Osho (Bhagwan Shree Rajneesh)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Osho
Bhagwan Shree Rajneesh

Rajneesh Chandra Mohan Jain
hindi: रजनीश चन्द्र मोहन जैन
ilustracja
Data i miejsce urodzenia 11 grudnia 1931
Kuchwada, Madhya Pradesh, Indie
Data i miejsce śmierci 19 stycznia 1990
Pune

Osho urodzony jako Rajneesh Chandra Mohan Jainhindi रजनीश चन्द्र मोहन जैन, szeroko znany również jako Bhagwan Shree Rajneesh (czytaj: bhagłan śri radźniś) (ur. 11 grudnia 1931 w Kuchwadzie, stan Madhya Pradesh w Indiach, zm. 19 stycznia 1990 w Punie) – współczesny hinduski guru, nauczyciel i mistrz duchowy. Założyciel ruchu religijnego Neo-Sannyas (uczniowie nazywani są sannjasinami).

Autor kilkuset książek – według różnych danych ich liczba waha się pomiędzy 400 oryginalnymi tytułami a 750, włączając w to różne kompilacje. Tłumaczone na ponad 50 języków[1]. Najpopularniejsze tytuły to: "From Sex to Superconsciousness"; "My Way, the Way of the White Clouds"; "The Book of Secrets". Książki powstały na podstawie wykładów (w języku hindi); które zostały spisywane oraz nagrywane w formie audio i wideo, przez jego uczniów[2]

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Wczesne lata[edytuj | edytuj kod]

Osho urodził się w relatywnie zamożnej rodzinie, jako najstarszy syn z jedenaściorga dzieci handlarza suknem i ubraniami – rodzina Osho mieszkała nad sklepem. Astrolog przepowiedział, że syn najprawdopodobniej nie przeżyje swoich siódmych urodzin[3]. Rodzice (będący wyznawcami odłamu dżinizmu) oddali go na wychowanie do dziadków ze strony matki.

Swoje publiczne wystąpienia rozpoczął na dorocznym Sarva Dharma Sammelan, czyli ogólnoindyjskim zjeździe międzywyznaniowym, odbywającym się w Dżabalpur od 1939 r., organizowanym przez dżinistów. Osho brał w nich udział w latach 1951 do 1968[4]. Zwyciężył w ogólnoindyjskich mistrzostwach w dyskutowaniu[5]. Później przestano go zapraszać z powodu głoszenia przez niego zbyt wywrotowych poglądów.

Studiował na uniwersytecie w Sagar, które ukończył w 1957 r. zdobywając z wyróżnieniem tytuł magistra filozofii[6]. Następnie wykładał filozofię w Akademii Sanskrytu w Raipur i później, do 1966 r., już jako profesor, na uniwersytecie w Dżabalpur. W tym czasie, również wiele podróżował po całych Indiach, dając wykłady i wygłaszając mowy krytykujące socjalizm i Gandhiego[7]. W 1962 r. zaczął prowadzić, głównie w Mount Abu w Radżastanie, trwające od 3 do 10 dni obozy medytacyjne, oraz zakładać pierwsze centra medytacji Jivan Jagruti Kendras (Centrum Budzenia Życia). Cały ten ruch, znany jako Jivan Jagruti Andolan, był silnie wspierany przez dżinistów, spośród których Osho się wywodził. W 1966 r. Osho zrezygnował ze stanowiska profesora[8].

1968-1973[edytuj | edytuj kod]

W roku 1968 wywołał skandal pośród przywódców religijnych, wygłaszając serię wykładów, w których ostro krytykował stosunek hinduskiego społeczeństwa do miłości i seksu, nawołując jednocześnie do zaakceptowania seksualności oraz do pełnej wolności w tej kwestii. Krytykował również instytucję zorganizowanej religii, jak i instytucję kapłana[9]. Cykl tych wykładów został później wydany jako książka From Sex to Superconsciousness.

26 września 1970 r. rozpoczął inicjowanie swoich uczniów (neo-sannjasinów), co łączyło się z otrzymaniem nowego imienia (np. "Swami Satyananda" dla mężczyzn, czy "Ma Dhyan Shama" dla kobiet), noszeniem na szyi mali z medalionem ze zdjęciem Osho, oraz przywdziewaniem tradycyjnej, pomarańczowej lub czerwonej szaty hinduskich mnichów i ascetów (słowo sannjasin oznacza ascetę). Jednakże Osho, świadomie, żadnej ascezy nie zalecał. Noszenie szat i mali obowiązywało do 1985 r.

W 1971 r. zaczął tytułować się Bhagwanem Shree Rajneeshem[10]. W kolejnych latach zdobywał coraz więcej zwolenników na całym świecie – przede wszystkim w USA i Europie Zachodniej.

1974-1981[edytuj | edytuj kod]

Położenie Poony na mapie Indii

W 1974 r. Osho przeniósł się do zakupionej przez Catherine Venizelos rezydencji maharadży w Koregaon Park, w mieście Poona, dzisiaj Puna (ze względu na położenie i dobry klimat Poona była bardzo popularna, jako drugie miejsce zamieszkania, wśród wielu zamożnych rodzin z Bombaju). Poona stała się miejscem pielgrzymek, z Indii oraz całego świata.

W 1980 r. w trakcie porannego wykładu, hinduski fundamentalista próbując dokonać zamachu, niecelnie rzucił w Osho nożem[11].

Ashram w Poonie miał pierwotnie zostać przeniesiony do stanu Gujarat w Indiach, co jednak natrafiło na stanowczy opór indyjskich urzędów[12].

Wizytę w ashramie w Punie w tym okresie oraz nauki tego guru, opisuje Lucyna Winnicka w książce Podróż dookoła świętej krowy[13].

1981-1986[edytuj | edytuj kod]

Wiosną 1981 r., po prawie 15 latach wygłaszania wykładów Osho rozpoczął trwający trzy i pół roku, okres swojego milczenia[14]. Odbywały się tylko satsangi – wspólne siedzenie w ciszy, czasami z odczytami jego wykładów lub muzyką.

W połowie 1981 r. Osho wyjechał do USA w celu znalezienia lepszej opieki medycznej. Cierpiał na astmę, cukrzycę oraz przewlekłe, ostre bóle pleców. Po krótkim okresie spędzonym w Montclair w stanie New Jersey[15], jego uczniowie kupili za sumę prawie 6 mln dolarów położone na uboczu ranczo o powierzchni 25 tys. ha, pierwotnie znane jako "The Big Muddy" (nakręcono tam parę westernów z Johnem Wayne’em), a leżące w Wasco County w stanie Oregon. W zgodzie ze stanowym prawem założone tam zostało miasto Rajneeshpuram, a Osho, jako gość komuny, zamieszkiwał tam najpierw w przyczepie, a później w zwykłym domu z krytym basenem.

Osho pozdrawiany przez sannjasinów w czasie swego codziennego przejazdu przez Rajneeshpuram, 1982 r.

Przez lata spędzone w Rajneeshpuram zyskał sławę posiadacza kolekcji kilkuset drogich Rolexów oraz wielkiej liczby Rolls-Royce'ów[16], które uczniowie kupowali dla niego, a których nie był formalnym właścicielem.

Osho zakończył okres swego milczenia w październiku 1984, a w lipcu 1985 powrócił do wygłaszania publicznych wykładów. Uczynił to wbrew życzeniu Ma Anand Sheeli, jego sekretarki zarządzającej po dyktatorsku komuną w jego imieniu w trakcie jego milczenia[17].

Komuna zwolenników Osho w Oregonie, w czasie Master's Day Festival. Fotografia z 1983 r.

Narastająca ilość zaostrzonych konfliktów z okolicznymi mieszkańcami oraz władzami stanu Oregon[18], jak też kryminalne działania zarządu komuny, z Sheelą na czele (włącznie ze spiskiem mającym na celu otrucie przedstawicieli władz lokalnych, zakładanie podsłuchów wewnątrz komuny, próba otrucia osobistego lekarza Osho oraz próba zmiany wyników wyborów lokalnych przez zatrucie salmonellą mieszkańców sąsiedniego miasteczka The Dalles na czas wyborów)[19], doprowadziły do sytuacji, w której dalsze istnienie komuny stanęło pod znakiem zapytania. Na skutek reżimu Sheeli, cały czas Rajneeshpuram opuszczało wielu uczniów. Gdy prowadzący kryminalne działania zarząd komuny, we wrześniu 1985 uciekł do Europy (wcześniej przelewając na swoje szwajcarskie konta znaczne kwoty pieniędzy), Osho na konferencji prasowej wezwał władze do podjęcia śledztwa, które w dalszej konsekwencji doprowadziło do aresztowania i skazania Sheeli i jej pomocników. Po tych wydarzeniach reputacja Osho znacznie się obniżyła.

W końcu października 1985 r. Osho został aresztowany (bez oficjalnego nakazu aresztowania) w Karolinie Północnej. Postawiono mu 34 zarzuty, dotyczące między innymi gróźb karalnych i naruszenia praw emigracyjnych[20]. Zgodził się na wyrok w zawieszeniu, którego warunkiem było to, że opuści Stany Zjednoczone[21]. Osho oskarżał później rząd Reagana, że w przeciągu 12 dni, w których z niewiadomych przyczyn stale przewożono go pomiędzy wieloma amerykańskimi więzieniami, był truty talem, jednakże śladów tej substancji później nie wykryto.

1986-1990[edytuj | edytuj kod]

Po opuszczeniu USA Osho rozpoczął podróż po świecie, przemawiając m.in. w Szwecji, Nepalu, Grecji i Urugwaju, ale jego stan zdrowia stale się pogarszał. W lipcu 1986 powrócił do Indii, a w styczniu 1987 do swojego starego aszramu w Punie, gdzie kontynuował dawanie wykładów.

Od kwietnia 1988 w swoich wykładach zajmował się tylko i wyłącznie mistrzami zen, a pod koniec grudnia tego samego roku oznajmił:

Nie chcę już by dłużej nazywano mnie Bhagawanem. Dość! Koniec dowcipu![22]

Po paru tygodniach bez imienia przystał na propozycję jednego z uczniów i przyjął imię Osho, przewijające się w przypowieściach zen, które w ostatnich wykładach omawiał.

19 stycznia 1990 r., cztery lata po aresztowaniu, zmarł w wieku 58 lat. Jako oficjalną przyczynę podano niewydolność serca. Prochy złożono w jego nowo zbudowanej z białego marmuru sypialni, w jednym z głównych budynków (Lao-Tsu House) aszramu w Punie, a za epitafium posłużył cytat z Meher Baby: "OSHO. Never Born, Never Died. Only Visited this Planet Earth between Dec 11 1931 – Jan 19 1990." (ang. "OSHO. Nigdy się nie narodził, nigdy nie umarł. Tylko odwiedził tę planetę Ziemia między 11 grudnia 1931 a 19 stycznia 1990.").

Poglądy[edytuj | edytuj kod]

Osho był przeciwnikiem jakiegokolwiek systemu wiary. Cenił natomiast i zalecał osobistą duchowość, a nie bycie wyznawcą religii – wyraźnie te rzeczy rozgraniczał. Podkreślał wartość autentycznego, osobistego doświadczenia religijnego. Ku temu doświadczeniu prowadzą (bez szczególnej kolejności): bycie świadomym, miłość, medytacja, świętowanie, twórcze działanie oraz radość i śmiech. Mówił, że oświecenie jest naturalnym stanem człowieka[23], ale uwaga ludzi jest zbyt rozproszona by to zauważyć – rozproszona zwłaszcza przez nieustanne myślenie i ciągłą aktywność umysłu. Powiedział, że nie ma szczególnej różnicy pomiędzy nim a innymi ludźmi, bo podobnie jak ci, którzy nie są teraz oświeceni i on kiedyś nie był oświecony, i tak samo jak on jest oświecony dzisiaj, tak inni będą oświeceni kiedyś.

Wyrażał się bardzo sprawnie zarówno w hindi jak i w języku angielskim. Mówił o twórcach najróżniejszych tradycji duchowych: Buddzie, Krysznie, Guru Nanaku, Jezusie, Sokratesie, mistrzach zen, Gurdżijewie, jak i o sufizmie, chasydyzmie, tantrze i wielu innych. Głosił, że żaden system myślenia nie jest w stanie go zdefiniować, gdyż uważał, że żadna filozofia nie jest w stanie w pełni wyrazić prawdy.

Sam będąc doświadczonym oratorem, twierdził, że słowa nie są w stanie przekazać jego przesłania[24]. Z drugiej strony głównym powodem, dla którego jednak mówi, jest danie możliwości doświadczeniamedytacji słuchaczom[25].

Zaprzeczał sam sobie. Ale sprzeczności dla niego nie istnieją – tylko wzajemnie uzupełniające się punkty widzenia[26]. Zasadniczo był też przeciwny pojęciu "filozofia" i wyrażał nadzieję, że owe sprzeczności znajdujące się w jego wypowiedziach, na zawsze uniemożliwią potomnym zmontowanie na bazie jego dzieł, jakiejkolwiek filozofii, jakiegokolwiek "-izmu".

Po wygłoszeniu w końcu lat 60. paru wykładów na temat seksu i seksualności zyskał przydomek "sex guru". Później zostały one wydane jako kompilacja From Sex to Superconsciousness. Według niego "Dla tantry wszystko jest święte, nie ma niczego, co byłoby bezbożne"[27], a cała tłumiona moralna seksualność jest daremna i jałowa, jeśli człowiekowi nie dana jest możliwość transcendencji seksu poprzez doświadczenie go całkowicie i świadomie. W 1985 r. powiedział dla bombajskiego tygodnika Illustrated Weekly:

"Nigdy nie żyłem w celibacie. Jeśli ludzie w to wierzą, jest to tylko ich głupota. Zawsze kochałem kobiety – możliwe, że kobiety bardziej niż kogokolwiek innego. Spójrzcie na moją brodę: zrobiła się siwa tak szybko, bo żyłem tak intensywnie, że skompresowałem w pięćdziesięciu, prawie dwieście lat życia[28].

Taka wypowiedź w ustach osoby tytułowanej Bhagawan jest prowokacyjna, a dla tradycjonalistycznych Hindusów, wręcz obrazoburcza. Osho nazywał jednak swoje wykłady pieprznymi czy, dla niektórych, obraźliwymi dowcipami lub komentarzami[29].

Osho o medytacji[edytuj | edytuj kod]

Według Osho, medytacja nie jest koncentracją: jest rozluźnieniem, puszczeniem[30]. Jest to stan uważności, w którym nie ma miejsca na realizowanie się ego, coś, co wydarza się, gdy ktoś znajduje się w stanie niedziałania. Nie ma tu "jak", ponieważ "jak" oznacza działanie – brak działania jest tu najbardziej pomocny. Już samo zrozumienie tego, pozwala, by niedziałanie się wydarzyło[31].

Osho twierdził, że współczesnemu człowiekowi bardzo trudno jest po prostu siedzieć i trwać w medytacji, więc wymyślił tak zwane aktywne techniki medytacji, by przygotować grunt. Najważniejsza z jego technik znana jest dzisiaj jako medytacja dynamiczna i Osho szczególnie ją współczesnemu człowiekowi zalecał jako rodzaj katharsis[32]. Inne techniki medytacji to: Kundalini, Nadabrahma oraz Nataraj.

W późnych latach osiemdziesiątych rozwinął nową grupę terapii medytacyjnych, znanych jako: Mystic Rose (mistyczna róża), Born Again (narodzony na nowo) oraz No-Mind (można to przetłumaczyć na anty-umysł, bez głowy). Poza własnymi metodami wprowadzał na nowo elementy tradycyjnych technik medytacji (nie należy mylić technik medytacji ze stanem medytacji, czyli samą medytacją). Twierdził, że przy wystarczającej praktyce możliwe jest utrzymanie stanu medytacji w trakcie wykonywania swych codziennych zajęć, a oświecenie nie jest niczym innym jak trwałe pozostawanie w stanie medytacji.

Krytyka i kontrowersje[edytuj | edytuj kod]

Oskarżany był w całym świecie o założenie destrukcyjnej psycho-sekty, w której manipuluje się jej członkami oraz o pranie mózgów swych wyznawców. W Niemczech wprowadzono rządowy program ostrzegający przed niebezpieczną sektą, jednak w swoim wyroku z 2002 r., niemiecki Trybunał Konstytucyjny na podstawie zaleceń Komisji Specjalnej Bundestagu orzekł, że oficjalnie dopuszczalne jest stosowanie określenia "sekta" w kontekście ówczesnych wydarzeń, lecz jednocześnie nieuprawnionymi są zniesławiające określenia typu "destrukcyjna", "pseudoreligijna" itp., jak też zarzuty manipulacji członkami grupy[33].

Określił siebie mianem "guru ludzi bogatych"[34], twierdząc, że materialne ubóstwo nie posiada wartości duchowych[35]. Stwierdził, że stanowczo lepiej medytuje się jadąc Rolls-Roycem, niż podróżując na grzbiecie osła.

W 1985 r. jego była sekretarka Sheela w amerykańskim show 60 Minutes na kanale CBS twierdziła, że Osho zażywał codziennie 60 mg Valium. Osho zapytany o te kwestie przez dziennikarzy, kategorycznie obu zaprzeczył, określając je jako "absolutne kłamstwa"[36].

Według byłego ucznia, Juliana Lee[37], Rajneesh/Osho to najgorsza rzecz, jaka kiedykolwiek przydarzyła się duchowości na zachodzie[38].

Literatura[edytuj | edytuj kod]

Literatura po polsku[edytuj | edytuj kod]

  • Osho, a trawa sama rośnie
  • Osho, Apteka dla duszy
  • Osho, Autobiografia
  • Osho, Bliskość. Zaufaj sobie i innym (Agencja Wydawnicza Nowy Horyzont 2006; nowe wydanie Garmond, 2009)
  • Osho, Budda drzemie w Zorbie
  • Osho, Buntowniczość: najważniejsza cecha (Wydawnictwo Nowy Horyzont, 2011)
  • Osho, Dojrzałość. Odpowiedzialność bycia sobą (Agencja Wydawnicza Nowy Horyzont, 2006; nowe wydanie Garmond, 2009)
  • Osho, Doświadczenie tantry (Wydawnictwo Nowy Horyzont) – książka z płytą DVD
  • Osho, Empatia. Najpiękniejszy rozkwit miłości (nowe wydanie Wydawnictwo Nowy Horyzont)
  • Osho, Hsin Hsin Ming (Wydawnictwo KOS 2010)
  • Osho, Inteligencja. Twórcza odpowiedź na nasze czasy (nowe wydanie Wydawnictwo Nowy Horyzont)
  • Osho, Intuicja. Wiedza wykraczająca ponad logikę (Agencja Wydawnicza Nowy Horyzont 2007; nowe wydanie Garmond, 2009)
  • Osho, Karty przemiany według OSHO
  • Osho, Kreatywność. Uwolnij swą wewnętrzną moc
  • Osho, Księga ego. Wolność od iluzji
  • Osho, Księga dzieci. Nie bój się być sobą
  • Osho, Księga kobiet: Duchowa księga kobiecości (Agencja Wydawnicza Jacek Santorski & Co, 2008)
  • Osho, Księga mądrości. Siedem punktów treningu umysłu (Wydawnictwo KOS, 2010)
  • Osho, Księga mężczyzn (Wydawnictwo Jacek Santorski, 2009)
  • Osho, Mapy Świadomości
  • Osho, Mądrość Piasków
  • Osho, Medytacja sztuka ekstazy
  • Osho, Medytacja. Podstawy praktyki
  • Osho, Miłość, wolność, samotność
  • Osho, Naucz się być sobą (Wydawnictwo Nowy Horyzont, 2012)
  • Osho, Nirwana
  • Osho, Odwaga. Radość niebezpiecznego życia
  • Osho, Osho Zen Tarot
  • Osho, Podróż w nieznane. O życiu i umieraniu (Garmond, 2009)
  • Osho, Ponad Marsem i Wenus. O różnicach między kobietą i mężczyzną (Wydawnictwo Nowy Horyzont, 2011)
  • Osho, Psychologia Ezoteryki
  • Osho, Radość. Poczucie szczęścia, które masz w sobie (nowe wydanie Wydawnictwo Nowy Horyzont)
  • Osho, Seks się liczy
  • Osho, Siedem ciał człowieka – czyli rzecz o naturze snów
  • Osho, Spotkania z wyjątkowymi ludźmi (Wydawnictwo Nowy Horyzont, 2009) – książka z płytą DVD
  • Osho, Świadomość
  • Osho, Świadomość. Klucz do życia w równowadze
  • Osho, Tantra, najwyższe zrozumienie
  • Osho, Techniki medytacji praktyczny poradnik
  • Osho, Transformacja przez tantrę (Wydawnictwo Nowy Horyzont) – książka z płytą DVD
  • Osho, Trzecie oko – brama postrzegania pozazmysłowego
  • Osho, Ukryte Tajemnice
  • Osho, Wejdź głębiej, bądź naturalny, sięgnij wyżej. Seks, wina i transcendencja (Wydawnictwo Nowy Horyzont, 2011)
  • Osho, Wielka Księga Sekretów – 112 medytacji pozwalających odkryć Twoją tajemnicę (Wydawnictwo Czarna Owca, 2011)
  • Osho, Wielkie wyzwanie
  • Osho, Wolność. Odwaga bycia sobą (nowe wydanie Wydawnictwo Nowy Horyzont)
  • Osho, Wychować nowe dziecko. Wolność, szacunek i rozwijanie inteligencji (Wydawnictwo Nowy Horyzont, 2011)
  • Osho, Zaratustra. Bóg który tańczyć potrafi
  • Osho, Zdrowie emocjonalne

innych autorów w j. polskim[edytuj | edytuj kod]

Literatura po angielsku[edytuj | edytuj kod]

autobiograficzne[edytuj | edytuj kod]

innych autorów[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzn[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Osho Times, styczeń 2006
  2. przykład dowcipu
  3. Autobiograficzna anegdota w książce Osho Vigyan Bhairav Tantra, tom 1, rozdz. 23
  4. Smarika, Sarva Dharma Sammelan, 1974, Taran Taran Samaj, Jabalpur
  5. autobiografia online
  6. University of Sagar website
  7. Artykuł w magazynie The New Yorker z 22.10.1986: Frances FitzGerald: A reporter at large – Rajneeshpuram (cz. 1)
  8. Osho Autobiography of a Spiritually Incorrect Mystic, Appendix
  9. University of Oregon Libraries Collection, Historical Note
  10. Frances FitzGerald, The New Yorker 22.10.1986, str. 77
  11. Artykuł na religioustolerance.org, ustęp 4.
  12. Frances FitzGerald, The New Yorker 22.10.1986, str. 85
  13. Zatrzymaj się, rozważ. W: Lucyna Winnicka: Podróż dookoła świętej krowy. Wyd. 1. Katowice: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1986, s. 149-163. ISBN 83-03-01549-4.
  14. Judith M. Fox: Osho Rajneesh, (2002: 21) ​ISBN 1-56085-156-2
  15. New York Times 16.09.1981
  16. Face to Faith – Parable of the Rolls Royces
  17. Osho The Last Testament, tom 2, rozdz. 29 (zapis wywiadu z magazynem Stern i kanałem ZDF niemieckiej telewizji)
  18. artykuł w magazynie Ashé
  19. Artykuł w magazynie The New Yorker 29.10.1986: Frances FitzGerald: A reporter at large – Rajneeshpuram (part 2)
  20. Newsweek 18/2009, "Niebo dla naiwnych" T.Stawiszyński
  21. Lewis F. Carter, Charisma and Control in Rajneeshpuram (1990: 233-238) ​ISBN 0-521-38554-7
  22. Osho, No Mind: The Flowers of Eternity, rozdz. 1
  23. Osho The Book of Wisdom, rozdział 2, pytanie 1
  24. Osho Be Still and Know, rozdział 9, pytanie 3
  25. Osho The Invitation, rozdział 14, pytanie 1
  26. Wywiad z Jeffem McMullenem, 60 Minutes, Australia; Video dostępne tu
  27. Osho Vigyan Bhairav Tantra, tom 1, rozdz. 2
  28. Osho The Last Testament, tom 1, rozdz. 27 (zapis wywiadu)
  29. Artykuł na religioustolerance.org (po angielsku), pod koniec rozdziału Beliefs and Practices
  30. Osho Be Still and Know, rozdz. 1, pytanie 1
  31. Osho From Misery to Enlightenment, rozdz. 22: Exactly how do you do it!
  32. wywiad z Riza Magazine, Włochy, video dostępne tu
  33. komunikat prasowy Trybunału dotyczący wyroku z 26.06.2002
  34. Osho From Darkness to Light, rozdz. 29: History repeats itself, unfortunately, pytanie 1
  35. Osho Beyond Psychology, rozdz. 9: I Want to Provoke Your Jealousy
  36. Osho The Last Testament, tom 4, rozdz. 19 (zapis wywiadu z niemieckim magazynem Der Spiegel)
  37. artykuł "Zagadkowy 'Bhagavan', Osho Rajneesh" na enlightened-spirituality.org
  38. strona rajneesh.info poświęcona pokazaniu Osho w negatywnym świetle
  39. Zapis Ośo Radżniś jest zapisem w jednej z transkrypcji spolszczonych, jest to polski odpowiednik transkrypcji zangielszczonej Osho Rajneesh. Autor zapisuje to nazwisko w takiej formie i w takiej transkrypcji także w innych swoich książkach, m.in. w Szaleństwo w religiach świata (zob. fragmenty książki w Google Books)