Władcy Litwy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Pogoń Litewska Książęca

Lista władców Litwy obejmuje imiona i lata panowania potwierdzonych przez źródła pisane monarchów litewskich. Osobny rozdział zawiera wykaz legendarnych książąt litewskich, których imiona zostały odnotowane przez XVI-wiecznych kronikarzy litewskich, a których historyczność nie została potwierdzona naukowo.

Ostatnim wielkim księciem litewskim był Zygmunt II August (1520–1572) wyniesiony na tron Wielkiego Księstwa Litewskiego w 1529[1]. Od zawarcia unii lubelskiej (1569) każdy nowo koronowany król Polski zostawał władcą Litwy z urzędu i nigdy nie był podnoszony na Wielkie Księstwo Litewskie[2].

Kształtowanie się państwowości Litwy[edytuj | edytuj kod]

Rozwój państwowości litewskiej przybrał na sile na przełomie XII i XIII wieku. Sprzyjała temu korzystna sytuacja na arenie międzynarodowej. Na Rusi pogłębiało się rozbicie dzielnicowe. Od strony zachodniej nie było zagrożenia, tereny pomiędzy Litwą a Polską zajęte były przez plemiona jaćwieskie. Od końca XII wieku na ziemiach północnych rozpoczęła się ekspansja niemiecka, jednak jak na razie nie przybierała ona na sile. W tych warunkach Litwa mogła prowadzić na większą skalę ekspansję militarną i działalność dyplomatyczną. W pierwszej połowie XIII wieku zostało zorganizowanych około 40 wypraw łupieskich we wszystkich kierunkach, w których brały udział wojska, zwołane z całego obszaru ówczesnej Litwy.

Poszczególnymi szczepami dowodzili możni, nazywani wieszpacami, nazywani także kunigasami. Kunigasi zawierali ze sobą umowy mające na celu opracowanie jednego stanowiska w kwestiach polityki zewnętrznej. Następstwem tego zjawiska było stopniowe przekształcenie się organizacji plemiennej w związek plemienny. Związkiem plemiennym przewodziło pięciu tzw. książąt starszych, wymienianych w latopisie halickim pod rokiem 1219 w następującej kolejności: Żywinbud, Dowiat, Dowsprunk, Mendog, Wilikaił. Za książętami starszymi zostało wymienionych szesnastu tzw. książąt młodszych, tj. zależnych: dwóch żmudzkich, siedmiu Ruszkowiczów, trzech Bulewiczów, czterech z Dziawołtwy.

Potężniejsi książęta starali się rozszerzyć swoje terytoria kosztem słabszych. Na przełomie XII i XIII wieku na plan pierwszy wybił się ród Ryngolda, a jego synowie, Dowsprunk i Mendog, drogą zawierania układów i małżeństw politycznych, uchodzili za najpotężniejszych kunigasów litewskich. W 1238 roku Dowsprunk prawdopodobnie już nie żył. Zwierzchnim kunigasem był Mendog. Jego bratankowie, następcy Dowsprunka, uznali zwierzchnictwo stryja. Szwagier Mendoga, Wikint żmudzki, choć miał sposobność – po rozbiciu w 1236 roku Krzyżaków pod Szawlami – utworzyć własne niezależne państwo, nie skorzystał z tej okazji i podporządkował się Mendogowi. W 1238 roku władzę Mendoga nad sobą uznali nalszczańscy Ruszkowicze. W 1246 roku Mendog uzależnił od siebie Bulewiczów, władających prawdopodobnie w Auksztocie.

W następnych latach Mendog, aby umocnić swoje panowanie, wygnał z Litwy Dowsprunkowiczów i Wikinta, którzy w odwecie sprzymierzyli się z Danielem halickim. Przy pomocy Krzyżaków koalicja ta została rozbita w 1251 roku, a Mendog dwa lata później koronował się na króla Litwy[3].

Legendarni władcy Litwy[edytuj | edytuj kod]

Władca Imię w języku litewskim Portret władcy Lata panowania Uwagi
Kiernus Kierinus No image.png XI wiek Wspomniani w Kronice Bychowca[4].
Kukowoyt Kugoviytas No image.png XI wiek
Steksys Steksidas No image.png 1214
Ryngold Rimgaudas No image.png 1214-1219 Domniemany ojciec Mendoga i Dowsprunka, wymyślony przez kronikarzy litewskich w XVI wieku[5].

„Starsi” książęta[edytuj | edytuj kod]

Starsi książęta przewodzili litewskiemu związkowi plemiennemu i zostali wymienieni równocześnie w traktacie litewsko-halickim z 1219 roku[6].

Władca Imię w języku litewskim Portret władcy Lata panowania Uwagi
Żywinbud Živinbudas No image.png ok. 1219
Dowiat Daujotas No image.png ok. 1219
Dowsprunk Dausprungas No image.png 1219-między 1219 a 1238
Mendog Mindaugas No image.png 1219-1253 W 1253 roku został koronowany na króla Litwy.
Wilikaił Viligaila No image.png ok. 1219-ok. 1245 Kunigas na Żmudzi, wygnany przez Mendoga.

Wielcy książęta litewscy przed zawarciem unii lubelskiej[edytuj | edytuj kod]

# Imię Imię w języku litewskim Portret władcy Lata panowania Rodzice Data urodzin Data śmierci Informacje dodatkowe
1 Mendog Mindaugas 1236-1263 Ryngold? ok. 1200 12 sierpnia 1263 król Litwy 1253-1263
2 Treniota Treniota Treniota.jpg 1263-1264 ??? ok. 1210 1264
3 Wojsiełk Vaišelga Vojshalk.png 1264-1267 Mendog 1223 18 kwietnia 1267
4 Szwarno Švarnas Shvarn.jpg 1267-1269 Daniel Halicki, Anna 1230 1269
5 Trojden Traidenis 1269-1282 ??? ??? 1282
6 Dowmunt Daumantas No image.png 1282-1285 ??? ??? 25 marca 1285
7 Butygejd Butigeidis No image.png 1285-1291 Dowmunt? ??? ok. 1291
8 Butywid Butvydas No image.png 1291-1295 Dowmunt? ??? 1295
9 Witenes Vytenis 1295-1316 Butywid? ok. 1260 1316
10 Giedymin Gediminas 1316-1341 Butywid? ok. 1275 1341
11 Jawnuta Jaunutis No image.png 1341-1344 Giedymin, Jewna ok. 1300 po 1366 chrzestne imię Iwan
12 Olgierd Algirdas 1345-1377 Giedymin, Jewna 11 lutego 1296 24 maja 1377
13 Jagiełło Jogaila Wladyslaw Jagiello.jpg 1377-1381 Olgierd, Julianna Twerska ok. 1352 lub ok. 1362 1 czerwca 1434
14 Kiejstut Kęstutis Kiejstut.JPG 1381-1382 Giedymin, Jewna ok. 1300 15 sierpnia 1382
13 Jagiełło

ponownie

Jogaila Wladyslaw Jagiello.jpg 1382-1401 1401-1434 najwyższy książę litewski Olgierd, Julianna Twerska ok. 1352 lub ok. 1362 1 czerwca 1434 chrzestne imię Władysław,

1386-1401 unia personalna z Polską

15 Witold Vytautas 1401-1430 Kiejstut, Biruta ok. 1350 27 października 1430 chrzestne imię Aleksander, 1392-1401 namiestnik Jagiełły
16 Świdrygiełło Švitrigaila 1430-1432 Olgierd, Julianna Twerska ok. 1370 10 lutego 1452 chrzestne imię Bolesław
17 Zygmunt I Kiejstutowicz Žygimantas I Kęstutaitis 1432-1440 Kiejstut, Biruta ok. 1365 20 marca 1440
Władysław Warneńczyk Vladislovas Varnietis Wladyslaw Warnenczyk.jpg 1434-1444 najwyższy książę litewski Jagiełło, Zofia Holszańska 31 października 1424 10 listopada 1444 król Polski 1434-1444, król Węgier 1440-1444
18 Kazimierz Jagiellończyk Kazimieras Jogailaitis Kazimierz Jagiellonczyk.jpg 1440-1492 Jagiełło, Zofia Holszańska 30 listopada 1427 7 czerwca 1492 1447-1492 unia personalna z Polską
19 Aleksander Aleksandras Aleksander Jagiellonczyk.jpg 1492-1506 Kazimierz Jagiellończyk, Elżbieta Rakuszanka 5 sierpnia 1461 19 sierpnia 1506 1501-1506 unia personalna z Polską
20 Zygmunt II Stary Žygimantas II Senasis Zygmunt I Stary.jpg 1506-1548 Kazimierz Jagiellończyk, Elżbieta Rakuszanka 1 stycznia 1467 1 kwietnia 1548 1506-1548 unia personalna z Polską
21 Zygmunt III August Žygimantas III Augustas Zygmunt II August.jpg 1548-1569 Zygmunt II Stary, Bona Sforza 1 sierpnia 1520 7 lipca 1572 koregent od 1529 roku, faktyczną władzę przejął po śmierci ojca, 1548-1569 unia personalna z Polską

Wielkie Księstwo Litewskie jako część Rzeczypospolitej Obojga Narodów 1569-1795[edytuj | edytuj kod]

Od 1573 władca wybierany na wolnej elekcji

# Imię Imię w języku litewskim Portret władcy Lata panowania Rodzice Data urodzin Data śmierci Informacje dodatkowe
21 Zygmunt III August Žygimantas III Augustas Zygmunt II August.jpg 1569-1572 Zygmunt II Stary, Bona Sforza 1 sierpnia 1520 7 lipca 1572
22 Henryk Walezy Henrikas Valua Henryk Walezy.jpg 1573-1574 Henryk II Walezjusz, Katarzyna Medycejska 19 września 1551 2 sierpnia 1589 król Francji 1574-1589
23 Anna Jagiellonka Ona Jogailaitė Anna Jagiellonka.jpg 1575-1596 Zygmunt II Stary, Bona Sforza 18 października 1523 9 września 1596 Współrządziła z mężem Stefanem Batorym
24 Stefan Batory Steponas Batoras Stefan Batory King.jpg 1575-1586 Stefan Batory, Katarzyna Telegdi 27 września 1533 12 grudnia 1586 książę Siedmiogrodu 1571-1586
25 Zygmunt IV Waza Žygimantas IV Vaza Zygmunt III Waza.jpg 1587-1632 Jan III Waza, Katarzyna Jagiellonka 20 czerwca 1566 30 kwietnia 1632 król Szwecji 1592-1599
26 Władysław Waza Vladislovas Vaza Wladyslaw IV Waza.jpg 1632-1648 Zygmunt IV Waza, Anna Habsburżanka 9 czerwca 1595 20 maja 1648 car Rosji 1610-1613
27 Jan I Kazimierz Waza Jonas I Kazimieras Vaza Jan II Kazimierz.jpg 1648-1668 Zygmunt IV Waza, Konstancja Habsburżanka 22 marca 1609 16 grudnia 1672 abdykował
28 Michał Korybut Wiśniowiecki Mykolas Kaributas Višnioveckis Michał Korybut Wiśniowiecki.jpg 1669-1673 Jeremi Wiśniowiecki, Gryzelda Wiśniowiecka 31 maja 1640 10 listopada 1673
29 Jan II Sobieski Jonas II Sobieskis Jan Sobieski.jpg 1674-1696 Jakub Sobieski, Zofia Teofila Daniłowiczówna 17 sierpnia 1629 17 czerwca 1696
30 August II Mocny Augustas II Stiprusis August II Mocny.jpg 1697-1706 Jan Jerzy III Wettyn, Anna Zofia Oldenburg 12 maja 1670 1 lutego 1733 ustąpił z tronu, książę elektor Saksonii 1694-1733
31 Stanisław I Leszczyński Stanislovas I Leščinskis Stanisław Leszczyński.jpg 1704-1709 Rafał Leszczyński, Anna Leszczyńska 20 października 1677 23 lutego 1766 ustąpił z tronu
30 August II Mocny

ponownie

Augustas II Stiprusis August II Mocny.jpg 1709-1733 Jan Jerzy III Wettyn, Anna Zofia Oldenburg 12 maja 1670 1 lutego 1733
31 Stanisław I Leszczyński

ponownie

Stanislovas I Leščinskis Stanisław Leszczyński.jpg 1733-1736 Rafał Leszczyński, Anna Leszczyńska 20 października 1677 23 lutego 1766 ustąpił z tronu
32 August III Sas Augustas III Saksas August III (Poland).jpg 1733-1763 August II Mocny, Krystyna Eberhardyna Hohenzollernówna 7 października 1696 5 października 1763 książę elektor Saksonii 1733-1763
33 Stanisław II August Stanislovas II Augustas Stanisław August Poniatowski.jpg 1764-1795 Stanisław Poniatowski, Konstancja Czartoryska 17 stycznia 1732 12 lutego 1798 abdykował po III rozbiorze

1795 – włączenie większości ziem Wielkiego Księstwa Litewskiego do Imperium Rosyjskiego.

Królestwo Litwy (1918)[edytuj | edytuj kod]

Litwa proklamowała niepodległość 16 lutego 1918 r., jako państwo zależne od Cesarstwa Niemieckiego. 4 lipca 1918 roku wybrano księcia Wilhelma Karola Uracha. Wilhelm przyjął wybór 11 lipca. Nigdy nie przybył na Litwę i nie objął władzy. 2 listopada 1918 przyjęto republikańską konstytucję, tym samym detronizując Mendoga II.

# Imię Imię w języku litewskim Portret władcy Lata panowania Rodzice Data urodzin Data śmierci Informacje dodatkowe
34 Mendog II Mindaugas II Mindaugas II.jpg 11 lipca – 2 listopada 1918 Wilhelm Wirtemberski, Florestyna Grimaldi 30 maja 1864 24 marca 1928 właściwie Wilhelm Karol Florestyn Geron Krescencjusz von Urach

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Małgorzata Duczmal: Jagiellonowie. Leksykon biograficzny. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1990, s. 525. ISBN 83-08-02577-3.
  2. Jerzy Ochmański: Historia Litwy. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990, s. 128. ISBN 83-04-03107-8.
  3. J. Ochmański, Historia Litwy, Warszawa 1982, s. 44-48.
  4. Хроніка Биховця.
  5. J. Ochmański, Historia Litwy, Warszawa 1982, s. 46, 390.
  6. J. Ochmański, Historia Litwy, Warszawa 1982, s. 46-48.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]