Turtannu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Turtan(n)u, tartan(n)u (akad. turtānu, turtannu, tartānu, tartannu)[1] – jedna z najważniejszych godności urzędniczych w starożytnej Asyrii, której nazwa tłumaczona jest zazwyczaj jako „naczelny dowódca wojsk”[2]. Biblijny tartan z 2 Księgi Królewskiej (2 Krl 18:17) i Księgi Izajasza (Iz 20:1).

Turtanu w Asyrii[edytuj]

Tytuł turtānu był archaiczny, gdyż wywodził się jeszcze z czasów, gdy Asyria pozostawała pod kontrolą królów Mitanni[3]. Samo słowo wywodziło się z języka huryckiego, w którym znaczyło „drugi pod względem ważności”[3]. W Asyrii, w pierwszych wiekach okresu nowoasyryjskiego, osoba nosząca tytuł turtānu należała do grona najbardziej wpływowych ludzi w państwie[4]. Swymi wysokimi uprawnieniami wojskowymi i administracyjnymi wchodziła ona niekiedy w uprawnienia samego króla, co znalazło wyraz w karierach takich turtănu, jak Szamszi-ilu czy Dajan-Aszur[4]. By ograniczyć ich wpływy królowie asyryjscy epoki Sargonidów wprowadzili urząd drugiego turtanu. Obaj dowódcy, z których jeden zwany był „turtanu strony prawej” (akad. turtānu imitti), a drugi „turtanu strony lewej” (akad. turtānu šumēli)[1] mieli takie same kompetencje, aby żaden z nich nie mógł nadużywać władzy. Dodatkowo podlegać oni musieli rab ša rēši, dostojnikowi z otoczenia króla odpowiedzialnemu za armię[4].

Począwszy od końca IX w. p.n.e. turtānu zarządzał również jedną z zachodnich, nadgranicznych prowincji imperium asyryjskiego (tzw. prowincja naczelnego dowódcy wojsk)[3][4]. W 708 r. p.n.e. Sargon II utworzył drugą taką prowincję na ziemiach byłego wasalnego królestwa Kummuh zarządzaną przez „turtanu strony lewej” (tzw. prowincja naczelnego dowódcy wojsk strony lewej)[3].

W asyryjskich listach i kronikach eponimów naczelny dowódca wojsk (turtānu) wymieniany jest z reguły zaraz po królu, a przed heroldem pałacowym (nāgir ekalli), wielkim podczaszym (rab šāqē) i intendentem pałacu (abarakku)[5]. Z imion znani są następujący turtanu:

Turtanu w Biblii[edytuj]

W dwóch miejscach w Biblii wzmiankowane są osoby noszące tytuł turtanu (biblijne tartan). W pierwszym przypadku (2 Księga Królewska 18:17) chodzi o nieznanego z imienia turtanu asyryjskiego króla Sennacheryba (704–681 p.n.e.), który wraz z dwoma innymi dostojnikami (rab szake i rab sza reszi) wysłany zostaje do króla Judy Ezechiasza, by nakłonić go do poddania Jerozolimy. W drugim przypadku (Księga Izajasza 20:1) wzmiankowane jest zdobycie miasta Aszdod przez nieznanego z imienia turtanu asyryjskiego króla Sargona II (722-705 p.n.e.).

W Kodeksie Leningradzkim, Septuagincie i Wulgacie tytuł turtanu występuje jako imię własne (hebrajskie תַּרְתָּן w Kodeksie Leningradzkim, greckie Θαρθαν w Septuagincie, łacińskie Tharthan w Wulgacie)[16][17], ale w komentarzach i leksykonach biblijnych znaleźć można często informację, że chodzi tu o asyryjski tytuł oznaczający naczelnego dowódcę wojsk[18][19]. W polskich przekładach Biblii tytuł ten czasem występuje jako imię własne, a czasem jako – tłumaczona lub nie – nazwa urzędu:

polskie przekłady Biblii miejsce w Biblii
2 Księga Królewska
(2 Krl 18:17)[20]
Księga Izajasza
(Iz 20:1)[21]
Biblia gdańska „Tartan” „Tartan”
Biblia poznańska „głównodowodzący” „Tartan”
Biblia warszawsko-praska „główny dowódca wojsk” „naczelny wódz”
Biblia Tysiąclecia „naczelny dowódca” „naczelny dowódca”
Biblia warszawska „Tartan” „Tartan”
Przekład Nowego Świata „tartan” „tartan”

W niektórych starszych pracach z zakresu historii starożytnego Bliskiego Wschodu słowo tartan używane jest zamiennie ze słowem turtanu[22].

Przypisy

  1. a b hasło turtānu, w: Chicago..., s. 489.
  2. Joannes F., Historia Mezopotamii w I. tysiącleciu przed Chrystusem, s. 65 i 189.
  3. a b c d hasło Commander-in-Chief, w: Assyrian empire builders (ang.). ucl.ac.uk. [dostęp 2015-08-27].
  4. a b c d F. Joannes, Historia..., s. 189.
  5. hasło turtānu, w: Chicago..., s. 490.
  6. A. Ungnad, hasło Eponymen, w: Reallexikon der Assyriologie, s. 434.
  7. J.-J. Glassner, Mesopotamian..., s. 165.
  8. a b J.-J. Glassner, Mesopotamian..., s. 167.
  9. A. Ungnad, hasło Eponymen, w: Reallexikon der Assyriologie, s. 428.
  10. J.-J. Glassner, Mesopotamian..., s. 169.
  11. J.-J. Glassner, Mesopotamian..., s. 166-169.
  12. a b c d A. Ungnad, hasło Eponymen, w: Reallexikon der Assyriologie, s. 430.
  13. a b J.-J. Glassner, Mesopotamian..., s. 171.
  14. a b J.-J. Glassner, Mesopotamian..., s. 173.
  15. Assyrian Eponym List (ang.). oracc.museum.upenn.edu. [dostęp 2015-09-22].
  16. porównanie 2 Krl 18:17 z Kodeksu Leningradzkiego, Septuaginty i Wulgaty na stronie www.blueletterbible.org
  17. porównanie Iz 20:1 z Kodeksu Leningradzkiego, Septuaginty i Wulgaty na stronie www.blueletterbible.org
  18. hasło Tartan na stronie http://www.bible-history.com
  19. hasło Tartan na stronie http://www.blueletterbible.org
  20. Biblia Internetowa - porównanie 2 Krl 18:17 w polskich przekładach Biblii. www.biblia.apologetyka.com. [dostęp 2012-04-19].
  21. Biblia Internetowa - porównanie Iz 20:1 w polskich przekładach Biblii. www.biblia.apologetyka.com. [dostęp 2012-04-19].
  22. H. W. F. Saggs, Wielkość i upadek Babilonii, Warszawa 1973, s. 233.

Bibliografia[edytuj]

  • hasło turtānu, w: Chicago Assyrian Dictionary (CAD), tom T, The Oriental Institute, Chicago 2006, s. 489-490.
  • J.-J. Glassner, Mesopotamian Chronicles, Atlanta 2004.
  • F. Joannes, Historia Mezopotamii w I. tysiącleciu przed Chrystusem, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2007.
  • A. Ungnad, hasło Eponymen, w: Reallexikon der Assyriologie II (1938), s. 412–457.