Krystian Lupa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Krystian Lupa
Data i miejsce urodzenia 7 listopada 1943
Jastrzębie-Zdrój
Zawód reżyser, pedagog
Lata aktywności od 1976
Odznaczenia
Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” Austriacki Krzyż Honorowy Nauki i Sztuki I klasy Oficer Orderu Sztuki i Literatury (Francja)
Strona internetowa

Krystian Lupa (ur. 7 listopada 1943 w Jastrzębiu-Zdroju) – polski reżyser teatralny, scenograf, grafik, dramaturg, tłumacz oraz pedagog. Lupa jest uznawany za jednego z najwybitniejszych polskich reżyserów teatralnych[1].

Życiorys[edytuj]

Początkowo studiował na Wydziale Fizyki Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. W latach 1963–1969 studiował na Akademii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie (dyplom na Wydziale Grafiki, 1969), później przez dwa lata studiował reżyserię filmową w Państwowej Wyższej Szkole Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej im. Leona Schillera w Łodzi, a następnie reżyserię teatralną w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej im. Ludwika Solskiego w Krakowie w latach 1973–1977. W trakcie studiów był asystentem Jerzego Krasowskiego i Jerzego Golińskiego w Teatrze im. Juliusza Słowackiego w Krakowie[2].

Zadebiutował 8 maja 1976 reżyserią Rzeźni Sławomira Mrożka na deskach Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie[2]. Po studiach związał się z dwoma teatrami: Teatrem im. Cypriana Kamila Norwida w Jeleniej Górze, prowadzonym wówczas przez reżyserkę Alinę Obidniak[3], gdzie z grupą młodych aktorów prowadził poszukiwania nowych form teatralnego wyrazu i ze Starym Teatrem im. Heleny Modrzejewskiej w Krakowie, który od 1984 stał się najczęstszym miejscem jego pracy.

Okres jeleniogórski to spektakle autorskie: „Przezroczysty pokój” (1979), „Kolacja” (1980), oraz inscenizacje sztuk Stanisława Ignacego Witkiewicza (polskiego prekursora teatru absurdu): „Nadobnisie i koczkodany” (1978), „Pragmatyści” (1981), „Maciej Korbowa i Bellatrix” (1986). Przedstawienia te, nazwane w manifeście reżysera „Teatrem Ujawnienia”, traktowały teatr jako jedną z możliwości poznania i przekroczenia granic ludzkiej osobowości. Syntezą tego kierunku poszukiwań stał się spektakl według powieści Alfreda Kubina „Po tamtej stronie” – 1985 („Die andere Seite”) – „Miasto snu” w Starym Teatrze w Krakowie, który był rodzajem podróży w głąb jaźni.

Następne spektakle powstałe w Starym Teatrze stanowiły zwrot w problematyce – podjęcie problemów etycznych oraz zgłębienie sytuacji duchowej człowieka w okresie wielkiej kulturowej przemiany. Były to: „Marzyciele” (1988) Roberta Musila, „Bracia. Dialogi o miłości i zbrodni...” według Fiodora Dostojewskiego (PWST w Krakowie) (1988), „Bracia Karamazow” (1990) według Fiodora Dostojewskiego, „Szkice z Człowieka bez właściwości” (1990) według Roberta Musila (spektakl zrealizowany w krakowskiej Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej), „Malte” (1991) według Rainera Marii Rilkego, „Kalkwerk” (1992) według Thomasa Bernharda i „Lunatycy. Esch czyli anarchia” (1995) według Hermanna Brocha.

„Kalkwerk” według powieści Thomasa Bernharda rozpoczął przygodę z twórczością tego pisarza („Immanuel Kant” w Teatrze Polskim we Wrocławiu – 1996 i „Rodzeństwo” w Starym Teatrze – 1996) – która stała się okazją zgłębienia irracjonalnych mechanizmów osobowości i eksperymentów na temat „medialnego aktorstwa”.

Syntezą refleksji na temat duchowych przemian człowieka formacji europejsko-chrześcijańskiej stała się adaptacja III tomu „Lunatyków” Brocha – spektakl „Lunatycy. Huguenau, czyli rzeczowość” w Starym Teatrze w Krakowie (1998).

W następnych realizacjach („Powrót Odysa” Stanisława Wyspiańskiego w Teatrze Dramatycznym w Warszawie i „Prezydentki” Wernera Schwaba w Teatrze Polskim we Wrocławiu – oba w 1999) – podjęte zostały penetracje nieświadomych kreacji mitycznych. W adaptacji powieści-testamentu Thomasa Bernharda „Auslöschung – Wymazywanie”, Teatr Dramatyczny w Warszawie (2001), została podjęta radykalna próba penetracji kulturowych zafałszowań, w tym również – a może przede wszystkim – zafałszowań kondycji twórczej. W 2009 rozpoczął pracę nad tryptykiem „Persona.Tryptyk”. Pierwsza część (2009) – „Persona.Marilyn” poświęcona została Marilyn Monroe, druga – „Persona.Ciało Simone” – Simone Weil (2010).

Od 1983 jest pedagogiem, od 14 stycznia 1994 jest profesorem zwyczajnym Akademii Sztuk Teatralnych im. Stanisława Wyspiańskiego w Krakowie (do września 2017 funkcjonującej pod nazwą: Państwowa Wyższa Szkoła Teatralna), w latach 1990-1996 pełnił funkcję dziekana Wydziału Reżyserii Dramatu. Posiada tytuł profesora sztuk teatralnych o specjalizacji reżyseria i scenografia[4].

Życie prywatne[edytuj]

W 2008 w wywiadzie dla miesięcznika „Film” otwarcie wyznał, że jest gejem[5]. W latach sześćdziesiątych należał do ruchu hipissowskiego, a jego ówczesnym partnerem był malarz Zbysław Marek Maciejewski (1946–1999)[6].

Nagrody i odznaczenia[edytuj]

Krystian Lupa jest laureatem najważniejszych polskich nagród teatralnych, między innymi Nagrody im. Konrada Swinarskiego – przyznawanej przez redakcję „miesięcznika „Teatr” – (1988) za reżyserię przedstawienia „Marzyciele” Roberta Musila w Starym Teatrze im. Heleny Modrzejewskiej w Krakowie, Nagrody im. Leona Schillera (1992) oraz licznych nagród na festiwalach krajowych i zagranicznych, m.in. Grand Prix dla „Lunatyków” za najlepszy spektakl zagraniczny we Francji w sezonie 1998/99.

W 2000 został odznaczony austriackim Krzyżem Honorowym Nauki i Sztuki I klasy za działalność na polu kultury[7], w tym samym roku otrzymał również Nagrodę Sekcji Krytyków Teatralnych PO ITI - Polskiego Ośrodka Międzynarodowego Instytutu Teatralnego za popularyzację polskiego teatru na świecie.

W 2005 został odznaczony przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Złotym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”[8]. W 2009 otrzymał prestiżową Europejską Nagrodę Teatralną. Był dwukrotnie nominowany do Nagrody Literackiej Nike: w 2002 za Labirynt (finał nagrody)[9] i w 2004 za Podglądania[10].

W 2014 otrzymał prestiżową austriacką nagrodę Nestroy Preis w kategorii najlepsza reżyseria - za spektakl „Holzfaellen” w Schauspielhaus Graz[11]. W 2016 otrzymał litewską nagrodę teatralną Złoty Krzyż Sceny za wystawienie Placu Bohaterów Thomasa Bernharda w Litewskim Narodowym Teatrze Dramatycznym w Wilnie[12][13]. W 2017 otrzymał nagrody francuskiego Stowarzyszenia Krytyków Teatru, Muzyki i Tańca za najlepsze przedstawienie zagraniczne oraz najlepszą książkę o teatrze[14][15].

Przypisy

  1. Krystian Lupa – Europejski Kongres Kultury
  2. a b Encyklopedia, Krystian Lupa, Encyklopedia teatru polskiego [dostęp 2017-05-08] (pol.).
  3. Alina Obidniak: Pola energii. Wrocław: 2010, s. 53. ISBN 978-83-923635-9-0.
  4. Bazy danych - Nauka Polska, nauka-polska.pl [dostęp 2017-02-04].
  5. Krystian Lupa – tym razem o kinie. Wywiad w „Filmie”
  6. Marcin Kościelniak, Poza wspólną wiarą, „Didaskalia” (125), Instytut im. Jerzego Grotowskiego, s. 49, ISSN 1233-0477.
  7. parlament.gv.at – Lista odznaczonych odznakami honorowymi Republiki Austrii od 1952 (niem.) [dostęp 2012-10-03].
  8. MKiDN - Medal Zasłużony Kulturze - Gloria Artis, www.mkidn.gov.pl [dostęp 2017-05-08] (pol.).
  9. Nagroda Nike 2002. nike.org.pl. [dostęp 2015-08-08].
  10. Nagroda Nike 2004. nike.org.pl. [dostęp 2015-08-08].
  11. Austria. Nagroda dla Lupy, www.e-teatr.pl [dostęp 2017-05-08].
  12. Litwa. Krystian Lupa nominowany do najwyższej litewskiej nagrody teatralnej, www.e-teatr.pl [dostęp 2016-03-15].
  13. Wilno. Krystian Lupa uznany za najlepszego reżysera w 2015, www.e-teatr.pl [dostęp 2017-05-08].
  14. Wyborcza.pl, wroclaw.wyborcza.pl [dostęp 2017-06-19].
  15. Krystian Lupa nagrodzony w Paryżu - Teatr - rp.pl [dostęp 2017-06-19].

Linki zewnętrzne[edytuj]