To jest dobry artykuł

Ulica Waliców w Warszawie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Flag of Warsaw.svg Warszawa
ulica
Waliców
Mirów
Ulica Waliców róg Krochmalnej, widok w kierunku Chłodnej
Ulica Waliców róg Krochmalnej, widok w kierunku Chłodnej
Przebieg
Ikona ulica początek T.svg 0 m ul. Pereca
Ikona ulica skrzyżowanie.svg 160 m ul. Grzybowska
Ikona ulica skrzyżowanie.svg 340 m ul. Krochmalna
Ikona ulica koniec T.svg 460 m ul. Chłodna
Położenie na mapie Warszawy
Mapa lokalizacyjna Warszawy
ulica Waliców
ulica Waliców
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
ulica Waliców
ulica Waliców
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
ulica Waliców
ulica Waliców
Ziemia52°14′08,2″N 20°59′31,6″E/52,235611 20,992111
Kolejka po wodę na ulicy Chłodnej, w tle szkoła przy ul. Waliców 34 (wrzesień lub październik 1939)
Tłum przed byłą Szkołą Handlową Zgromadzenia Kupców na rogu Prostej i Waliców (maj 1941)
Patrol plutonu "Agaton" batalionu "Pięść" w gruzach zburzonej szkoły przy ulicy Chłodnej 11/13 róg Waliców 34, idzie w kierunku ulicy Waliców. Po stronie prawej Waliców 23, wysoka kamienica za Krochmalną to Waliców 21
Biurowiec Aurum przy ul. Waliców 11 z zachowanym fragmentem muru getta
Kamienica przy ul. Waliców 14 w której mieszkali Menachem Kipnis i Władysław Szlengel
Kaplica baptystów przy ulicy Waliców (róg Chłodnej), w tle osiedle Za Żelazną Bramą
Upamiętnienie niemieckiego bunkra Chłodna róg Waliców

Ulica Waliców – ulica w dzielnicy Wola w Warszawie; obecnie prowadzi od ul. Pereca, przecina Grzybowską i Krochmalną, a kończy się przy ul. Chłodnej.

Na przełomie XIX i XX w. została przedłużona do ulicy Prostej, lecz po zmianie układu zabudowy po 1945, w wyniku zniszczeń wojennych została ponownie skrócona, choć istnieje przejście piesze wzdłuż ogrodzenia Mennicy do Pereca.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa ulicy, nadana urzędowo w 1770, pochodzi od nazwy posiadłości Waliców, założonej przez wojewodę rawskiego Bazylego Walickiego[1].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Waliców, niesłusznie nazywany jurydyką, powstał w drugiej połowie XVIII wieku w wyniku objęcia w 1763 przez Walickiego w dzierżawę wieczystą części gruntów starostwa warszawskiego. Działka miała kształt prostokąta, o krótszym boku opartym o tzw. drogę wolską (wkrótce nazwaną ulicą Chłodną). W 1767 geometra przysięgły Deutsch wytyczył pierwsze działki i ulice: całość podzielono na 30 parceli, przez środek, prostopadle do ul. Chłodnej, wyznaczono ulicę zwaną Walicowem oraz przecinające ją: Krochmalną, Grzybowską i Ceglaną (obecnie Pereca). W 1770 zatwierdzono nazwy ulic, w 1784 parcele otrzymały numerację[2]. Administracyjnie i sądowniczo osada była uzależniona od Grzybowa, w 1791–94 została włączona do Warszawy[3].

W 1763 przy Walicowie funkcjonowały już 2 browary: Anny Raubach i Henryka Grodke. W ciągu kolejnych 20 lat cała okolica została rozparcelowana i nabrała charakteru przemysłowo-rolniczego: w najbliższym sąsiedztwie działało 10 browarów i cegielnia. W 1805 przy Ceglanej powstały Ogrody Ulrychów, od 1878 przenoszone stopniowo na Górce. Przedsiębiorcy to przeważnie przybysze pochodzenia niemieckiego, często podpisujący się w dokumentach jeszcze szwabachą. Lokatorami domów byli najczęściej pracownicy tutejszych browarów, drobni rzemieślnicy, krowiarze handlujący mlekiem, czy wyrobnicy[2]. Na rogu z Krochmalną w 1822 urządzono salę zabaw zwaną Wrocławską, a potem Srebrną[4].

W 1854 na parceli między ulicami Żelazną, Grzybowską, Waliców i Ceglaną powstał duży browar Junga, rozbudowany z istniejącego od 1824 browaru Kazimirusa. Po śmierci Hermana Junga zakład przy Walicowie zlikwidowano, a w 1919 przedsiębiorstwo prowadzone przez syna Hermana, Seweryna, weszło w skład firmy Haberbusch i Schiele Zjednoczone Browary Warszawskie Spółka Akcyjna. Posesja przy Walicowie była natomiast od 1890 w posiadaniu Banku Handlowego, który dzierżawił budynki różnym firmom, m.in. od 1897 działała tu wytwórnia lemoniady i wody sodowej A. Domańskiego[5].

W 1905–1906 na rogu Prostej i Walicowa stanął nowy gmach Szkoły Handlowej Zgromadzenia Kupców m. Warszawy według projektu Edwarda Goldberga. Budynek jak na owe czasy i tę okolicę miasta wyróżniał się nowoczesnością, m.in. posiadał oświetlenie elektryczne i sanitariaty podłączone do bieżącej wody[6].

W listopadzie 1940 niemal cała ulica, z wyjątkiem ok. 100 m od strony Chłodnej i ok. 50 m zachodniej pierzei od rogu Ceglanej, znalazła się w granicach warszawskiego getta – w tych dwóch miejscach granica getta przechodziła w poprzek ulicy. Fragment jezdni od strony Ceglanej został wyłączony z getta, aby zapewnić dojazd do firmy Domańskiego, działającej jeszcze do 1944[7]. W grudniu 1941 wschodnia strona Walicowa między Chłodną a Krochmalną w całości została wyłączona z getta, natomiast zachodnia aż do Chłodnej została do niego włączona. Od sierpnia 1942 obszar na południe od Chłodnej został włączony do części aryjskiej, z wyjątkiem tzw. szopu Toebbensa, w którym znalazł się fragment ulicy Waliców między Prostą a Ceglaną[8].

W pierwszych dniach powstania warszawskiego w tym rejonie operowały oddziały Gustawa Billewicza „Sosny”, a po jego wycofaniu się 6 sierpnia na Stare Miasto, Zgrupowanie Chrobry II. Po przebiciu przez oddziały Reinefartha korytarza wzdłuż osi ulic Chłodnej i Elektoralnej do placu Żelaznej Bramy i dalej przez Ogród Saski do mostu Kierbedzia (6-7 sierpnia), w rękach powstańców pozostała jedynie południowa część ulicy. Szczególnie ciężkie walki toczyły się na odcinku między Grzybowską a Krochmalną, który wielokrotnie przechodził z rąk do rąk, lecz początkowy fragment Walicowa (od strony Ceglanej) pozostał po stronie polskiej aż do dnia kapitulacji, 3 października[9].

Po wojnie większość zabudowy była zniszczona i nawet budynki częściowo ocalałe zostały rozebrane, choć nieliczne dotrwały jeszcze do lat 60. M.in. w 1961 ostatecznie wyburzono pozostałości po gmachu Szkoły Handlowej[4]. Z przedwojennych ostańców do dziś pozostały kamienice pod nr 10, 12, 14 i 17 oraz fragment muru dawnego browaru Junga (nr 11), wkomponowany obecnie w elewację biurowca Aurum.

W okresie powojennym okolica przez długi czas pozostawała zrujnowana, zyskując miano dziki zachód. Dopiero w latach 70. XX wieku na tym obszarze powstało osiedle Za Żelazną Bramą, choć tylko jeden budynek ma adres Waliców (nr 20).

Ważniejsze obiekty[edytuj | edytuj kod]

  • Waliców 11: Biurowiec Aurum z fragmentem muru dawnego browaru Junga, który w latach 1940–1942 stanowił granicę warszawskiego getta. Pozostałości dawnych budynków przejęła w końcu lat 80. Mennica Państwowa, zamierzając stopniowo je likwidować pod nową zabudowę[7]. Staraniami Zespołu Opiekunów Kulturowego Dziedzictwa Warszawy[10] udało się doprowadzić do wpisania budynku fabrycznego na rogu ulic Pereca i Waliców oraz ściany hali fabrycznej od strony Walicowa do rejestru zabytków i zablokować ich wyburzanie. W latach 1999–2000 pozostałe fragmenty zostały nadbudowane i połączone z nowym 7-kondygnacyjnym budynkiem biurowym według projektu R. Urbańczyka we współpracy z L. Czaplińskim i T. Wekka[11]. W czerwcu 2016 rozpoczęto wyburzanie nadbudowy. W tym miejscu ma powstać nowy apartamentowiec budowany przez Mennicę Polską [12]. Na zabytkowym murze znajduje się tablica upamiętniająca przebieg muru getta w tym miejscu (od maja 2000 z brązu, wcześniej blaszana)[7]. W budynku znajduje się m.in. Gabinet Numizmatyczny Mennicy Polskiej.
  • Waliców 10, 12, 14 i 17: kamienice z lat 1910–1914 wpisane do gminnej ewidencji zabytków[13].
  • Waliców 15: Wydział Ruchu Drogowego Komendy Stołecznej Policji.
  • Waliców 25: kaplica baptystów, oddana do użytku 9 września 1961[14].

Znani mieszkańcy[edytuj | edytuj kod]

Pozostałe informacje[edytuj | edytuj kod]

  • Po upadku powstania w okolicznych ruinach i piwnicach chroniło wielu robinsonów warszawskich, m.in. od 7 października 1944 do 18 stycznia 1945 duża grupa 10 osób przebywała w specjalnie wcześniej przygotowanych głębokich pomieszczeniach podziemnych (poniżej piwnic) w Szkole Zgromadzenia Kupców, tak niskich, że nie pozwalały na wyprostowanie się[18].
  • Podczas rewitalizacji ulicy Chłodnej w 2011 na rogu z Walicowem umieszczono w chodniku tablicę upamiętniającą bunkier niemiecki, który znajdował się tu w czasie okupacji. Bunkier podziemnym kanałem łączył się z budynkiem byłej szkoły, w której zlokalizowano koszary policji niemieckiej. Jego zdobycie umożliwiło 3 sierpnia 1944 atak powstańców na Nordwache na rogu Chłodnej i Żelaznej.
  • Na rogu ulic Waliców i Grzybowskiej znajdował się dom Wołowskich, jedyna pamiątka po domu rodzinnym wybitnej polskiej pianistki XIX w. Marii Szymanowskiej. Dom spłonął w 1944, lecz do dziś widoczny jest ślad po dachu i stropach kolejnych pięter na ścianie kamienicy przy Grzybowskiej 46[19].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Kwiryna Handke: Dzieje Warszawy nazwami pisane. Warszawa: Muzeum Historyczne m.st. Warszawy, 2011, s. 188. ISBN 978-83-62189-08-3.
  2. a b Alina Sokołowska. Bazyli Walicki i założenie Walicowa w drugiej połowie XVIII wieku. „Przegląd Historyczny: dwumiesięcznik naukowy”. 49 (1958), s. 761-772. Wydawnictwo DiG. ISSN 0033-2186. 
  3. Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 926. ISBN 83-01-08836-2.
  4. a b Karol Morawski (red.): Leksykon Wolski. Warszawa: PTTK Kraj, 1997, s. 228-229. ISBN 83-7005-389-0.
  5. Michał Krasucki: Warszawskie dziedzictwo postindustrialne. Warszawa: Fundacja Hereditas, 2011, s. 305-306. ISBN 978-83-931723-5-1.
  6. Robert Marcinkowski: Ilustrowany Atlas Dawnej Warszawy. Warszawa: Oliwka, 2013, s. 166-167. ISBN 978-83-931203-1-4.
  7. a b c Janusz Sujecki. Rewaloryzacja reliktów dawnego browaru Junga przy ulicy Waliców. Pytanie o sens ochrony. „Zeszyty Wolskie”. 4, s. 84-91, 2002. Muzeum Woli. ISSN 83-88477-10-2. 
  8. Mapa Getto warszawskie. Współczesny układ ulic i ostańce zabudowy według stanu na marzec 2001 na tle dawnego planu miasta (oprac. Paweł E. Weszpiński i Robert Marcinkowski) [w:] Barbara Engelking, Jacek Leociak, Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 2001
  9. Adam Borkiewicz: Powstanie Warszawskie. Warszawa: PAX, 1969, s. 131-132, 256-260, 265-270, 317-321, 535-536.
  10. Jerzy S. Majewski, Tomasz Urzykowski. Sumienie miasta. „Gazeta Wyborcza”, 7 grudnia 2001. 
  11. Marta Leśniakowska: Architektura w Warszawie. Lata 1989–2001. Warszawa: Arkada Pracownia Historii Sztuki, 2002, s. 203. ISBN 83-908950-5-6.
  12. Michał Wojtczuk: Turborozwój Woli: burzony jest biurowiec zbudowany zaledwie 17 lat temu. W: Gazeta Wyborcza [on-line]. 18 czerwca 2017. [dostęp 2017-07-03].
  13. ZARZĄDZENIE NR 2998/2012 r. PREZYDENTA MIASTA STOŁECZNEGO WARSZAWY z dnia 24 lipca 2012 r. w sprawie założenia ewidencji zabytków Miasta Stołecznego Warszawy. . 
  14. Nasza historia. Pierwszy Zbór Kościoła Chrześcijan Baptystów w Warszawie. [dostęp 2018-09-25].
  15. Magdalena Stopa, Jan Brykczyński: Ostańce. Kamienice warszawskie i ich mieszkańcy. Warszawa: DSH, 2010, s. 144-151. ISBN 978-83-62020-18-8.
  16. Barbara Engelking, Jacek Leociak: Getto Warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście. Warszawa: IFiS PAN, 2001, s. 609. ISBN 83-87632-83-X.
  17. Helena Szereszewska: Krzyż i mezuza. Warszawa: Czytelnik, 1993. ISBN 83-07-02214-2.
  18. Alina Winawerowa. Kronika 103 dni. „Dzieje Najnowsze”. VII, nr 1, 1975. ISSN 35716/35568. 
  19. Jerzy S. Majewski: Sztuka w browarze. W: Gazeta Wyborcza [on-line]. 11.12.2009. [dostęp 2013-04-06].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]