Szczeciniec mniejszy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Szczeciniec mniejszy
Thryonomys gregorianus[1]
Thomas, 1894
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Nadgromada żuchwowce
Gromada ssaki
Podgromada żyworodne
Infragromada łożyskowce
Rząd gryzonie
Podrząd jeżozwierzowce
Infrarząd jeżozwierzokształtne
Parvordo Phiomorpha
Nadrodzina Petromuroidea[2]
Rodzina szczecińcowate
Rodzaj szczeciniec (Thryonomys)
Gatunek szczeciniec mniejszy
Synonimy
  • Aulacodus gregorianus[3]
Podgatunki[4]
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[5]
Status iucn3.1 LC pl.svg

Szczeciniec mniejszy[6] (Thryonomys gregorianus) (ang. Lesser cane rat, Smaller grascutter) – gatunek afrykańskiego gryzonia z rodziny szczecińcowatych (Thryonomyidae) z rodzaju szczeciniec (Thryonomys)[7][6].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Thryonomys gregorianus należy do parworzędu Phiomorphaafrykańskiego odpowiednika taksonu Caviomorpha grupującego południowoamerykańskie gryzonie infrarzędu jeżozwierzokształtnych[8]. Część zoologów[4] rozróżnia dwa podgatunki: T. gregorianus gregorianus Thomas, 1894, oraz T. gregorianus sclateri Thomas, 1897, lecz kwestia czy podział jest zasadny jest nierozstrzygnięta. Do rodzaju Thryonomys należy także Szczeciniec większy (Thryonomys swinderianus)[6].

Nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Nazewnictwo łacińskie[edytuj | edytuj kod]

Nazwa rodzajowa Thryonomys pochodzi od greckich słów: thryon oznaczającego trzcinę, oraz mys znaczącego „mysz” i jest prawdopodobnie aluzją do życia wśród trzcin[9]. W literaturze spotykana jest także synonimiczna nazwa gatunku – Aulacodus gregorianus[3].

Nazewnictwo narodowe[edytuj | edytuj kod]

W Afryce i krajach anglojęzycznych funkcjonują nazwy: Lesser cane rat[4], Lesser savanna cane rat[10], czy też Smaller grasscutter[11]. W krajach francuskojęzycznych Afryki używane jest określenie Le petit aulacode[12].

W wydanej w 2015 roku przez Muzeum i Instytut Zoologii Polskiej Akademii Nauk publikacji „Polskie nazewnictwo ssaków świata” gatunkowi nadano nazwę szczeciniec mniejszy, rezerwując nazwę szczeciniec dla rodzaju tych gryzoni[6].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pod względem morfologii Thryonomys gregorianus jest bardzo zbliżony szczeciniec (Thryonomys swinderianus)[13][14], jest jednak od niego wyraźnie mniejszy. Długość ciała wynosi 35–50,7 cm, zaś samego ogona 6,5–14,3 cm[7]. Dla porównania T. swinderianus mierzy 40-60 cm, zaś sam ogon 20-25 cm[14]. Również waga jest mniejsza: 2,65–7,5 kg (T. swinderianus: 3,4 do max. 12 kg).

Obydwa gatunki Thrynomys rodzą się z czterema siekaczami[15][16], których nie wymieniają w czasie dojrzewania. Zęby są w kolorze żółtym lub pomarańczowym. Jak u wszystkich gryzoni, siekacze rosną przez całe życie[2], co powoduje konieczność ciągłego ich ścierania. Uzębienie jest uznawane za raczej kruche[14].

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Gatunek pospolicie występuje w sawannach Afryki południowo–wschodniej na wysokości do 2600 m – od Kamerunu, do północnej Angoli na zachodzie, do południowych krańców Kenii, Tanzanii i Mozambiku na wschodzie[7]. Inne źródła wskazują także na Republikę Środkowoafrykańską, Czad, południowy Sudan, Etiopię, Ugandę, Malawi, Zambię, Zimbabwe[5]. Kruger National Park[17] podaje jednak, że T. gregorianus występuje włącznie w Zimbabwe i Mozambiku.

Ślady kopalne występowania Thryonomys[edytuj | edytuj kod]

Przodkowie gatunków rodzaju Thryonomys mieszkali w rejonie środkowej Sahary w epoce plejstocenu[18]. Poszczególni badacze wskazywali na różne lokalizacje i nazwy: Alfred Romer i Paul Nesbitt pisali o śladach T. logani znalezionych około 800 km od rzeki Niger[18], a Dorothea Bate opisywała ślady T. arkelli odnalezione w Sudanie[19]. Brak jednak badań czy byli to bezpośredni przodkowie T. gregorianus lub T. swinderianus, czy też gatunki spokrewnione.

Ekologia[edytuj | edytuj kod]

T. gregorianus jest roślinożercą o szerokim spektrum składników wyżywienia. Motorem trawienia jest fermentacja bakteryjna w kątnicy[9]. Podstawowym elementem diety są trawy o wysokiej zawartości włókna[14], zasobne w wilgoć i węglowodany[12].

Mięso obu gatunków Thryonomys należy do jednych z najbardziej poszukiwanych i najdroższych w zachodniej Afryce[20][21]. Jest dla miejscowej ludności cennym źródłem białka[22][23].

Pasożyty[edytuj | edytuj kod]

Na T.gregorianus pasożytują tasiemce Thysanotaenia congolensis[10].

Siedlisko[edytuj | edytuj kod]

Żyją na podmokłych, trawiastych terenach. Lubią lasy sawanny[24], bagna i brzegi rzek[25]. Czasami zamieszkują pola uprawne i zjadają plony.

Hodowla[edytuj | edytuj kod]

W Afryce powstaje coraz więcej farm hodujących gryzonie z rodzaju Thryonomys[20]. Powodem są walory smakowe mięsa, niskie koszty i łatwość założenia hodowli[26] oraz duża jej opłacalność. Hodowle są prowadzone na terenach wiejskich i podmiejskich. Produkcja mięsa z gryzoni [Thryonomys spotyka się z zachętą rządów poszczególnych państw afrykańskich, które upatrują w niej jednego ze sposobów zapewnienia wyżywienia lokalnej ludności[27][24]. Według danych z 2010 roku, rocznie na rynek lokalny Afryki Subsaharyjskiej trafia ponad 73 tony mięsa tych zwierząt, pochodzącego z uboju ponad 15.000 sztuk[2].

Zagrożenia i ochrona[edytuj | edytuj kod]

Mało jest informacji na temat zagrożeń T. gregorianus. Prawdopodobnie jednak populacja tych zwierząt jest dość intensywnie przetrzebiana[21][28] jak siostrzany gatunek T. swinderianus. Głównie ze względu na poszukiwane mięso, ale także są wybijane jako szkodniki niszczące uprawy – w tym szczególnie trzciny cukrowej[17]. Dużym zagrożeniem dla gatunku są także wielkie pożary buszu[21].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Thryonomys gregorianus, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b c Maxwell N. Opara. Grasscutter: The haematology and major parasites. „Research Journal of Parasitology”. 5 (4), s. 214-223, 2010. Academic Journals Inc. (ang.). 
  3. a b Lesser Cane Rat Thryonomys gregorianus (Thomas, 1894) (ang.). Biolib.cz. [dostęp 26 lutego 2011].
  4. a b c Wilson Don E. & Reeder DeeAnn M. (red.) Thryonomys gregorianus. w: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3.) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. (ang.) [dostęp 26 lutego 2011]
  5. a b Thryonomys gregorianus [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [online] [dostęp 2011-02-26] (ang.).
  6. a b c d Włodzimierz Cichocki, Agnieszka Ważna, Jan Cichocki, Ewa Rajska, Artur Jasiński, Wiesław Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii Polskiej Akademii Nauk, 2015, s. 297. ISBN 978-83-88147-15-9.
  7. a b c Mammals of Tanzania: Thryonomys gregorianus (ang.). [dostęp 26 lutego 2011].
  8. Suzette K. Mouchaty, Francois Catzeflis, Axel Janke, Ulfur Arnason. Molecular Evidence of an African Phiomorpha–South American Caviomorpha Clade and Support for Hystricognathi Based on the Complete Mitochondrial Genome of the Cane Rat (Thryonomys swinderianus). „Molecular Phylogenetics and Evolution”. 18 (1), s. 127–135, 2001 (ang.). [dostęp 26 lutego2011]. 
  9. a b Mac van der Merwe, PhD: Cane Rats (Thryonomyidae) (ang.). novelguide.com. [dostęp 21 lutego 2011].
  10. a b Norman O. Dronen, Steven R. Simcik, Jerrold J. Scharninghausen, Richard M. Pitts. Thysanotaenia congolensis n. sp. (Cestoda: Anoplocephalidae) in the Lesser Savanna Cane Rat, Thryonomys gregorianus from Democratic Republic of Congo, Africa. „The Journal of Parasitology”. 85 (1), s. 90-92, 1999. Academic Journals Inc. (ang.). 
  11. G.A. Mensah, A.M. Okeyo: Continued harvest of the diverse African Animal Genetic Resources from the wild through domestication as a strategy for sustainable use: A case of the larger Grass cutter (Thryonomys swinderianus). . (Animal Genetic Resources (AnGR)) (ang.). 
  12. a b R.F. Ewer. Form and function in the grasscutter Thrynomys Swinderianus Temminck 1827 (Rodentia, Thrynomyidae). „Ghana Journal of Science”. 9, s. 131-149, 1969 (ang.). 
  13. Panel on Microlivestock, National Research Council: Microlivestock: Little-Known Small Animals with a Promising Economic Future. National Accademy Press, 1991. ISBN 030904295.
  14. a b c d Maxwell N. Opara. The Grasscutter I: A Livestock of Tomorrow. „Research Journal of Forestry”. 4 (3), s. 119-135, 2010. Academic Journals Inc. (ang.). 
  15. M. Merve. Tooth succession in the greater cane rat (Thrynomys swinderianus) (Temminck,1827). „Journal of Zoology”. 251, s. 535-547, 2000. American Society of Mammologists (ang.). 
  16. Continued harvest of the diverse African Animal Genetic Resources from the wild through domestication as a strategy for sustainable use: A case of the larger Grass cutter (Thryonomys swinderianus) (ang.). Animal Genetic Resources (AnGR). [dostęp 11 stycznia 2011].
  17. a b Greater Cane Rat (ang.). Kruger National Park : South Africa Safari. [dostęp 22 lutego 2011].
  18. a b Alfred Sherwood Romer, Paul H. Nesbitt. An extinct cane-rat (Thryonomys logani sp.n.) from the central Sahara. „Annals and Magazine of Natural History”. 6, s. 687–690, 1930. J i J.E.Tylor (ang.). 
  19. Dorothea Minola Alice Bate. An Extinct Reed-rat Thryonomys arkelli from the Sudan. „Annual Magazine of Natural History”. 11, s. 65–71, 1947 (ang.). 
  20. a b O. Byanet, B. I. Onyeanusi, N. D. G Ibrahim. Sexual Dimorphism with Respect to the Macro-Morphometric Investigations of the Forebrain and Cerebellum of the Grasscutter (Thryonomys swinderianus). „International Journal of Morphology”. 27(2), s. 361-365, 2009 (ang.). [dostęp 6 stycznia 2011]. 
  21. a b c E.O. A Asibey, P. G. Addo. The grasscutter, a promising animal meat production in Ghana. African Perspectives, Practices and policies supporting Scandinavian Seminar College, Denmark, in association with Weaver press, Harare, Zimbabwe. „Practices and policies supporting Scandinavian Seminar College, Denmark, in association with Weaver press, Harare, Zimbabwe”, 2000 (ang.). 
  22. E. O. A. Asibey. Wildlife as a source of protein in Africa South of the Sahara. „Biological conversation”. 6, s. 32-9, 1974 (ang.). 
  23. A. P. Den Hartog, A. De Vos. The use of rodents as food in tropical Africa. „FAO Nutrition Newsletter”. 111, s. 1-4, 1973. FAO (ang.). 
  24. a b Yaa Ntiamoa-Baidu. Wildlife and food security in Africa. „FAO CONSERVATION GUIDE”. 33, 1997. FOOD AND AGRICULTURE ORGANIZATION OF THE UNITED NATIONS (ang.). 
  25. Thryonomys swinderianus (ang.). Animal Diversity Web. [dostęp 2 stycznia 2011].
  26. BBC News 3 kwietnia 2006
  27. Promoting Grasscutter as a Business in West Africa (ang.). Proceedings of the International Forum on Grasscutter Theme; Ghana, grudzień 2005. [dostęp 6 stycznia 2011].
  28. S. Yeboah, E. K. Adamu. The Cane Rat. „Biologist”. 42(2), s. 86-7, 1995 (ang.).