Most Kierbedzia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Most Kierbedzia
Ilustracja
Most Kierbedzia widziany z wieży Zamku Królewskiego, 1873
Państwo  Polska
Województwo  mazowieckie
Miejscowość Warszawa
Podstawowe dane
Przeszkoda Wisła
Długość 475[1] m
Szerokość:
• całkowita
• jezdni
• chodników

17,5 m
10,5[1] m
2x3,5 m
Liczba torów tramwajowych 2
Liczba przęseł 6
Data budowy 1859–1864
Data zburzenia 5 sierpnia 1915
13 września 1944
Projektant Stanisław Kierbedź
Most Śląsko-Dąbrowski (po 1949)
Poprzednie nazwy most Kierbedzia
Przeszkoda Wisła
Długość 475 m
Liczba torów tramwajowych 2
Data odbudowy 1947–1949
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
Most Kierbedzia
Most Kierbedzia
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Most Kierbedzia
Most Kierbedzia
52°14′57,3″N 21°01′19,2″E/52,249250 21,022000

Most Kierbedzia, oficjalnie most Aleksandryjski[2], także I most[3] – pierwszy warszawski stalowy most na Wiśle zbudowany w latach 1859–1864 według projektu Stanisława Kierbedzia.

Most miał sześć przęseł i długość 474 m[4]. Został wysadzony w sierpniu 1915 przez wojska rosyjskie oraz we wrześniu 1944 przez wojska niemieckie. Obecnie w jego miejscu znajduje się most Śląsko-Dąbrowski.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Budowa[edytuj | edytuj kod]

Most powstał z inicjatywy Towarzystwa Rosyjskich Kolei Żelaznych[2]. Według pierwotnej koncepcji miał być mostem kolejowym łączącym Dworzec Petersburski (obecnie Wileński) z Dworcem Wiedeńskim. Został wybudowany w linii prostej na przedłużeniu trasy Kolei Warszawsko-Petersburskiej[5]. Zaniechano jednak przeprowadzenia linii kolejowej przez centrum Warszawy i most ukończono wyłącznie jako drogowy[6]. Most kolejowy zbudowano kilka lat później, na północ od mostu Kierbedzia, przy warszawskiej Cytadeli (most przy Cytadeli). Zamiast linii kolejowej na moście ułożono szyny dla tramwajów konnych, nazywanych przez mieszkańców Warszawy „ropuchami”[7].

Mimo iż most Kierbedzia był pierwszym stałym mostem od czasów Zygmunta Augusta, ówczesna prasa nie wspominała o budowie i postępach prac. Prace rozpoczęto latem 1859, a ukończono w 1864[7]. Głównym projektantem był Stanisław Kierbedź, który z udziałem Juliana Majewskiego nadzorował budowę przeprawy[8].

W pierwszej fazie budowy wniesiono tymczasowy most drewniany, zbliżony konstrukcją i wyglądem do późniejszego stalowego[1]. Później po jego północnej stronie wykonano kesonowe fundamenty filarów[1]. Po zmontowaniu stalowej konstrukcji most drewniany został rozebrany[1].

Tunelowa konstrukcja mostu nadawała mu wygląd okratowanego korytarza[9]. Wewnątrz znajdowała się brukowana jezdnia z dwoma torami tramwajowymi, a chodniki wykonano jako galerie wzdłuż zewnętrznych boków przęseł[1]. Z placu Zamkowego na przeprawę prowadziła ulica Nowy Zjazd, schodząca z placu wiaduktem Pancera, a później nasypem ziemnym. Po stronie praskiej wytyczono i doprowadzono do mostu nową ulicę Aleksandryjską, częściowo biegnącą po nasypie[10]. Pierwotnie jako nawierzchnię jezdni na moście wykorzystano kraty żeliwne, wyprodukowane przez Zakłady Ostrowieckie[11]. Później zastąpiono je drewnianym brukiem[12].

Ogólny koszt budowy przeprawy wyniósł ok. 2,7 mln rubli[2]. Prace zostały wykonane przez francuskie firmy „Goüin et C-ie Batignolles” i „Schneider Creuzot”[13], której przedstawicielem był francuski inżynier Gottard oraz polski inżynier i wynalazca Stanisław Janicki[14][15]. Otwarcie przeprawy nastąpiło 22 listopada 1864[16].

W czasie zaborów most nosił oficjalną nazwę mostu Aleksandryjskiego (od imienia cara Aleksandra II)[16]. Powszechnie nazywany był jednak mostem Kierbedzia (od nazwiska projektanta i budowniczego). Funkcjonowały także potoczne nazwy „Kierbedź” i „Kierbedziak”[17].

Lata 1865–1939[edytuj | edytuj kod]

W 1865 rosyjskie Towarzystwo, właściciel Kolei Warszawsko-Persburskiej, w celu ułatwienia przesiadania się podróżnym między warszawskimi dworcami, rozpoczęło budowę linii tramwajów konnych, biegnącej przez nowo wybudowany most. Łącznie położono 6,2 km torów o rozstawie szyn 1525 mm. Trasa, oddana do użytku w grudniu 1866, prowadziła od Dworca Petersburskiego do Dworca Wiedeńskiego ulicami: Wileńską, Targową, Aleksandryjską, mostem Kierbedzia (Aleksandryjskim), Nowym Zjazdem, Krakowskim Przedmieściem, Królewską i Marszałkowską[5].

Budowa przeprawy umożliwiła świadczenie usług komunalnych w prawobrzeżnej Warszawie przez obiekty znajdujące się na lewym brzegu Wisły. W 1867 pod mostem podwieszono przewód gazowy, w 1882 kable telefoniczne, w 1894 dwie rury dostarczające wodę ze Stacji Filtrów, a ok. 1905 przewody elektroenergetyczne[16].

5 sierpnia 1915 około 6 rano[18] wycofujące się z Warszawy pod naporem Niemców wojska rosyjskie wysadziły dwa środkowe przęsła przeprawy, nie uszkadzając jednak filarów[2]. 30 września 1915 na rusztowaniach odbudowywanego mostu zawieszono rurę, wznawiając dostawy wody do prawobrzeżnej części miasta z zakładu na Koszykach (od 5 sierpnia Praga była zasilana z czterech studzien artezyjskich z terenu Monopolu Spirytusowego i Rektyfikacji)[19].

We wrześniu 1915 obok zniszczonej przeprawy oddano do użytku tymczasowy most palowy, któremu nadano nazwę mostu gen. H. von Beselera[20].

Most został odbudowany w 1916 przez niemiecką firmę „Jucho & Co”[1]. Nowe przęsła różniły się konstrukcyjnie i wizualnie od oryginalnych. Były wyższe i zamknięte od góry parabolicznie[1]. Po spaleniu się w tym samym roku prowizorycznie naprawionego mostu Poniatowskiego przejął ruch z tej przeprawy[21].

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości nazwa „most Kierbedzia” stała się nazwą oficjalną.

II wojna światowa i okres powojenny[edytuj | edytuj kod]

1 sierpnia 1944 powstańcy z batalionu „Bończa” podjęli nieudaną próbę opanowania mostu Kierbedzia, którego broniły m.in. dwie kompanie Wehrmachtu stacjonujące w sąsiadującym z przeprawą domu Schichta przy ul. Nowy Zjazd 1. Poległo ok. 40 Polaków[22].

Most został wysadzony 13 września 1944 o 23.30[23] przez wojska niemieckie wycofujące się na lewy brzeg Wisły przed Armią Radziecką oraz 1 Armią Wojska Polskiego[2]. Całkowitemu zniszczeniu uległy wówczas nowe przęsła z 1916 roku, zaś przęsła skrajne wraz z filarami zostały poważniej uszkodzone[1].

Po wojnie na ocalałych filarach zbudowano most Śląsko-Dąbrowski, będący elementem Trasy W-Z[2]. Jest on konstrukcyjnie i wizualnie innym mostem niż most Kierbedzia[24].

 Osobny artykuł: most Śląsko-Dąbrowski.

We wrześniu 2011 na zlecenie Zakładu Mostów Instytutu Badawczego Dróg i Mostów znaleziono i wydobyto z Wisły m.in. 6-metrowy fragment kratownicy mostu Kierbedzia[25]. Po przeprowadzeniu prac antykorozyjnych, elementy mostu od 2013 są eksponowane na terenie Instytutu[26].

Most w kulturze masowej[edytuj | edytuj kod]

  • W szóstym odcinku serialu telewizyjnego Czterej pancerni i pies zatytułowanym Most (1966) bohaterowie dojeżdżają do mostu Kierbedzia od strony Pragi. Rolę tę zagrał most w Toruniu[27], o podobnej konstrukcji, z torowiskiem tramwajowym. Toruński most „wystąpił” również jako most Kierbedzia w filmie Zamach w reżyserii Jerzego Passendorfera (1959)[28].

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h i Jarosław Zieliński: Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy. Tom 14 Nowowiejska–Francesco Nullo. Warszawa: Biblioteka Towarzystwa Opieki nad Zabytkami, 2008, s. 277. ISBN 978-83-88372-37-7.
  2. a b c d e f Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 510. ISBN 83-01-08836-2.
  3. Robert Marcinkowski: Ilustrowany Atlas Dawnej Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Oliwka, 2013, s. 80. ISBN 978-83-931203-1-4.
  4. Henryk Janczewski: Warszawa. Geneza i rozwój inżynierii miejskiej. Warszawa: Arkady, 1971, s. 203.
  5. a b Warszawskie tramwaje elektryczne 1908–1998. Tom II. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, 1998, s. 3. ISBN 83-907574-00.
  6. Lech Królikowski: Twierdza Warszawa. Warszawa: Wydawnictwo Bellona, 2002, s. 32. ISBN 83-11-09356-3.
  7. a b Robert Marcinkowski: Ilustrowany Atlas Dawnej Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Oliwka, 2013, s. 81. ISBN 978-83-931203-1-4.
  8. Jarosław Zieliński: Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy. Tom 14 Nowowiejska–Francesco Nullo. Warszawa: Biblioteka Towarzystwa Opieki nad Zabytkami, 2008, s. 276. ISBN 978-83-88372-37-7.
  9. Jan Dąbrowski, Józef Koskowski (wyb. i oprac.): Niepiękne dzielnice. Reportaże o międzywojennej Warszawie. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1964, s. 481.
  10. Jan Berger: Rozwój Pragi [w:] Irena Pietrza-Pawłowska (red.) Wielkomiejski rozwój Warszawy do 1918 r.. Warszawa: Wydawnictwo Książka i Wiedza, 1973, s. 258.
  11. Marian Gajewski: Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1979, s. 252. ISBN 83-06-00089-7.
  12. Andrzej Zajączkowski: Wpływ rozwoju miasta na transport publiczny Warszawy, [w:] Śladami nazw miejskich Warszawy. Warszawa: Muzeum Historyczne m.st. Warszawy, 2012, s. 190. ISBN 978-83-62189-21-2.
  13. Józef Sigalin: Warszawa 1944-1980. Z archiwum architekta. Tom 1. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1986, s. 429. ISBN 83-06-01187-2.
  14. Feliks Kucharzewski. O trzech inżynierach polskich XIX wieku słynnych na obczyźnie. Janicki. „Przegląd Techniczny”, s. 80–82, 1919. Warszawa. 
  15. Bolesław Orłowski: Pierwszy most żelazny na Wiśle w Warszawie (pol.). W: Inżynier Budownictwa > Dawno, dawno temu [on-line]. pzitb-kielce-szkolenia.pl, kwiecień 2007. s. 42–43. [dostęp 2014-02-21].
  16. a b c Marian Gajewski: Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1979, s. 266. ISBN 83-06-00089-7.
  17. Kwiryna Handke: Dzieje Warszawy nazwami pisane. Warszawa: Muzeum Historyczne m.st. Warszawy, 2011, s. 539. ISBN 978-83-62189-08-3.
  18. Krzysztof Dunin-Wąsowicz: Warszawa w czasie I wojny światowej. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1974, s. 22.
  19. Marian Gajewski: Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1979, s. 94. ISBN 83-06-00089-7.
  20. Krzysztof Dunin-Wąsowicz: Warszawa 1914–1918. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 73. ISBN 83-01-07497-3.
  21. Krzysztof Dunin-Wąsowicz: Warszawa w pamiętnikach pierwszej wojny światowej. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1971, s. 21.
  22. Adam Borkiewicz: Powstanie warszawskie. Zarys działań natury wojskowej. Warszawa: Instytut Wydawniczy „Pax”, 1969, s. 61.
  23. Adam Borkiewicz: Powstanie warszawskie. Warszawa: Instytut Wydawniczy „Pax”, 1969, s. 407.
  24. Jarosław Zieliński: Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy. Tom 14 Nowowiejska–Francesco Nullo. Warszawa: Biblioteka Towarzystwa Opieki nad Zabytkami, 2008, s. 278. ISBN 978-83-88372-37-7.
  25. Jakub Chełmiński. Słynny most odnaleziony! Wyciągnęli fragment z Wisły. „gazeta.pl Warszawa”, 2011-09-19. 
  26. Warszawiacy polubili Pontiseum. W: Instytut Badawczy Dróg i Mostów [on-line]. ibdim.edu.pl, 22 maja 2017. [dostęp 2017-06-10].
  27. Szymon Spandowski, Czterej pancerni w regionie, „expressbydgoski.pl” [dostęp 2017-01-02].
  28. Tofifest Film Magazine: Toruński most i zamach na Kutscherę. 72 rocznica akcji AK., Tofifest Film Magazine [dostęp 2017-01-02].