö).
  • q - podobne do k
  • ş - sz
  • ü składamy wargi jak do głoski u i wymawiamy i (niemieckie ü).
  • y - j
  • â - - la, kia.


Międzynarodowy alfabet fonetyczny
а b c ç d e f g ğ h ı i j k l m n ñ o ö p q r s ş t u ü v y z
[a] [b] [ʤ] [ʧ] [d] [e] [f] [g] [ɣ] [x] [ɯ] [i], [ɪ] [ʒ] [k] [l] [m] [n] [ŋ] [o] [ø] [p] [q] [r] [s] [ʃ] [t] [u] [y] [v], [w] [j] [z]


Cyrylica języka krymskotatarskiego:

А а Б б В в Г г Гъ гъ Д д Е е Ё ё
Ж ж З з И и Й й К к Къ къ Л л М м
Н н Нъ нъ О о П п Р р С с Т т У у
Ф ф Х х Ц ц Ч ч Дж дж Ш ш Щ щ Ъ ъ
Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я      

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Henryk Jankowski, Gramatyka języka krymskotatarskiego, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 1992.
  • Henryk Jankowski, Język krymskotatarski, Dialog, Warszawa 2010.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]