Totalitaryzm

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ofiary totalitaryzmu – przymusowo osadzeni w obozie niemieckim, 1933

Totalitaryzm (dawniej też: totalizm, łac. totalis – cały, całkowity) – system rządów (reżim polityczny) oparty na obowiązującej wszystkich ideologii, w którym państwo w pełni kontroluje społeczeństwo i stara się nadzorować wszystkie aspekty życia publicznego i prywatnego na tyle, na ile jest to możliwe[1][2].

Historia pojęcia[edytuj | edytuj kod]

Termin totalitario stworzył w 1923 r. Giovanni Amendola. Była to koncepcja krytyczna wobec zmian wprowadzanych we Włoszech przez faszystów[3]. W 1925 r. Benito Mussolini przejął określenie totalitaryzm i nadał mu pozytywny wydźwięk dla nazwania systemu państwowego, który wprowadzał[3]. Pod koniec lat 20. po raz pierwszy próbowano zastosować to pojęcie zarówno do ZSRR, jak i do włoskiego faszyzmu[4]. W latach 30. i 40. pojęcie było rozwijane przez lewicowych teoretyków takich jak Franz Leopold Neumann, Leo Löwenthal, Rudolf Hilferding, którzy odnosili ją jednak wyłącznie do faszyzmu i nazizmu, nie do ZSRR[4].

Koncepcja stała się bardziej popularna w okresie zimnej wojny, gdy w głównym, antykomunistycznym dyskursie politycznym Zachodu miała na celu podkreślenia podobieństw między państwami faszystowskimi a ZSRR[5][6].

Przykłady totalitaryzmów[edytuj | edytuj kod]

Jako państwa totalitarne określane są: Włochy w okresie rządów faszystów, III Rzesza, Hiszpania frankistowska (mianem totalitarnej określali ją także jej twórcy)[7] oraz państwa rządzone przez komunistów jak Związek Radziecki[8][9] czy Korea Północna. Oprócz tych państw jako totalitarne są określane także inne ustroje w zależności od preferencji osoby która takowym mianem określa dany system rządów[10].

Cechy[edytuj | edytuj kod]

Charakterystycznymi cechami państw totalitarnych są: autokratyzm (w szczególności zasada wodzostwa), kontrolowanie przez aparat władzy wszystkich dziedzin życia i ingerencja w przekonania, poglądy, zachowania obywateli, rozbudowana propaganda (m.in. fałszująca obraz rzeczywistości), dezinformacja, pełna kontrola nad siłami zbrojnymi, policją i wymiarem sprawiedliwości – wykorzystywanymi jako elementy systemu terroru i represji przeciwko społeczeństwu[11]. Dwaj zimnowojenni politolodzy amerykańscy, Zbigniew Brzeziński i Carl Friedrich, będąc zwolennikami tożsamości reżimu hitlerowskiego i stalinowskiego, wyróżnili pięć cech, które występując jednocześnie w danym państwie, świadczą o jego totalitaryzmie. Są to: oficjalna, przewodnia ideologia; jedna, monopolistyczna, masowa partia, pod wodzą dyktatora; monopol rządu na broń; rządowy monopol dysponowania środkami masowego przekazu; system policyjny, oparty na przemocy, strachu i tajnych służbach[12]. Istnieje jeszcze jeden zbiór cech totalitaryzmu stworzony przez Hiszpana Juan Linza, który może być uzupełniony przez zamienienie kategorii Weltanschauung pojęciem gnozy politycznej Erica Voegelina i Alaina Besançona. W takim przypadku istota totalitaryzmu to: monizm decyzyjny partii nowego typu; gnoza polityczna; sterowana masowa mobilizacja społeczna[13]

Norman Davies w książce Europa. Rozprawa historyka z historią podaje następujące cechy totalitaryzmu:

Michel Foucault z kolei podkreśla, iż ustrój totalitarny polega nie na nadmiernym rozroście państwa, lecz na „ograniczeniu jego autonomii, specyfiki czy sposobu funkcjonowania” na rzecz jedynowładztwa partii[14]. Co więcej, zdaniem Foucaulta np. narodowosocjalistyczne Niemcy dowodzą zniesienia samego państwa jako osoby prawnej, której funkcje przejmuje tzw. naród[15].

Krytyka pojęcia[edytuj | edytuj kod]

Pojęcie jest krytykowane z kilku względów.

  1. Niektórzy teoretycy (Martin Broszat, Hans Mommsen) uznają, że koncepcja totalitaryzmu koncentrując się na podobieństwach pomiędzy systemami politycznymi, zaciera różnice między nimi. Zdaniem Mommsena różnice pomiędzy NSDAP i KPZR pod względem struktury i funkcji są na tyle duże, że sprowadzanie ZSRR i III Rzeszy do jednej formuły państwa monopartyjnego jest powierzchowne[4].
  2. Pojęcie nie oddaje zmiany w obrębie ZSRR po śmierci Stalina. System rządów po śmierci Stalina był na tyle odmienny od stalinizmu, że pojęcie totalitaryzmu musi zostać znacząco poszerzone by móc ujmować ZSRR w okresie post-stalinowskim jako państwo totalitarne[4].
  3. Koncepcja totalitaryzmu nie mówi nic na temat warunków społeczno-ekonomicznych, funkcji i celów politycznych danego systemu, a koncentruje się jedynie na technice władzy. Zwraca się tu uwagę, że różnice między III Rzeszą a ZSRR dotyczą właśnie sfery społeczno-ekonomicznej i analiza, która te różnice pomija jest bardzo ograniczona[4].
  4. Zasadność pojęcia totalitaryzmu jest uzależniona od pewnej hierarchii wartości, która za najwyższą wartość uznaje liberalną demokrację i zakłada podział na "otwarte" i "zamknięte" społeczeństwa, w ten sposób pojęcie ma tendencje do zbyt szerokiego użycia, które obejmuje już nie tylko III Rzesze czy ZSRR, ale jest stosowane arbitralnie do każdego systemu autorytarnego czy nawet do obszarów demokracji w Europie zachodniej[4].

Ze względu na te argumenty niektórzy historycy odrzucają pojęcie lub zawężają jego stosowanie do pewnych obszarów historii. Przykładowo Martin Broszat uznaje za totalitarny jedynie okres III Rzeszy od 1937 roku a rządy NSDAP w latach 1934-1937 nie uznaje za totalitarne a jedynie za autorytarne. Nie stosuje też pojęcia totalitaryzmu do porównań III Rzeszy z ZSRR[4].

Sporne jest też zastosowanie koncepcji totalitaryzmu do różnych okresów w historii PRL[16].

Sytuacja prawna w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 1997 r. nr 78, poz. 483):

Art. 13.
Zakazane jest istnienie partii politycznych i innych organizacji odwołujących się w swoich programach do totalitarnych metod i praktyk działania nazizmu, faszyzmu i komunizmu, a także tych, których program lub działalność zakłada lub dopuszcza nienawiść rasową i narodowościową, stosowanie przemocy w celu zdobycia władzy lub wpływu na politykę państwa albo przewiduje utajnienie struktur lub członkostwa.

Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. z 2020 r. poz. 1444, z późn. zm.):

Art. 256.
§ 1. Kto publicznie propaguje faszystowski lub inny totalitarny ustrój państwa lub nawołuje do nienawiści na tle różnic narodowościowych, etnicznych, rasowych, wyznaniowych albo ze względu na bezwyznaniowość, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.
§ 2. Tej samej karze podlega, kto w celu rozpowszechniania produkuje, utrwala lub sprowadza, nabywa, przechowuje, posiada, prezentuje, przewozi lub przesyła druk, nagranie lub inny przedmiot, zawierające treść określoną w § 1.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Robert Conquest, Reflections on a Ravaged Century, wyd. 1st ed, New York: Norton, 2000, s. 74, ISBN 0-393-04818-7, OCLC 41412004.
  2. Słownik języka polskiego PWN: totalitaryzm
  3. a b Richard Pipes: Rosja bolszewików. Warszawa: Magnum, 2010, s. 260. ISBN 978-83-89656-61-2.
  4. a b c d e f g Kershaw 2015 ↓, The essence of nazism: form of fascism, brand of totalitarianism or unique phenomenon.
  5. Andrew Defty, Britain, America and Anti-Communist Propaganda 1945-1953: The Information Research Department, 2007, rozdziały 2-5.
  6. George A Reisch, How the Cold War transformed philosophy of science: to the icy slopes of logic, 2005, s. 153–154.
  7. Paul Preston. The Spanish Civil War: reaction, revolution and revenge. 3rd edition. W. W. New York, New York, USA: Norton & Company, Inc, 2007. 2006 s. 64.
  8. 95 lat temu powstał ZSRS – totalitarne państwo komunistyczne, dzieje.pl, 30 grudnia 2017.
  9. Andrew Defty, Britain, America and Anti-Communist Propaganda 1945-1953: The Information Research Department, 2007, rozdziały 2-5.
  10. The Cambridge Companion to Hannah Arendt, Dana Richard Villa, Cambridge, U.K.: Cambridge University Press, 2000, s. 2–3, ISBN 0-521-64571-9, OCLC 43397121.
  11. Pipes 1995, s. 240–281.
  12. Carl Friedrich, Zbigniew Brzeziński, Totalitarian Dictatorship and Autocracy, New York 1956, s. 52–53.
  13. Roman Bäcker, Nietradycyjna teoria polityki, Toruń 2011.
  14. Foucault 2011 ↓, s. 199.
  15. Foucault 2011 ↓, s. 130.
  16. Antoni Dudek. Czy Polska była 13 grudnia 1981 państwem totalitarnym?. „Przegląd Polityczny”. Nr 79/80 2006, s. 171, 2006. ISSN 1232-6488. 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Michel Foucault, Narodziny biopolityki. Wykłady w Collège de France 1978-1979, Michał Herer (tłum.), Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011.
  • Ian Kershaw: The Nazi Dictatorship : Problems and Perspectives of Interpretation [ebook]. London: 2015. ISBN 978-1-4742-4094-9. (ang.)

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]