Władcy Litwy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Mapa I Rzeczypospolitej (1386–1434)

Lista władców Litwy obejmuje imiona i lata panowania potwierdzonych przez źródła pisane monarchów litewskich. Osobny rozdział zawiera wykaz legendarnych książąt litewskich, których imiona zostały odnotowane przez XVI-wiecznych kronikarzy litewskich, a których historyczność nie została potwierdzona naukowo[1].

Ostatnim wielkim księciem litewskim był Zygmunt II August (1520–1572) wyniesiony na tron Wielkiego Księstwa Litewskiego w 1529[2]. Od zawarcia unii lubelskiej (1569) każdy nowo koronowany król Polski zostawał władcą Litwy z urzędu i nigdy nie był podnoszony na Wielkie Księstwo Litewskie[1].

Kształtowanie się państwowości Litwy[edytuj | edytuj kod]

Rozwój państwowości litewskiej przybrał na sile na przełomie XII i XIII wieku. Sprzyjała temu korzystna sytuacja na arenie międzynarodowej. Na Rusi pogłębiało się rozbicie dzielnicowe. Od strony zachodniej nie było zagrożenia, tereny pomiędzy Litwą a Polską zajęte były przez plemiona jaćwieskie. Od końca XII wieku na ziemiach północnych rozpoczęła się ekspansja niemiecka, jednak jak na razie nie przybierała ona na sile. W tych warunkach Litwa mogła prowadzić na większą skalę ekspansję militarną i działalność dyplomatyczną. W pierwszej połowie XIII wieku zostało zorganizowanych około 40 wypraw łupieskich we wszystkich kierunkach, w których brały udział wojska, zwołane z całego obszaru ówczesnej Litwy[3].

Poszczególnymi szczepami dowodzili możni, nazywani wieszpacami, nazywani także kunigasami. Kunigasi zawierali ze sobą umowy mające na celu opracowanie jednego stanowiska w kwestiach polityki zewnętrznej. Następstwem tego zjawiska było stopniowe przekształcenie się organizacji plemiennej w związek plemienny. Związkiem plemiennym przewodziło pięciu tzw. książąt starszych, wymienianych w latopisie halickim pod rokiem 1219 w następującej kolejności: Żywinbud, Dowiat, Dowsprunk, Mendog, Wilikaił. Za książętami starszymi zostało wymienionych szesnastu tzw. książąt młodszych, tj. zależnych: dwóch żmudzkich, siedmiu Ruszkowiczów, trzech Bulewiczów, czterech z Dziawołtwy[3].

Potężniejsi książęta starali się rozszerzyć swoje terytoria kosztem słabszych. Na przełomie XII i XIII wieku na plan pierwszy wybił się ród Ryngolda, a jego synowie, Dowsprunk i Mendog, drogą zawierania układów i małżeństw politycznych, uchodzili za najpotężniejszych kunigasów litewskich. W 1238 roku Dowsprunk prawdopodobnie już nie żył. Zwierzchnim kunigasem był Mendog. Jego bratankowie, następcy Dowsprunka, uznali zwierzchnictwo stryja. Szwagier Mendoga, Wikint żmudzki, choć miał sposobność – po rozbiciu w 1236 roku Krzyżaków pod Szawlami – utworzyć własne niezależne państwo, nie skorzystał z tej okazji i podporządkował się Mendogowi. W 1238 roku władzę Mendoga nad sobą uznali nalszczańscy Ruszkowicze. W 1246 roku Mendog uzależnił od siebie Bulewiczów, władających prawdopodobnie w Auksztocie[3].

W następnych latach Mendog, aby umocnić swoje panowanie, wygnał z Litwy Dowsprunkowiczów i Wikinta, którzy w odwecie sprzymierzyli się z Danielem halickim. Przy pomocy Krzyżaków koalicja ta została rozbita w 1251 roku, a Mendog dwa lata później koronował się na króla Litwy[3].

Władcy legendarni[edytuj | edytuj kod]

Portret Imię Okres panowania Informacje dodatkowe
Noto Emoji Oreo 2754.svg Kiernus XI wiek Wspomniani w Kronice Bychowca[4].
Noto Emoji Oreo 2754.svg Kukowoyt XI wiek
Noto Emoji Oreo 2754.svg Steksys ?
Noto Emoji Oreo 2754.svg Ryngold ? Domniemany ojciec Mendoga i Dowsprunka, wymyślony przez kronikarzy litewskich w XVI wieku[5].

Dowsprunkowicze[edytuj | edytuj kod]

Portret Imię Okres panowania Informacje dodatkowe
Noto Emoji Oreo 2754.svg Dowsprunk 1214 – ? Wielki książę litewski[3].

Mendogowie (1236–1267)[edytuj | edytuj kod]

Portret Imię Okres panowania Informacje dodatkowe
Mendog 1236 – 1251 Wielki książę litewski[6].
Mendog 1251 – 1263 Król Litwy[6].
Treniota.jpg Treniota 1263 – 1264 Wielki książę litewski, książę Żmudzi.
Vojshalk.png Wojsiełk 1264 – 1267 Wielki książę litewski, książę nowogrodzki. Abdykował.

Monomachowiczowie (1267–1269)[edytuj | edytuj kod]

Portret Imię Okres panowania Informacje dodatkowe
Švarn. Шварн (M. Barvicki, 1908).jpg Szwarno 1267 – 1269 Wielki książę litewski, książę chełmski, książę halicki.

Mendogowie (1269–1282)[edytuj | edytuj kod]

Portret Imię Okres panowania Informacje dodatkowe
Trojden 1269 – 1282 Wielki książę litewski.
Noto Emoji Oreo 2754.svg Dowmunt 1282 – 1285 Wielki książę litewski.

Krewni Giedyminowiczów (1282–1316)[edytuj | edytuj kod]

Portret Imię Okres panowania Informacje dodatkowe
Noto Emoji Oreo 2754.svg Butygejd 1285 – 1291 Wielki książę litewski.
Noto Emoji Oreo 2754.svg Butywid 1291 – 1295 Wielki książę litewski.
Witenes 1295 – 1316 Wielki książę litewski.

Giedyminowicze (1316–1572)[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Giedyminowicze.
Portret Herb Imię Okres panowania Informacje dodatkowe
Giedzimin. Гедзімін (A. Guagnini, 1578).jpg POL COA Giedymin.svg Giedymin 1316 – 1341 Wielki książę litewski.
Jaŭnut. Яўнут (A. Tarasievič, 1675).jpg Noto Emoji Oreo 2754.svg Jawnuta Giedyminowicz 1341 – 1344 Wielki książę litewski.
POL COA Olgierd (1371).svg Olgierd Giedyminowicz 1345 – 1377 Wielki książę litewski.
Jagajła. Ягайла (M. Godlewski, 1863).jpg Władysław jagiełło.png Władysław II Jagiełło 1377 – 1381 Wielki książę litewski, najwyższy książę litewski, Król Polski.
Kiejstut.JPG Kiejstut seal 1379.PNG Kiejstut Giedyminowicz 1381 – 1382 Wielki książę litewski.
Jagajła. Ягайла (M. Godlewski, 1863).jpg Władysław jagiełło.png Władysław II Jagiełło 1382 – 1401 Wielki książę litewski, najwyższy książę litewski, Król Polski.
King Vitoldo.png Witold Duke of Lithuania seal.PNG Witold Kiejstutowicz 1401 – 1430 Wielki książę litewski.
Lithuanian Grand Duke Švitrigaila.jpg Śvidrygajła, Pahonia. Сьвідрыгайла, Пагоня (1402, 1930).jpg Bolesław Świdrygiełło 1430 – 1432 Wielki książę litewski.
Žygimont Kiejstutavič. Жыгімонт Кейстутавіч (1851-1900).jpg Seal of Sigismund Kestutis.PNG Zygmunt Kiejstutowicz 1432 – 1440 Wielki książę litewski.
Bacciarelli - Władysław III.jpeg Warneńczyk.png Władysław III Warneńczyk 1434 – 1444 Najwyższy książę litewski, król Polski, król Węgier.
Kazimier Jagajłavič. Казімер Ягайлавіч (XVII).jpg Kazimierz jagiellończyk.png Kazimierz IV Jagiellończyk 1440 – 1492 Wielki książę litewski, król Polski.
Alaksandar. Аляксандар (XVIII).jpg Aleksander jagiellończyk.png Aleksander I Jagiellończyk 1492 – 1506 Wielki książę litewski, król Polski.
Kulmbach Sigismund I the Old.jpg Coat of Arms of Sigismund I of Poland (Order of the Golden Fleece).svg Zygmunt I Stary 1506 – 1548 Wielki książę litewski, król Polski.
Žygimont Aŭgust, Pahonia. Жыгімонт Аўгуст, Пагоня (M. Bacciarelli, XIX).jpg Large coat of arms of polish-lithuanian commonwealth under jagiellon.svg Zygmunt II August 1548 – 1572 Wielki książę litewski, król Polski.

Władcy elekcyjni (1573–1795)[edytuj | edytuj kod]

Portret Herb Imię Okres panowania Informacje dodatkowe
Quesnel Henry III of France in Polish hat.jpg Coat of Arms of Henry III of France.svg Henryk III Walezy 1573 – 1575 Walezjusze
Król Polski, król Francji.
Cranach the Younger Anna Jagiellon.jpg POL COA Anna Jagiellon.svg Anna Jagiellonka 1575 – 1586

[a]

Jagiellonowie
Królowa Polski. Współrządziła z mężem (Stefanem Batorym).
Batory.jpg POL COA Stefan Batory.svg Stefan I Batory 1576 – 1586 Batorowie
Król Polski, Książę Siedmiogrodu.
Soutman Sigismund III Vasa in coronation robes (detail) 01.jpg Coat of arms of Vasa kings of Poland.svg Zygmunt III Waza 1587 – 1632 Wazowie
Król Polski, król Szwecji.
Rubens Władysław Vasa.jpg Coat of arms of Vasa kings of Poland.svg Władysław IV Waza 1632 – 1648 Wazowie
Król Polski, król Szwecji, car Rosji.
Bacciarelli - Jan Kazimierz.jpeg Coat of arms of Vasa kings of Poland.svg Jan II Kazimierz Waza 1648 – 1668 Wazowie
Król Polski, król Szwecji. Abdykował.
King Michael Korybut Wisniowiecki.jpg Coat of Arms of Michal Korybut Wisniowiecki as king of Poland.svg Michał I Wiśniowiecki 1669 – 1673 Wiśniowieccy
Król „Piast”
Schultz John III Sobieski.jpg Coat of Arms of Jan Sobieski as king of Poland.svg Jan III Sobieski 1674 – 1696 Sobiescy
Król „Piast”
Aŭgust Mocny. Аўгуст Моцны (H. Rodakowski, XIX).jpg Coat of Arms of Wettin kings of Poland.svg August II Sas 1697 – 1704 Wettynowie
Król Polski, książę Saksonii. Abdykował.
Stanisław Leszczyński par Girardet.PNG Coat of Arms of Stanislaus Leszczynski as prince of Lorraine.svg Stanisław I Leszczyński 1704 – 1709 Leszczyńscy
Król „Piast”. Abdykował.
Aŭgust Mocny. Аўгуст Моцны (H. Rodakowski, XIX).jpg Coat of Arms of Wettin kings of Poland.svg August II Sas 1709 – 1733 Wettynowie
Król Polski, książę Saksonii.
Stanisław Leszczyński par Girardet.PNG Coat of Arms of Stanislaus Leszczynski as prince of Lorraine.svg Stanisław I Leszczyński 1733 – 1736

[b]

Leszczyńscy
Król „Piast”. Książę Lotaryngii i Baru. Abdykował.
August III the Saxon.PNG Coat of Arms of Wettin kings of Poland.svg August III Sas 1733 – 1763 Wettynowie
Król Polski, książę Saksonii.
Vigee Stanislaw Augustus.jpg Coat of Arms of Stanislaus Augustus as king of Poland.svg Stanisław II August 1764 – 1795 Poniatowscy
Król „Piast”. Abdykował.

Okres zaborów (1795–1918)[edytuj | edytuj kod]

W 1795 roku Rzeczpospolita Obojga Narodów zniknęła z mapy politycznej Europy, podzielona między Imperium Rosyjskie, Królestwo Prus i Arcyksięstwo Austriackie. Dwa pierwsze traktaty rozbiorowe, podobnie jak każdy traktat o zmianie granic, zostały zatwierdzone przez polski Sejm; trzeci rozbiór, wobec likwidacji państwa, nie mógł być przez stronę polską zatwierdzony. Żadne z państw zaborczych nie usiłowało się przedstawić jako następca prawny Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Władcy państw zaborczych dodawali do swojej tradycyjnej tytulatury określenia związane z ziemiami znajdującymi się w granicach dawnej Rzeczypospolitej:

Królestwo Polskie (1917–1918)[edytuj | edytuj kod]

W czasie I wojny światowej ziemie polskie zaboru rosyjskiego były okupowane przez Niemcy i Austro-Węgry, które aktem 5 listopada 1916 r. zadeklarowały utworzenie Królestwa Polskiego. Od 12 września 1917 do 14 listopada 1918 roku monarchę i regenta Królestwa Polskiego aktu 5 listopada zastępowała Rada Regencyjna[7], zaś w dniach od 14 do 22/29 listopada 1918 r. Radę Regencyjną zastępował Naczelny Dowódca Józef Piłsudski[8].

Portret Herb Imię Okres rządów Informacje dodatkowe
Regency Council.jpg Rada Regencyjna 1917 – 1918 W skład rady wchodzili: Aleksander Kakowski, Zdzisław Lubomirski, Józef Ostrowski
Pilsudski 1910 1920 LOC hec 14263 restored.jpg POL COA Piłsudski.svg Józef Piłsudski 1918 Naczelny Dowódca. Od 11 do 14 listopada 1918 sprawował władzę zwierzchnią wraz z Radą Regencyjną[c].

Polska (po 14 listopada 1918)[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Prezydenci Polski.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Anna Jagiellonka została okrzyknięta królem Polski 15 grudnia 1575 roku. 1 maja 1576 poślubiła Stefana Batorego, a następnie została wraz z nim koronowana. Od tego czasu formalnie jako król Polski, zajmowała pozycję równorzędną ze Stefanem Batorym.
  2. W latach 1733–1736, toczyła się wojna o sukcesję polską, pomiędzy stronnikami Augusta III i Stanisława Leszczyńskiego.
  3. Od 14 listopada formalnie regent Królestwa Polskiego, tytuł ten jednak nigdy nie był używany.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Jerzy Ochmański: Historia Litwy. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990, s. 128. ISBN 83-04-03107-8.
  2. Małgorzata Duczmal: Jagiellonowie. Leksykon biograficzny. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1990, s. 525. ISBN 83-08-02577-3.
  3. a b c d e J. Ochmański, Historia Litwy, Warszawa 1982, s. 46–47.
  4. Хроніка Биховця.
  5. J. Ochmański, Historia Litwy, Warszawa 1982, s. 46, 390.
  6. a b Mendog, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2017-06-17].
  7. Art. I ust. 1 patentu w sprawie Władzy Państwowej w Królestwie Polskiem.
  8. Orędzie Rady Regencyjnej w przedmiocie rozwiązania Rady Regencyjnej i przekazania Najwyższej Władzy Państwowej Naczelnemu Dowódcy Wojsk Polskich Józefowi Piłsudskiemu z 14 listopada 1918 r. Dz.U. z 1918 r. nr 17, poz. 39 oraz dekret Naczelnego Dowódcy o najwyższej władzy reprezentacyjnej Republiki Polskiej a dnia 22 listopada 1918 r. Dz.U. z 1918 r. nr 17, poz. 40, ogłoszone 29 listopada 1918 r.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]