Orson Welles

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Orson Welles
Ilustracja
Orson Welles, fotografia Carla Van Vechtena z 1937
Data i miejsce urodzenia 6 maja 1915
Kenosha
Data i miejsce śmierci 10 października 1985
Los Angeles
Zawód aktorreżyserscenarzystaproducent filmowy
Współmałżonek Virginia Nicolson (1934–1940)
Rita Hayworth (1943–1947)
Paola Mori (1955–1985)
Lata aktywności 1931–1985

George Orson Welles (ur. 6 maja 1915 w Kenosha, zm. 10 października 1985 w Los Angeles) – amerykański twórca filmowy, teatralny oraz radiowy. Jeden z najbardziej wpływowych twórców tych dziedzin kultury[1]. Do jego najważniejszych osiągnięć należą broadwayowska sztuka Cezar (1937; adaptacja Juliusza Cezara Szekspira), słuchowiskoWojna światów” (1938) oraz film Obywatel Kane (1941), na przestrzeni wieków uznawany za jeden z najwybitniejszych filmów wszech czasów zarówno przez krytyków jak i reżyserów filmowych[2][3].

Welles jest również uznawany za jednego z najwybitniejszych aktorów ery „klasycznego Hollywood” – w 1999 roku Amerykański Instytut Sztuki Filmowej uplasował go na 16. pozycji listy najwybitniejszych aktorów tego okresu[a]. Za jego najlepsze kreacje uznaje się takie jak Charles Foster Kane w Obywatelu Kane (1941), Hank Quinlan w Dotyku zła (1958), czy Harry Lime w Trzecim człowieku Carola Reeda (1949)[4].

Pomimo licznych sukcesów na początku kariery, Welles przez długi czas narzekał na ograniczanie jego swobody artystycznej przez amerykańskich producentów, co poskutkowało jego przeprowadzką i realizacją wielu filmów na kontynencie europejskim w połowie lat 50. oraz w latach 60. XX wieku – poza Stanami Zjednoczonymi Welles nakręcił między innymi Proces, Falstaff, oraz Oto jest głowa zdrajcy[5].

Życiorys[edytuj]

Uczył się w latach 1925–1926 w szkołach w Madison i Woodstock, gdzie w Todd School for Boys założył zespół teatralny, występując jako aktor i inscenizator. W 1930 porzucił szkołę i podjął indywidualne studia u rosyjskiego malarza Borisa Anisfielda, następnie w Chicago Art Institute.

W 1931 wyjechał do Irlandii. Od października 1931 do stycznia 1932 występował w dublińskim Gate Theatre.

Po powrocie do Nowego Jorku zajmował się własnymi próbami dramatycznymi, odbył teatralne tournée po USA jako aktor. W 1934 wydał w nakładzie 90 tys. ilustrowany przez siebie zbiór dramatów Szekspira oraz zorganizował festiwal teatralny w Woodstock.

W końcu roku debiutował na scenach Broadwayu. W 1935 zaczął reżyserować w Theatre Group w Phoenix i nagrywać audycje radiowe dla NBC. W 1937 wraz z Johnem Housemanem otworzył w Nowym Jorku słynny Mercury Theatre. Pierwszym spektaklem był szekspirowski Juliusz Cezar, poprzedzający serię znakomitych przedstawień, w których Welles grał również główne role.

Wraz z tym zespołem realizował od połowy 1938 cykl słuchowisk radiowych dla CBS, adaptując znane utwory literackie, m.in. Wojnę światów Herberta George’a Wellsa, która wśród słuchaczy została odebrana jako rzeczywisty reportaż inwazji Marsjan na Ziemię i wzbudziła w New Jersey panikę.

Wiosną 1939, po zapewnieniu sobie warunków korzystnej współpracy z wytwórnią RKO, przystąpił do realizacji dwóch projektów – Jądra ciemności Josepha Conrada i The Smiler with the Knife Nicholasa Blake’a. Zdjęcia nie doszły do skutku.

Najsłynniejsze jego dzieło to Obywatel Kane, w którym zagrał także rolę tytułową. Film ten zapewnił mu nieśmiertelność w historii kina. Po zrealizowanym w 1941 filmie Wspaniałość Ambersonów, kilka projektów zostało przerwanych w trakcie realizacji. Film Journey into Fear ukończył Norman Foster, a RKO zrezygnowała z usług reżysera.

W 1947 Welles nakręcił Damę z Szanghaju z Ritą Hayworth. Jesienią 1947 wyjechał do Europy, pracował we Włoszech i Anglii.

Na swoim koncie ma również ekranizacje dzieł literatury klasycznej; (Williama Szekspira: Makbet i Otello oraz Franza Kafki: Proces).

W ostatnich 20 latach życia był aktywny jedynie jako aktor, głównie w charakterystycznych epizodach.

Wziął udział w nagraniu narracji do dwóch utworów amerykańskiego zespołu Manowar w 1982 – „Dark Avenger” oraz „Defender”, jak również intro do koncertów grupy – „Ladies and Gentlemen, from the United States of America – all hail... MANOWAR!”.

Ostatni raz pojawił się publicznie w programie Merva Griffina[6], 10 października 1985. Zmarł na atak serca[7].

Użyczenie głosu Unicronowi w filmie The Transformers: The Movie było ostatnim przejawem działalności artystycznej. Nie dożył premiery filmu.

Życie prywatne[edytuj]

Trzykrotnie żenił się. Z pierwszą żoną Virginią Nicolson (z którą miał dwójkę dzieci) wziął ślub 14 listopada 1934, rozwiódł się 1 lutego 1940. Drugą żoną była Rita Hayworth, którą poślubił 7 września 1943, a rozwiódł się 1 grudnia 1948. Miał z nią córkę Rebeccę. Po raz trzeci ożenil się z Paolą Mori (8 maja 1955, mieli córkę Beatrice).

Nagrody[edytuj]

W 1942 otrzymał Oscara za najlepszy scenariusz oryginalny za film Obywatel Kane. W 1966 otrzymał nagrodę specjalną za wkład w kinematografię światową na Festiwalu Filmowym w Cannes. W 1970 został nagrodzony specjalnym Oscarem za całokształt twórczości. W 1975 został wyróżniony Life Achievement Award Amerykańskiego Instytutu Filmowego, zaś w 1982 nagrodą specjalną Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Wenecji.

Filmografia[edytuj]

Scenarzysta[edytuj]

Reżyser[edytuj]

  • 1992 – Don Kichote według Orsona Wellesa
  • 1984 – The Spirit of Charles Lindbergh
  • 1976 – F jak fałszerstwo (Vérités et mensonges)
  • 1972 – The Other Side of the Wind
  • 1971 – London
  • 1970 – The Deep
  • 1969 – The Merchant of Venice
  • 1969 – Gwiazda Południa (The Southern Star)
  • 1968 – Nieśmiertelna historia (The Immortal Story)
  • 1965 – Falstaff (Campanadas a medianoche)
  • 1962 – Proces (Le Proces)
  • 1960 – Dawid i Goliat (David e Golia)
  • 1958 – Dotyk zła (Touch of Evil)
  • 1955 – Pan Arkadin (Mr. Arkadin)
  • 1955 – Moby Dick Rehearsed
  • 1952 – Otello (The Tragedy of Othello: The Moor of Venice)
  • 1949 – Czarna magia (Black Magic)
  • 1948 – Makbet (Macbeth)
  • 1947 – Dama z Szanghaju (The Lady from Shanghai)
  • 1946 – Intruz (The Stranger)
  • 1943 – Podróż do krainy strachu (Journey Into Fear)
  • 1942 – Wspaniałość Ambersonów (The Magnificent Ambersons)
  • 1941 – Obywatel Kane (Citizen Kane)
  • 1938 – Too Much Johnson

Zdjęcia[edytuj]

  • 1942 – Wspaniałość Ambersonów (The Magnificent Ambersons)

Scenografia[edytuj]

  • 1955 – Pan Arkadin (Mr. Arkadin)

Aktor[edytuj]

Użyczył głosu[edytuj]

Producent[edytuj]

  • 1970 – The Deep
  • 1955 – Pan Arkadin (Mr. Arkadin)
  • 1952 – Otello (The Tragedy of Othello: The Moor of Venice)
  • 1948 – Makbet (Macbeth)
  • 1947 – Dama z Szanghaju (The Lady from Shanghai)
  • 1944 – Dziwne losy Jane Eyre (Jane Eyre)
  • 1943 – Podróż do krainy strachu (Journey Into Fear)
  • 1942 – Wspaniałość Ambersonów (The Magnificent Ambersons)
  • 1941 – Obywatel Kane (Citizen Kane)
  • 1938 – Too Much Johnson

Uwagi

  1. Osobno aktorzy i aktorki.

Przypisy

  1. Orson Welles is Dead at 70; Innovator of Film and Stage (ang.). 11 października 1985. [dostęp 2017-07-23]. s. The New York Times.
  2. David Thomson: The mark of Kane (ang.). 15 listopada 2016. [dostęp 2017-07-23]. s. BFI.
  3. Directors’ 10 Greatest Films of All Time (ang.). 4 grudnia 2014. [dostęp 2017-07-23]. s. BFI.
  4. Alex Carlson: Top 5 Orson Welles Performances of All-Time (ang.). 25 sierpnia 2009. [dostęp 2017-07-23]. s. Film Misery.
  5. Damian Wiśniowski: Obywatel Welles (pol.). 12 października 2016. [dostęp 2017-07-23]. s. Filmweb.
  6. YouTube
  7. ORSON WELLES IS DEAD AT 70; INNOVATOR OF FILM AND STAGE (ang.). nytimes.com, 1985-09-11. [dostęp 2014-10-11].

Bibliografia[edytuj]