Sondershausen

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Sondershausen
Ilustracja
Herb
Herb
Państwo  Niemcy
Kraj związkowy Turyngia
Powiat Powiat Kyffhäuser
Kod statystyczny 16 0 65 067
Powierzchnia 200,82 km²
Wysokość 208 m n.p.m.
Populacja (31 grudnia 2009)
• liczba ludności
• gęstość

23 483
117 os./km²
Nr kierunkowy 03632
Kod pocztowy 99706
Tablice rejestracyjne KYF
Położenie na mapie Turyngii
Mapa lokalizacyjna Turyngii
Sondershausen
Sondershausen
Położenie na mapie Niemiec
Mapa lokalizacyjna Niemiec
Sondershausen
Sondershausen
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Sondershausen
Sondershausen
Ziemia 51°22′09,16″N 10°52′01,92″E/51,369210 10,867200
Strona internetowa
Portal Portal Niemcy

Sondershausenmiasto powiatowe w Niemczech, w kraju związkowym Turyngia, siedziba powiatu Kyffhäuser.

Położenie[edytuj]

Sondershausen leży w środku formacji triasowej. Na południe od miasta znajdują się duże pokłady wapienia muszlowego, które w kierunku północnym przechodzą w złoża pstrego piaskowca. Miasto otoczone jest dużymi lasami bukowymi.

Historia[edytuj]

Karl Günther, ostatni książę Schwarzburg-Sondershausen

Sondershausen zostało założone jako osada Franków ok. 800 r. Pierwsza wzmianka pochodzi z roku 1125, była to wtedy osada należąca do dóbr arcybiskupa Moguncji. Ok. 1300 Sondershausen, należące wówczas do włości hrabiów von Hohnstein, otrzymało prawo miejskie. Składało się wówczas z ok. 400 domów, leżących u podnóża zamku. W roku 1356 ród hrabiów von Hohnstein wygasł i Sondershausen dostało się pod władanie hrabiów zu Schwarzburg, najdłużej ze wszystkich panującej dynastii niemieckiej w nieprzerwanej linii po mieczu, pozostając przy nich do 1918. Ok. 1500 miasto liczyło 1 700 mieszkańców i posiadało szkołę.

W latach 1534-1555 ówczesny władca Günther XL zu Schwarzburg nakazał rozebrać średniowieczny zamek w Sondershausen i wzniósł na jego miejscu renesansowy, istniejący do dziś pałac, przebudowany później przez jego następców w latach 1680-1725 w stylu baroku i w połowie XIX wieku w stylu klasycyzmu. W latach wojny trzydziestoletniej miasto zostało parokrotnie spustoszone przez wojska cesarskie, poprzez wojnę i zarazę; połowa mieszkańców utraciła życie.

Z biegiem stuleci Sondershausen rozwijało się pomyślnie: w 1738 otwarto linię pocztową z Brunszwiku poprzez Sondershausen do Bad Langensalza, w 1795 zaczął się ukazywać pierwszy tygodnik, Gnädig Privilegiertes Sondershäuser Wochenblatt, a w roku 1813 pierwszy dziennik, Der Deutsche. który przetrwał do 1943. W roku 1863 miasto uzyskało połączenie kolejowe z na trasie ErfurtNordhausen. W 1892 otwarto kopalnię potasu Glückauf i wybudowano dla pracowników osiedle robotnicze, w latach 1895-98 miasto podłączono do kanalizacji, w 1902 było już zelektryfikowane. W 1909 zmarł bezpotomnie ostatni książę Schwarzburg-Sondershausen, Karl Günther (1830-1909) i księstwo po 400 latach połączyło się z drugim państewkiem Schwarzburgów, Schwarzburg-Rudolstadt w unii personalnej, przy czym miasto Sondershausen stało się alternatywną rezydencją panującego. Trwało to jednak tylko dziewięć lat, do upadku monarchii w 1918. Na początku lat 20. XX wieku Sondershausen odłączyło się ponownie od Rudolstadtu i do 1945 należało do enklawy Land Thüringen w Prusach.

W czasach III Rzeszy w tutejszym szpitalu przeprowadzano w ramach Akcji T4 zabiegi przymusowej sterylizacji, której ofiarą padło 360 osób, poza tym uśmiercono dużą, do dziś nieznaną liczbę mieszkańców miasta i okolic. W ramach pracy przymusowej w zakładach przemysłowych miasta i okolic oraz w rolnictwie pracowało ok. 1 000 osób z Polski, Serbii i Ukrainy. Pod koniec wojny, na parę dni przed zajęciem miasta przez wojsko USA, nalot 8 kwietnia 1945 zniszczył 40% zabudowań, głównie w nowszych dzielnicach. Do 1918 Sondershausen było stolicą księstwa Schwarzburg-Sondershausen (862 km², 89 917 mieszkańców).

W czasach NRD Sondershausen było siedzibą powiatu Sondershausen, który należał do okręgu Erfurt. W latach 1960-79 wzniesiono nowe dzielnice bloków mieszkaniowych w stylu socjalistycznym. Ofiarą tej działalności padły pokaźne części ocalałej po wojnie substancji historycznej miasta.

Po rozwiązaniu NRD Sondershausen stało się stolicą powiatu Sondershausen w kraju związkowym Turyngia, a w 1994 utworzono powiat Kyffhäuser z Sondershausen jako stolicą.

Zabytki[edytuj]

Do ważniejszych zabytków miasta należą:

Zamek książęcy
Kościół św- Krzyża (Cruciskirche)
Kościół św. Trójcy (St.-Trinitatiskirche)
  • kościół św. Krzyża (Cruciskirche) - najstarszy budynek w mieście. Budowę rozpoczęto w 1392, do 1908 kościół służył katolikom, potem, po wybudowaniu nowej świątyni katolickiej, przeszedł na własność miasta i służył jako magazyn i stopniowo niszczał, aż w czasach NRD stał się ruiną - był bez dachu i wieży. Dopiero w 2001 zaczęto stopniową odbudowę.
  • pałac książęcy - początkowo średniowieczny zamek z 1287, przebudowywany w czasie renesansu i baroku. Do 1951 w w skrzydle północnym mieszkała wdowa po ostatnim księciu Schwarzburg-Rudolstadt, Anna Luiza von Schwarzburg, obok ostatniego księcia z dynastii Saksonia-Altenburg jedyny członek dawnych dynastii niemieckich, zamieszkały po 1945 w NRD. Pałac służy dziś celom muzealnym.
  • kościół św. Trójcy (Trinitatiskirche) - wybudowany w 1620 na miejscu zburzonego gotyckiego kościoła św- Andrzeja (Andreaskirche), z wystrojem barokowym. W latach 1890-91 dobudowano do kościoła neogotyckie mauzoleum książęce. Kościół remontowano w latach 30. i 90. XX wieku.
  • zabytkowa mykwa żydowska z ok. 1300, odgrzebana w 1999 roku.

Gospodarka[edytuj]

Głównym pracodawcą w mieście jest przemysł elektryczny (WAGO zatrudnia 1 000 pracowników). Do 1990 działała w mieście także kopalnia potasu, obecnie przystosowana do użytku jako atrakcja turystyczna; jednocześnie wydobywa się nadal ze sztolni kopalnianych sól przemysłową.

Demografia[edytuj]

W XIX wieku liczba mieszkańców miasta powoli wzrastała, od 4 858 w roku 1834 do 6 634 w roku 1890. W latach III Rzeszy osiągnęła nawet 11 617. W czasach NRD miasto liczyło w 1970 już 22 949 mieszkańców, populacja wahała się od tego roku do chwili obecnej między 23 i trochę ponad 24 000 mieszkańców.

Współpraca[edytuj]

Miejscowości partnerskie:

Szkolnictwo[edytuj]

Do 1990 Sondershausen posiadało jedyną w całej NRD szkołę bibliotekarską. Obecnie w mieście są trzy szkoły podstawowe, dwa licea, dwie szkoły specjalistyczne dla upośledzonych, szkołę zawodową (kształcącą również bibliotekarzy), szkołę Służby Cywilnej, uniwersytet ludowy z 13 filiami i szkołę muzyczną z 15 filiami.

Polityka[edytuj]

Po wyborach w 2004 roku funkcje radnych piastują przedstawiciele następujących partii/ugrupowań:

  • CDU – 9 mandatów
  • SPDDie Grünen – 6 mandatów
  • Die Linke – 6 mandatów
  • FDP – 3 mandaty
  • Lokalne partie Volkssolidarität, Neue Unabhängige Bürgerinitiative i Volksinteressenbund Thüringen – razem 5 mandatów
  • NPD – 1 mandat

Osoby związane z miastem[edytuj]

Bibliografia[edytuj]

  1. Thüringer Landesamt für Statistik, Erfurt