Ulica Stalowa w Warszawie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Flag of Warsaw.svg Warszawa
ulica
Stalowa
Nowa Praga
Ulica Stalowa przy Inżynierskiej
Ulica Stalowa przy Inżynierskiej
Przebieg
Ikona ulica początek T.svg ul. Inżynierska
Ikona ulica skrzyżowanie.svg ul. Konopacka
Ikona ulica skrzyżowanie.svg ul. Środkowa
Ikona ulica skrzyżowanie.svg ul. Czynszowa
Ikona ulica skrzyżowanie.svg ul. Szwedzka
Ikona ulica koniec T.svg Al. „Solidarności”
Położenie na mapie Warszawy
Mapa lokalizacyjna Warszawy
ulica  Stalowa
ulica Stalowa
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
ulica  Stalowa
ulica Stalowa
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
ulica  Stalowa
ulica Stalowa
Ziemia52°15′38,4″N 21°02′32,2″E/52,260667 21,042278

Ulica Stalowa (Nowopraska, Nowostalowa) – jedna z ulic Warszawy, zlokalizowana na Pradze-Północ na tzw. Nowej Pradze. Zaczyna się przy zbiegu ulic: 11 listopada i Inżynierskiej, a kończy przy al. „Solidarności” przy nasypie kolei obwodowej. Nazwa ulicy nawiązuje do Stalowni Praskiej, choć jej obecny adres to ul. Szwedzka 2/4.

Historia[edytuj]

Ulicę Stalową wytyczono w latach 18651867. Była ona jedną z głównych ulic Nowej Pragi. Nazwę nadano jej w 1891 r.[1] Pochodzi ona od Warszawskiej Fabryki Stali powstałej w latach 18781879 między ul. Stalową, Szwedzką i torami kolei Petersburskiej.

Początkowo ulica była zabudowana drewnianymi, parterowymi i jednopiętrowymi budynkami, w których mieszkali głównie robotnicy. Z czasem zaczęto budować murowane kamienice osiągające do 4 pięter.

Na początku XX wieku wzdłuż ulicy przeprowadzono prace brukarskie oraz zbudowano chodniki. Z tamtego okresu zachowały się trzypiętrowe kamienice przy ul. Stalowej nr 34, 36, 50, 52, 54 i 56. Po II wojnie światowej z większości fasad budynków skuto dekoracje.

W 1901 r. powstała przy ulicy końcowa stacja kolejki wąskotorowej łączącej Pragę i Targówek z Markami i Radzyminem. Jednym z założycieli kolejki Mareckiej i jej udziałowcem był Julian Różycki. Pierwszy pociąg wyruszył na nową trasę 4 sierpnia 1901 r.[2], a ostatni przejechał nią 31 sierpnia 1974 r. Obecnie w miejscu stacji stoi hala supermarketu (pierwotnie HIT, obecnie Tesco).

Na przełomie XIX i XX wieku wytyczono odcinek pomiędzy ul. Inżynierską i Konopacką, który wówczas nosił nazwę ul. Nowostalowa. W okresie międzywojennym został on przyłączony do ul. Stalowej.

Przy ulicy działał bazar Pachulskiego i Domańskiego. Władysław Pachulski zakupił działki przy ul. Stalowej 17, 19, 21 (obecnie 37, 39, 41). W latach 1911–1914 zbudował tam domy przeznaczone dla robotników. W centralnym punkcie założenia znajdował się plac, na którym do ok. 1970 funkcjonował bazar[3]. W parterach okolicznych kamienic działały sklepy i warsztaty, po których do dziś zachowały się ślady sklepowych szyldów wymalowanych na ścianach[3].

Przy ulicy zlokalizowane były też cukiernie i kawiarnie (m.in. Cukiernia Pobudkowskiego nr 35 i Cukiernia Aleksandra Puchalskiego nr 28) oraz główna apteka Nowej Pragi (nr 29), która działała od XIX wieku. Jej właścicielem był Jan Nawrocki, a od 1912 r. Stanisław Mierzejewski. Pod nr 35 znajdowała się wytwórnia wędlin rzeźnika Bolesława Dąbrowskiego. Zakład o takim samym profilu prowadzony był też przez Stanisława Turkowskiego pod numerem 28.

Ok. 1910 r. od ul. Konopackiej, przez Stalową do torów kolejowych, powstały tory tramwajowe. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę zmienili się też mieszkańcy Nowej Pragi – ubyło tu Rosjan zamieszkujących tu z uwagi na bliskość Dworca Terespolskiego i Petersburskiego oraz terenów wojskowych na Nowej Pradze. Po I wojnie światowej pod nr 34 rozpoczęła działalność fabryka „Florange” produkująca perfumy i kosmetyki[4].

We wrześniu 1939 r. zniszczona została stalownia. Podczas II wojny światowej zabudowa ulicy nie uległa zniszczeniom, dewastacja nastąpiła w okresie powojennym, gdy budynki zasiedlili głównie przypadkowi mieszkańcy. W okresie powojennym ulica zyskała też złą sławę, porównywalną z ulicą Brzeską.

W bramie kamienicy nr 40/42 zachowały się fragmenty mykwy[5].

Ze znanych osób, które zamieszkiwały przy ul. Stalowej można wymienić m.in.: Stefana „Wiecha” Wiecheckiego (kamienica nr 1 na rogu Inżynierskiej, tu handlował w okresie międzywojennym słodyczami) oraz Stanisława Grochowiaka (kamienica nr 2, w latach 19551976).

Pozostałe informacje[edytuj]

Warszawska Fabryka Stali[edytuj]

Warszawska Fabryka Stali powstała w latach 1878–1879. Wybudowała ją spółka Lilpop, Rau i Loewenstein z Warszawy, Towarzystwo Urządzeń Górniczych ze Starachowic i firma Rhenische Stahlwerke z Niemiec[7].. Otwarcie nastąpiło 1 kwietnia 1879 r.

Na początku fabryka miała cztery oddziały:

  • młotownię,
  • walcownię szyn,
  • walcownię hydrauliczną,
  • bessemerownię.

Młoty (6 parowych, w tym dwa ważące po 13 ton) i walcownie obsługiwało 9 pieców, z czego 8 było gazowych. Surowce do produkcji stali w większości (poza węglem z kopalń węgla kamiennego w guberni piotrkowskiej) pochodziły spoza Imperium Rosyjskiego, np. surówka – z Wielkiej Brytanii, surówka i koks – z Górnego Śląska w Rzeszy Niemieckiej.

W 1879 r. w stalowni zatrudnionych było 896 robotników (w tym 330 obcokrajowców), w 1880 r. – 1037, w 1881 r. – 1881, a w 1882 – ok. 1300.

Kompleks stalowni składał się z 13 budynków[7]. Produkowano przede wszystkim szyny kolejowe, obręcze i osie wagonowe. W latach 80. XIX wieku była to największa stalownia w Królestwie Polskim. W 1882 zakład dostarczył 87% szyn w Królestwie i 22,1% w Cesarstwie Rosyjskim[7].

W kolejnych latach wzrost ceł na surówkę i koks zmniejszył opłacalność produkcji. Surówkę zaczęto przywozić z huty w Ostrowcu Świętokrzyskim. W 1885 r. zdecydowano o przeniesieniu stalowni do Zagłębia Donieckiego. W 1886 r. zamknięto zakład i zaczęto demontować urządzenia. Do nowej fabryki miały zostać przeniesione maszyny, a także wykwalifikowana kadra robotnicza i inżynierska. W 1887 r. wzniesiono odlewnię, w której przetapiano odpadki stali oraz urządzenia, których nie można było po zdemontowaniu wywieźć. Wyburzono także większość budynków.

Warsztaty artyleryjskie[edytuj]

Ocalałe zabudowania sprzedano. Ok. 1900 r. powstały tam warsztaty artyleryjskie wojska rosyjskiego (przeniesione z ul. Długiej). Warsztaty składały się z 13 budynków (m.in. 3 dużych hal).

Przetrwał po nich budynek przy ul. Szwedzkiej, który w attyce ma płaskorzeźbę dwóch skrzyżowanych ze sobą armat. Przez dłuższy czas naczelnikiem warsztatów był płk Jakub Filipow, który mieszkał przy ul. Stalowej 71 (budynek nie istnieje). W pobliżu budynku znajdowała się cerkiew pod wezwaniem bł. Sergiusza z Radoneża, przeznaczona dla pracowników warsztatów.

Zbrojownia Warszawska, zakład nr 2[edytuj]

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, warsztaty znalazły się pod zarządem Wojska Polskiego. Powstała tam Zbrojownia nr 2. W okresie międzywojennym produkowano tam przede wszystkim części zamienne do dział, karabinów oraz wózki i skrzynie do przewożenia amunicji.

Znajdowała się tam też Centralna Składnica Inżynieryjna. W 1939 r. zbombardowano teren. Obecnie na tym obszarze znajdują się hurtownie. Z dawnej fabryki zachowały się jedynie relikty.

Pod koniec lat 30. XX wieku przez teren byłej stalowni miała przechodzić ul. Korzona, która miała stanowić główną oś urbanistyczną zaplanowanej dzielnicy mieszkaniowej na Targówku. Planów nie zrealizowano.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Michał Pilich, Ulica Stalowa (cz. 2), Nowa Gazeta Praska (dostęp: 12 maja 2008)
  2. TRASBUS - historia warszawskiej komunikacji miejskiej, www.trasbus.com (dostęp: 12 maja 2008)
  3. a b Michał Pilich. Jak na Pradze handlowano. „Stolica”, s. 36, marzec 2016. 
  4. Muzeum niedocenionych malarzy w fabryce mydła. „Stolica”, s. 15, sierpień-wrzesień 2016. 
  5. Praga-Północ, ul. Stalowa, www.praga.warszawa.pl (dostęp: 12 maja 2008)
  6. Dariusz Walczak, Daniel Nalazek, Bartłomiej Maciejewski: Tramwajem przez piekło, czyli komunikacja miejska na terenie Dzielnicy Żydowskiej w Warszawie (1940-1942). Warszawa: Wydawnictwo Eurospinter, 2013, s. 94. ISBN 978-83-63652-01-2.
  7. a b c Jan Berger: Rozwój Pragi [w:] Irena Pietrza-Pawłowska (red.) Wielkomiejski rozwój Warszawy do 1918 r.. Warszawa: Wydawnictwo Książka i Wiedza, 1973, s. 266.

Bibliografia[edytuj]