Proces (powieść)

Proces

Der Prozeß

Okładka pierwszego wydania
Autor	Franz Kafka
Typ utworu	powieść
Wydanie oryginalne
Miejsce wydania	Austria
Język	niemiecki
Data wydania	1925
Pierwsze wydanie polskie
Data wydania polskiego	1936
Przekład	Józefina Szelińska

Proces (niem. Der Prozeß) – surrealistyczna powieść Franza Kafki. Pisarz rozpoczął pracę nad nią w roku 1914. Została wydana pośmiertnie, wbrew woli autora, przez jego przyjaciela Maksa Broda w roku 1925.

Pierwsze polskie wydanie w przekładzie Józefiny Szelińskiej, którego korekty dokonał Bruno Schulz i pod którego nazwiskiem ukazało się tłumaczenie, pochodzi z roku 1936. W 2008 opublikowano nowy przekład autorstwa Jakuba Ekiera.

Geneza powieści

Impulsem do napisania utworu było dla Kafki zerwanie zaręczyn z narzeczoną Felicją Bauer. Według wstępnych założeń pisarza powieść ta miała być krótkim opowiadaniem na temat konfliktów ojca z synem. Dopiero w trakcie pisania urosła ona do rangi, jaką znamy dzisiaj. Kafka pisał Proces dość chaotycznie.

Fabuła

Głównym bohaterem powieści jest Józef K., kawaler, prokurent bankowy, mieszkający w mieście, określanym jako „stolica”. Pewnego dnia budzi się w swoim mieszkaniu i zostaje zaskoczony najściem urzędników, którzy oświadczają mu, że zostaje aresztowany, mimo iż nic złego nie popełnił. Mimo aresztowania może prowadzić normalne życie, musi jedynie pozostać do dyspozycji sądu. Pomimo pozorów normalności w życiu K. następuje seria absurdalnych, niezrozumiałych wydarzeń. Wiadomość o aresztowaniu dochodzi do wszystkich znajomych Józefa, który staje się dla nich pariasem. Na przesłuchaniach K. nieudolnie protestuje przeciwko osaczeniu go przez władzę sądową, nie udaje mu się jednak zmienić tej sytuacji. Wobec tego szuka pomocy u innych: żony woźnego sądowego (która okazuje się prostytutką), wuja Karola, prawnika Hulda, malarza sądowego Titorelliego, innego oskarżonego – Blocka, w końcu u więziennego kapelana (który stara się naświetlić jego sytuację poprzez przypowieść). Uzyskane przez niego informacje są jednak niepełne i niespójne.

Czas i miejsce akcji

Przedstawione w powieści wydarzenia rozgrywają się w ciągu 30. roku życia bohatera, w stolicy. Akcja rozpoczyna się pewnego dnia rano: „Kucharka, pani Grubach, jego gospodyni, przynosząca mu śniadanie codziennie około godziny ósmej rano, tym razem nie przyszła.” Większość wydarzeń rozgrywa się w ciemnych, dusznych pomieszczeniach, w labiryntach budynków, lokatorskich ciasnych mieszkaniach, w banku, w salach sądowych i katedrze. Wszystko dzieje się w półmroku, w półcieniu, w mętnym świetle.

Nawiązania kulturowe

Nawiązania do Procesu występują w różnych dziedzinach sztuki:

• kino – Proces został w 1962 zekranizowany przez Orsona Wellesa, z Anthonym Perkinsem (w roli Józefa K.) i Romy Schneider; film z 1993 z Kyle’em MacLachlanem w roli K. i Anthonim Hopkinsem w roli Księdza oparto na adaptacji Harolda Pintera,
• serial telewizyjny – nawiązaniem do utworu Kafki był 266. odcinek serialu Świat według Kiepskich pt. „Ferdynand K.”,
• muzyka – album Der Prozess grupy Armia z 2009 został inspirowany utworem Proces. Grupa Pidżama Porno nagrała utwór Józef K. nawiązujący do Procesu. Na albumie „Republika marzeń” nagranym przez toruński zespół Republika znajduje się utwór „Józef K.”, który również jest nawiązaniem do powieści Kafki.
• literatura – wielu pisarzy nawiązywało do powieści Kafki. Jednym z przykładów może być zbiór opowiadań zatytułowany Przygody K (2007) Krzysztofa Gedroycia, w którym wszystkie opowiadania łączy z Procesem postać głównego bohatera, tajemniczego K.

Adaptacje teatralne

Powieść Kafki była wielokrotnie adaptowana na potrzeby sceny.

• 8 kwietnia 1972: spektakl Teatru Narodowego w reżyserii Adama Hanuszkiewicza
• 13 lipca 1973: spektakl Starego Teatru w Krakowie w reżyserii Jerzego Jarockiego
• 26 marca 1983: spektakl Teatru Polskiego w Poznaniu w reżyserii Lecha Raczaka
• 29 marca 2008: spektakl Teatru Współczesnego w Warszawie w reżyserii Macieja Englerta
• 15 listopada 2017: spektakl Nowego Teatru w Warszawie w reżyserii Krystiana Lupy

Teatr Telewizji i Teatr Polskiego Radia

• 16 listopada 1980: spektakl Teatru Telewizji w reżyserii Agnieszki Holland i Laco Adamika
• 5 grudnia 2009: spektakl Teatru Polskiego Radia w reżyserii Jana Warenyci

Zobacz też

• 100 książek XX wieku według „Le Monde”
• Kanon na koniec wieku „Rzeczpospolitej”
• 100 najlepszych książek Norweskiego Klubu Książki

Linki zewnętrzne

• Pierwsze polskie wydanie powieści w bibliotece Polona