Piast

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy protoplasty dynastii Piastów. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Ten artykuł dotyczy legendarnego władcy. Zobacz też: inne znaczenia hasła Popiel.
Piast
ilustracja
Portret Piasta
Miedzioryt z przełomu XVII i XVIII w. ze zbiorów Austriackiej Biblioteki Narodowej
Władca Polski
Następca Siemowit
Dane biograficzne
Dynastia Piastowie
Data urodzenia koniec VIII wieku (?)
Data śmierci druga poł. IX wieku (?)
Małżeństwo Rzepicha
Dzieci Siemowit
Piast, ilustracja z dzieła ks. Jana Głuchowskiego, Icones książąt i królów polskich, 1605
Elekcja Piasta na księcia według Antoniego Oleszczyńskiego

Piast Chościskowic (łac. Past Ckosisconis, Pazt filius Chosisconisu[1], także Piast Kołodziej, Piast Oracz) – legendarny protoplasta dynastii Piastów; ojciec Siemowita, mąż Rzepichy.

Kronika Galla Anonima[edytuj]

Według Galla Anonima był synem Chościska i ubogim oraczem spod Gniezna. Miał żonę Rzepichę i syna Siemowita.

Podczas uczty z okazji postrzyżyn synów księcia Popiela, dwóch tajemniczych pielgrzymów stara się wejść do miejsca gdzie odbywa się wydarzenie. Zostają odpędzeni w krzywdzący sposób i dlatego decydują się ruszyć na podgrodzie, gdzie trafiają na dom oracza Piasta. Piast jest w trakcie przygotowań do postrzyżyn jedynego syna, jednak pełny współczucia na los wędrowców, zaprasza ich do swojej chaty. W pewnym momencie wędrowcy pytają o coś do picia, a gościnny Piast, choć ma tylko jedną beczkę piwa, którą szykował na ucztę z okazji postrzyżyn syna, otwiera ją i polewa strudzonym. Okazuje się, że za sprawą cudu piwo w beczce nie kończy się, gdyż piwo nalane podczas uczty na stole książęcym znika. Dodatkowo wędrowcy kazali Piastowi zabić prosiaka, którym za sprawą cudu napełniono 10 naczyń zwanych cebry. Piast, z powodu cudownej atmosfery i przeczucia, że dzieje się coś wielkiego, pyta wędrowców czy mógłby zaprosić księcia z uwagi, że krzywdząco ich wcześniej odpędził. Wędrowcy jednak pozwalają i książę zaproszony przez Piasta (gdyż nie uważano wtedy za ujmę księciu zachodzić do chaty poddanego) dołącza do uczty. Nieznajomi postrzygli syna Piasta i nadali mu imię Siemowit. Według kronikarza tenże Siemowit urósł w zacności do tego stopnia, iż „król królów i książę książąt za powszechną zgodą ustanowił go księciem Polski, a Popiela wraz z potomstwem doszczętnie usunął z królestwa."

Uważa się, iż historia ta ma za zadanie legitymować boskie prawo do tronu dynastii Piastów, gdyż wspomnianych owych „dwóch gości” kronikarz uważa za przybyłych z „woli Boga.” Cuda wykonane za ich sprawą przypisuje także działaniom tegoż Boga i zaświadcza, iż to oni dokonali postrzyżyn Siemowita. Potem Siemowit zostaje władcą z ramienia „króla królów i księcia książąt,” która to zwierzchność może być interpretowana jako Bóg (tak nazywa Jezusa Chrystusa Ewangelia).

Por. Anonim tzw. Gall, Kronika Polska, tłum R. Grodecki, M. Plezia, Wrocław 2013, ks.I rozdz. 1-2;

Późniejsze podania[edytuj]

Opowieść o Piaście została powtórzona bez znaczących zmian przez Wincentego Kadłubka. Pierwsze poważniejsze dodatki do legendy przyniosła dopiero Kronika Dzierzwy z początku XIV wieku, według której tajemniczy goście Piasta mieli być aniołami bądź świętymi Janem i Pawłem.

Kronika wielkopolska przeniosła akcję całej legendy z Gniezna do Kruszwicy jednocześnie następcą Popiela czyniąc nie Siemowita, a samego Piasta. Siemowit miał zostać księciem dopiero po śmierci ojca, Piast miałby być wybrany na księcia przez wiec na skutek ponownego pojawienia się tajemniczych gości z postrzyżyn, którzy dopiero wówczas dokonują cudownego rozmnożenia jadła. Kronika wywodzi również imię Piasta od określenia człowieka niskiego wzrostu, za to silnego ciałem i pięknego wyglądu. Historię tę powtórzył Jan Długosz dodając, że Piast został wybrany na księcia w obliczu najazdu sąsiadów po śmierci Popiela, wydatował także błędnie te wydarzenia na 954 lub 964 rok. Długosz podaje także historię o umieszczeniu przez Piasta chłopskich sandałów w pałacu dla świadectwa niskiego stanu z jakiego pochodzi władca, jego pomyślnych rządach i przeniesieniu stolicy z Kruszwicy do Gniezna. Piast miał według kronikarza umrzeć w wieku 120 lat, nie doprowadzając jednak do odzyskania zwierzchnictwa nad krajami którymi dawniej rządzili synowie Leszka III.

Marcin Bielski powtórzył wersję Długosza, uczynił jednak z Piasta bartnika lub kołodzieja i dodał drugą oprócz wiecu możnych historię jego elekcji. Księciem według ustaleń możnych miał zostać ten, który się do nich „najpierwej przewiezie przez to jezioro”, a los sprawił, że był to wracający ze swojej pasieki po drugiej stronie jeziora Piast. Bielski skorygował również datację Długosza na 842 rok i dodał informację iż Piast został księciem w wieku 70 lat, a panował lat 50.

Genealogia[edytuj]

NN
ur. ?
zm. ?
NN
ur. ?
zm. ?
NN
ur. ?
zm. ?
NN
ur. ?
zm. ?
         
     
Chościsko
ur. ?
zm. ?
NN
ur. ?
zm. ?
     
   

Rzepicha
ur. ?
zm. ?
OO   ?
Piast
(ur. ?, zm. ?)
                   
                   
   
Siemowit
 ur. ?
 zm. pocz. X w.[2]


Piast jako symbol[edytuj]

Piast z „Opisu krajów Europy Wschodniej” A. Guagniniego

W okresie rozkwitu sarmatyzmu i demokracji szlacheckiej w Polsce Piast stał się synonimem swojskości i ideałów szlacheckiego życia na wsi. Szlachta odwoływała się do symbolu Piasta szczególnie często podczas elekcji, kiedy to nawoływano do wyboru „króla-Piasta” (czyli Polaka), przeciwstawianego cudzoziemskim kandydatom do tronu.

Symbol Piasta uległ dalszemu rozwojowi w następnych epokach. W okresie oświecenia upatrywano w nim ideału „poczciwego przodka”, pracującego dla państwa nie orężem ale ciężką pracą; jako ideał Piasta przedstawiany był Kazimierz Wielki. W okresie romantyzmu uczyniono z Piasta symbol polskości, starosłowiańskiego ideału cnoty i uosobienie idei demokratycznych. Do postaci Piasta-szczęśliwego chłopa powrócono w okresie Młodej Polski.

Postać Piasta była często wykorzystywana przez partie prawicowe i ludowe. Znalazł się on nawet w nazwie Polskiego Stronnictwa Ludowego.

Piast w literaturze[edytuj]

Postać Piasta opisana została w literaturze i pojawia się w wielu utworach takich jak:

Piast w nauce historycznej[edytuj]

W XIX wieku przypuszczano, że Piast był majordomusem na dworze Popiela. Sądzono nawet za Tadeuszem Wojciechowskim, że imię „Piast” w rzeczywistości było określeniem pełnionej funkcji piastuna. Wskazywano tu na analogię do Pepina Krótkiego, majordoma który w 751 roku przejął władzę w państwie Franków.

Późniejsi badacze, jak Kazimierz Ślaski i Henryk Łowmiański dopatrywali się w podaniu o Piaście historii ilustrującej zrzucenie przez Polan zwierzchnictwa Goplan. Z kolei Jacek Banaszkiewicz w Podaniu o Piaście i Popielu (Warszawa 1986) tłumacząc całą historię w oparciu o system trójfunkcyjny Dumézila uznał ją za przetworzenie mitu o zmianie rodu panującego, zaś Piast-oracz miałby być herosem symbolizującym trzecią funkcję społeczną.

Upamiętnienie[edytuj]

Pomnik Piasta w Złotowie

Przypisy

  1. Kronika wielkopolska (s. 65) wyjaśnia, że „nazywano go Piastem dlatego, że był niskiego wzrostu ...”; Lecz Szafarzyk wyraz Piast uznał fałszywym czytaniem i my uznajemy. Właściwie ma być Pasth (Bogufał II), nazwa oznaczająca człowieka małego wzrostu, ale mocnego i pięknej urody; a zatem Pasth, nie jest pontyjskim Piastem, ani nawet kołodziejem, rolnikiem, którego syn, wywrócił Lechity, a dał przewagę Polanom, którzy przez nich poniżonymi być mieli. „ [w:] Jozafat Bolesław Ostrowski, Badania krytyczno-historyczne i literackie (1870).
  2. Za: M. Spórna, P. Wierzbicki, Słownik władców polskich i pretendentów do tronu polskiego, ss. 392-393.
  3. Hermann Kunz: Das schloss der Piasten zum Briege (...). Brieg: Verlag von Adolf Bander, 1885, s. 28-29.

Bibliografia[edytuj]

  • Banaszkiewicz J., Podanie o Piaście i Popielu, Warszawa 1986.
  • Łowmiański H., Dynastia Piastów we wczesnym średniowieczu, [w:] Tymieniecki K. (pod red.), Początki państwa polskiego. Księga tysiąclecia, T. 1, Poznań 1962.
  • Łowmiański H., Początki Polski, T. 5, Warszawa 1973.
  • Spórna M., Wierzbicki P., Słownik władców polskich i pretendentów do tronu polskiego, Kraków 2003.
  • Strzelczyk J., Mity, podania i wierzenia dawnych Słowian, Poznań 2007.
  • Trawkowski S., Jak powstawała Polska, Warszawa 1969.
  • Jan Zachwatowicz, Architektura polska do połowy XIX wieku, Państwowe Wydawnictwa Techniczne, Warszawa 1952, s. 17, 207.
  • Hermann Kunz, „Das schloss der Piasten zum Briege (...)”, Verlag von Adolf Bander, Brieg 1885.