Iwan III Srogi

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Iwan III Srogi
wielki książę moskiewski
ilustracja
Iwan III
wielki książę moskiewski
Okres panowania od 1462
do 1505
Poprzednik Wasyl II Ślepy
Następca Wasyl III Rurykowicz
Dane biograficzne
Dynastia Rurykowicze
Data i miejsce urodzenia 22 stycznia 1440
Moskwa
Data i miejsce śmierci 27 października 1505
Moskwa
Ojciec Wasyl II Ślepy
Matka Maria
Żona Maria Twerska
Zoe Paleologina
Dzieci Iwan (z Marią)
Wasyl III
Andrzej
Helena
Zniszczenie Nowogrodu przez Iwana III
Znaczek pocztowy wydany w 1995 z podobizną Iwana III
Moneta 25 rubli z 1989 wykonana z palladu

Iwan III zwany przez rosyjską historiografię, zwłaszcza starszą, Wielkim lub Srogim, właściwie Iwan III Wasiljewicz (ros. Иван III Васильевич, Iwan III Wasiljewicz) (ur. 22 stycznia 1440 w Moskwie, zm. 27 października 1505 tamże) – wielki książę moskiewski w latach 14621505.

Syn Wasyla II Ślepego.

Podbój niezależnych księstw ruskich[edytuj]

Wkrótce po objęciu władzy w 1463 roku najechał i podbił Księstwo jarosławskie. Od 1471 roku Moskwa była w unii personalnej z Nowogrodem Wielkim. W 1474 kupił Księstwo rostowskie. Zaatakował Republikę Nowogrodzką i obległ jej stolicę Nowogród Wielki w wyniku czego 14 stycznia 1478 miasto upadło, a Moskwa ostatecznie podbiła tę republikę kupiecką.

Impas ugryjski[edytuj]

W listopadzie 1480 roku armia tatarska dowodzona przez chana Wielkiej Ordy Ahmeta ruszyła na Moskwę, aby wymusić na jej władcy zaległą daninę. Chan, napotkawszy wojska Iwana III nad rzeką Ugrą, nie odważył się na atak i po otrzymaniu wiadomości, że Kazimierz Jagiellończyk nie przyjdzie mu z pomocą z powodu Wojny popiej, wrócił do Saraju (Impas ugryjski), co uznaje się za umowny koniec 250-letniej niewoli mongolskiej zapoczątkowanej klęską nad Kałką.

Iwan III zorganizował w 1482 wielki najazd Tatarów krymskich na ziemie litewskie, którzy spalili m.in. Kijów. W 1485 zdobył Księstwo twerskie co zmusiło wielkiego księcia twerskiego Michała Borysowicza 8 września 1485 roku do ucieczki na Litwę. W 1487 roku na stronę moskiewską dobrowolnie przeszły Peremyszl, Sereńsk, Kozielsk, Riazań.

I wojna z Litwą[edytuj]

Po śmierci króla Kazimierza Jagiellończyka, w czerwcu 1492 roku rozpoczął wojnę z Wielkim Księstwem Litewskim (Wojna litewsko-moskiewska 1492-1494). Armia moskiewska zdobyła Lubuck, Mceńsk, Chlepień, Rohaczew, zagroziła Wiaźmie. W tym czasie kniaziowie Sierpiejska i Mezecka przeszli na stronę Moskwy, poddając jej swoje księstwa. Zimą 1492 wojska litewskie pod wodzą Jerzego Hlebowicza przeszły do kontrofensywy odbijając Sierpiejsk i Mezeck. W styczniu 1493 nowa wyprawa moskiewska zdobyła Wiaźmę i zagroziła Smoleńskowi. W styczniu 1493 roku Iwan III po raz pierwszy użył w korespondencji do księcia Aleksandra Jagiellończyka określenia "gosudar wszystkiej Rusi", nie uznanej jednak przez Aleksandra. W wyniku zawartego w 1494 roku pokoju Litwa straciła Wiaźmę i zrezygnowała ze swoich roszczeń do ziem Nowogrodu Wielkiego, Pskowa, Tweru i Riazania.

II wojna z Litwą[edytuj]

W 1500 roku ponownie zaatakował Wielkie Księstwo Litewskie za powód podając niewybudowanie przez Aleksandra Jagiellończyka obiecanej cerkwi na dziedzińcu zamku wileńskiego (Wojna litewsko-moskiewska 1500-1503). W 1500 roku Iwan III pokonał hetmana litewskiego Konstantego Ostrogskiego w bitwie nad Wiedroszą i wziął go do niewoli. Kontrakcja Aleksandra Jagiellończyka spowodowała uwolnienie oblężonego Smoleńska oraz najazd na ziemie moskiewskie chana Szeich-Achmata, który nadal uważał się za zwierzchnika Iwana III, oraz atak mistrza krajowego zakonu inflanckiego Woltera von Plettenberg, który pokonał Moskali w bitwie pod Izborskiem, jednak Moskwa rozpoczęła kolejne działania wojenne, które zakończyły się sukcesem Iwana III. Na mocy rozejmu Wielkie Księstwo Litewskie straciło 1/3 swojego terytorium. Do państwa moskiewskiego włączono wszystkie Księstwa Wierchowskie, Księstwo czernihowskie i Siewierszczyznę, część Kijowszczyzny, część Księstwa Mścisławskiego, część Smoleńszczyzny i część Ziemi połockiej. W wojny osłabiona i zagrożona Litwa, zmuszona została do zacieśnienia związków z Polską podpisując w 1501 unię mielnicką.

Na polecenie Iwana III rozbudowano Kreml w Moskwie. Dwadzieścia pięć lat po ślubie Iwana III z Zoe Paleolog (1497), dwugłowego orła uznano za oficjalny herb Wielkiego Księstwa Moskiewskiego, zaś św. Jerzy na koniu pozostał herbem stołecznego miasta – Moskwy.

Miał trzy cele:

  1. przezwyciężenie rozdrobnienia Rusi
  2. walkę z Litwą – odzyskanie spuścizny Rusi Kijowskiej
  3. wejście w sojusz z wrogami państwa polsko-litewskiego.

Małżeństwa i potomstwo[edytuj]

Był dwukrotnie żonaty. Pierwszą żoną była Maria Twerska. Miał z nią syna – Iwana Iwanowicza, zwanego Młodszym. Maria zmarła w 1467 roku. Iwan Młodszy żył w latach 1458–1490, zginął w niewyjaśnionych okolicznościach. Z małżeństwa z córką Stefana Wielkiego (hospodara mołdawskiego) Heleną pozostawił syna Dymitra (1483 - 1509). Iwan III ogłosił wnuka następcą tronu 4 lutego 1498 roku. Jednak pod wpływem drugiej żony w 1502 roku odwołał swoją decyzję i na władcę księstwa wyznaczył Wasyla III[1]. Dymitr został wtrącony do więzienia, gdzie zmarł w 1509 roku.

Jego drugą żoną została Zoe, przedstawicielka dynastii Paleologów panującej do 1453 roku w Konstantynopolu. Małżeństwo zostało zawarte w 1472 roku. Z Zofią miał m.in.:

Przypisy

  1. Słownik władców Europy średniowiecznej, red. J. Dobosz, M. Serwański, Poznań 1998, s. 148.

Zobacz też[edytuj]