Mornel

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Mornel
Eudromias morinellus[1]
(Linnaeus, 1758)
Samica wyrzucająca skorupkę jaja
Samica wyrzucająca skorupkę jaja
Samiec z pisklętami
Samiec z pisklętami
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Infragromada neognatyczne
Rząd siewkowe
Podrząd siewkowce
Parvordo Charadriida
Nadrodzina Charadrioidea
Rodzina sieweczkowate
Podrodzina sieweczki
Rodzaj Eudromias[2]
C. L. Brehm, 1830
Gatunek mornel
Synonimy
  • Charadrius morinellus Linnaeus, 1758
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

     letnie lęgowiska

     zimowiska

Mornel (Eudromias morinellus) – gatunek średniego ptaka wędrownego z rodziny sieweczkowatych (Charadriidae), zamieszkujący wyspowo pasma górskie od północnej części Wysp Brytyjskich przez Półwysep Skandynawski, Ural, góry Syberii po Półwysep Czukocki. Na południu osiąga północno-wschodni Kazachstan, północno-zachodnie Chiny i Mongolię. Zimuje w Afryce Północnej, na Bliskim Wschodzie oraz w Iranie.

Taksonomia[edytuj | edytuj kod]

Po raz pierwszy gatunek opisał Karol Linneusz w 1758 pod nazwą Charadrius morinellus na podstawie holotypu ze Szwecji[4]. Obecnie (2015) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny podtrzymuje tę nazwę i uznaje gatunek za monotypowy[5]. Według niektórych autorów rodzaj Charadrius nie jest monofiletyczny[6], w związku z czym mornel jest wydzielany jako monotypowy przedstawiciel rodzaju Eudromias[7].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Występuje dymorfizm płciowy - samice są większe i barwniej ubarwione niż samce[8]. Masa ciała u samca wynosi 86–116 g, u samicy 99–142 g; rozpiętość skrzydeł mieści się w przedziale 57–64 cm[4]. Długość skrzydła: 143–163 mm, d. dzioba – 14–19 mm, d. skoku – 33–40 mm, d. ogona – 62–73 mm[8].

W szacie godowej samica ma brązowe czoło (pokryte wyraźnymi białymi plamkami), a głowę i grzbiet szarobrązowe; pokrywy uszne ciemne, szarawe. Widoczna jest biała brew, która ciągnie się w tył i łączy na karku w kształt litery V. Broda i gardło białe, kantarek popielaty. Szyja i górna część piersi matowoszara, niekiedy pokryta drobnymi, brązowymi paskami. Grzbiet, kuper, pokrywy nadogonowe, lotki III rzędu, barkówki i pokrywy skrzydłowe przybierają kolor ciemnoszary. Można dostrzec wąskie, płoworude krawędzie piór w wymienionych obszarach. Najbardziej zewnętrzna z lotek posiada wyraźnie białą stosinę. Środkowe sterówki są ciemnoszare i czernieją ku końcowi, zaś na samym ich końcu znajduje się wąski cynamonowy pas. Pozostałe sterówki mają przed końcem czarny pas, zaś na końcu pas w kolorze białym. Górna część piersi jest szara; niżej widać wąski, choć wyraźny, biały pas, zaś w dalszej części spodu ciała rosną pióra o głębokim kasztanowym kolorze. Wyżej białej linii znajduje się cienka linia barwy czarnej, zaś niżej – popielata. Środek brzucha porastają czarne pióra. Okolice kloaki oraz pokrywy podogonowe są białe, a spody skrzydeł – szarobiałe[8].

Poza sezonem lęgowym ptaki obu płci wyglądają identycznie. W okresie lęgowym płci można rozróżnić: samice są wyraźnie barwniejsze, u samca występuje więcej barwy białej na czole, brązowy odcień na szyi i piersi, słabiej zaznaczona (w porównaniu do samicy) jest biała kreska na piersi oraz mniej czarnego na brzuchu. Niektóre osobniki wykazują cechy pośrednie i nie jest możliwe oznaczenie płci na podstawie wyglądu zewnętrznego[8].

W szacie spoczynkowej brak ozdobnych barw na spodzie ciała. Niższa część szyi i pierś są pokryte piórami brązowymi i szarymi, a przechodzi przez nie biaława linia. Brzuch wyraźnie bielszy. Górne partie ciała wyglądają podobnie, jak w szacie godowej, jednak nieco bardziej brązowe i matowe. Wierzch głowy pokrywają ciemnobrązowe i płowe pasy, zaś brew jest nie biała, a brązowopłowa[8].

Tęczówka brązowa, dziób czarny (niekiedy u nasady żuchwy zielonawy lub szarawy), nogi matowożółte lub żółtobrązowe[8].

Zasięg występowania[edytuj | edytuj kod]

Mornel jest gatunkiem wędrownym. Gnieździ się od północnej Wielkiej Brytanii poprzez Skandynawię po północną Syberię i Półwysep Czukocki, dalej na południe lęgnie się w północno-zachodnim Kazachstanie, północno-zachodnich Chinach, północnej Mongolii i południowo-wschodniej Rosji. Okazjonalnie gniazduje w północno-zachodniej Alasce, w Pirenejach, Alpach, Karpatach oraz przypadkowych miejscach w Europie, a raz lęg stwierdzono na Spitsbergenie. Mornele na zimowiska udają się północnej Afryki (od Maroko[8] na zachód) oraz na Bliski Wschód po północny Iran[4].

Status w Polsce i Czechach[edytuj | edytuj kod]

W Polsce mornel pojawia się na przelotach, okazjonalnie gniazduje[7]. W 2015 obserwowano mornele w okolicach Trzebiatowa – 2 maja jednego ptaka koło Robów i 5 maja cztery ptaki koło Zapolic. W 2015 przelot jesienny morneli przez Polskę zaczął się 16 sierpnia, a do końca miesiąca zaobserwowano w kraju co najmniej 212 wędrujących osobników[9].

W XIX wieku mornele gnieździły się w Karkonoszach, choć zwykle po czeskiej stronie. Ostatni przypadek gniazdowania w Polsce miał miejsce w Tatrach (lęg stwierdzony 13 lipca 1988). Gniazda w Karkonoszach znajdywano na wysokości do 1300 m n.p.m. Karkonoska populacja wyginęła w połowie XX wieku, głównie wskutek polowań i wybierania jaj. W tamtym okresie ostatnie lęgi stwierdzono w 1946 roku na Łącznej Górze i później w 1948, kiedy miały gniazdować 2–3 pary. W latach 90. XX wieku obserwowano pojedyncze mornele lub pary w okolicach Białej Łąki, Upskiego Torfowiska oraz Panczawskiej Łąki. Jednak kolejny lęg miał miejsce po blisko pół wieku, w 1999 roku – kiedy na Łącznej Górze dostrzeżono rodzica z trójką nielotnych jeszcze młodych na wysokości 1550 m n.p.m. W maju 2001 roku obserwowano dorosłe ptaki kilkukrotnie, w okolicach Łącznej Góry, Studziennej Góry i Śnieżki – gdzie ptak odwodził obserwatora symulując złamanie skrzydła. 23 maja 2002 roku na Łącznej Górze znaleziono gniazdo z trzema jajami, jednak brakowało doniesień o mornelach po polskiej stronie od połowy XX wieku. 13 maja 2009 roku samica była obserwowana nieopodal Śnieżnych Kotłów (po polskiej stronie), a 17 maja 2009 na szczycie Wielkiego Szyszaka obserwowano samca. Obserwacje zaakceptowała Komisja Faunistyczna[10].

Ekologia[edytuj | edytuj kod]

Mornele gniazdują na arktycznych wybrzeżach oraz w wewnątrzkontynentalnej tundrze, a do tego w obszarach górskich rozsianych w umiarkowanych strefach Eurazji. W przypadku gór mornele preferują płaskowyże z krótką roślinnością[8]. W okresie sierpień-wrzesień ptaki zaczynają opuszczać swoje miejsca gniazdowania, a powracają pod koniec lutego lub w marcu[4]. Podczas migracji ptaki trzymają się małymi grupami[8], zwykle po 3–6 osobników, niekiedy nawet 20–80[4]. Niezależnie od pory roku mornele są łagodne[8]. Na przelotach ptaki przebywają na otwartych terenach z krótką roślinnością (np. na wrzosowiskach) i polach. Zimują na kamienistym lub zakrzewionym stepie, półpustyniach, zaoranych polach i obrzeżach upraw. Pożywienie E. morinellus stanowią chrząszcze, dorosłe Diptera i ich larwy, prostoskrzydłe, pajęczaki, ślimaki i dżdżownice. Prócz tego zjadają materię roślinną – liście, nasiona, jagody i kwiaty[11].

Rozród[edytuj | edytuj kod]

Okres lęgowy trwa od maja do sierpnia[8]. Mornel jest gatunkiem poliandrycznym. Samice mogą pozostać na lęgowiskach przez całe lato i tworzyć nowe pary z dopiero co przybyłymi samcami lub tymi, które straciły lęg lub pisklęta[12]. Gniazdo to wydrapany w nagiej lub porośniętej krótkimi roślinami ziemi dołek[4]. W zniesieniu znajdują się 3 jaja (przeciętna ich długość to ok. 40 mm, w źródle – 1,6 cala[13]), które samiec wysiaduje przeważnie samotnie przez 24–28 dni[12]. W jednym z badań (z 2002) samce wysiadujące jaja wraz partnerką były przeciętnie cięższe o 7,8 g od tych wysiadujących samotnie[14]. Następnie zajmuje się młodymi do ich opierzenia, czyli przez około 25 dni, oraz kolejne 2 tygodnie po opierzeniu[12].

Status zagrożenia[edytuj | edytuj kod]

IUCN uznaje mornela za gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern) nieprzerwanie od 1998. Trend dla całej populacji prawdopodobnie jest spadkowy, jednak nie jest znany trend niektórych populacji lokalnych. BirdLife International wymienia 15 ostoi ptaków IBA, gdzie występuje mornel (14 europejskich i 1 w Izraelu), m.in. jezioro Tuz i Grampiany[11].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Eudromias morinellus, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. Eudromias. w: Integrated Taxonomic Information System (ang.) [dostęp 2015-12-12]
  3. Eudromias morinellus. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  4. a b c d e f Wiersma, P. & Kirwan, G.M.: Eurasian Dotterel (Eudromias morinellus). W: del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.) (2013). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 2013. [dostęp 12 grudnia 2015]. Część przypisów – Birdlife International (2015) za: del Hoyo et al. (1996)
  5. G. Gill & D. Donsker: Buttonquail, plovers, seedsnipe & sandpipers. IOC World Bird List (v5.4). [dostęp 12 grudnia 2015].
  6. Julia M. I. Barth, Michael Matschiner, Bruce C. Robertson. Phylogenetic Position and Subspecies Divergence of the Endangered New Zealand Dotterel (Charadrius obscurus). „PLOS one”. 8 (10), 2013. DOI: doi:10.1371/journal.pone.0078068. 
  7. a b Systematyka i nazwy polskie za: Paweł Mielczarek, Marek Kuziemko: Podrodzina: Charadriinae Leach, 1820 - sieweczki (Wersja: 2015-10-31). W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 12 grudnia 2015].
  8. a b c d e f g h i j k Marchant, Tony Prater & Peter Hayman: Shorebirds. Christopher Helm, 1986, s. 309–310. ISBN 978-1-4081-3515-0.
  9. Zbigniew Hajzer. Obserwacje rzadkich gatunków. Stwierdzenia: Wiosna-lato 2015. „Ptaki Polski”. 3/2015 (39), s. 4, 2015. 
  10. Karolina Dobrowolska. Obserwacje morneli Charadrius morinellus w Karkonoszach (Karkonoski Park Narodowy). „Ptaki Śląska”. 18/2011, 2011. 
  11. a b Eurasian Dotterel Eudromias morinellus. BirdLife International. [dostęp 12 grudnia 2015].
  12. a b c R. D. Smith & D. P. Whitfield. Renesting by male Dotterel Charadrius morinellus after successfully rearing chicks. „Bird Study”. 42, s. 174–195, 1995. 
  13. Charles Dixon: The nests and eggs of British birds. 1894, s. 257–258.
  14. Sue Holt, D. Philip Whitfield, Keith Duncan, Stuart Rae & Rik D. Smith: Mass Loss in Incubating Eurasian Dotterel: Adaptation or Constraint?. sierpień 2002. s. 219-224. (artykuł dostępny w całości za darmo po rejestracji)