Władcy Litwy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Pogoń Litewska Książęca

Lista władców Litwy obejmuje imiona i lata panowania potwierdzonych przez źródła pisane monarchów litewskich. Osobny rozdział zawiera wykaz legendarnych książąt litewskich, których imiona zostały odnotowane przez XVI-wiecznych kronikarzy litewskich, a których historyczność nie została potwierdzona naukowo.

Ostatnim wielkim księciem litewskim był Zygmunt II August (1520–1572) wyniesiony na tron Wielkiego Księstwa Litewskiego w 1529[1]. Od zawarcia unii lubelskiej (1569) każdy nowo koronowany król Polski zostawał władcą Litwy z urzędu i nigdy nie był podnoszony na Wielkie Księstwo Litewskie[2].

Kształtowanie się państwowości Litwy[edytuj | edytuj kod]

Rozwój państwowości litewskiej przybrał na sile na przełomie XII i XIII wieku. Sprzyjała temu korzystna sytuacja na arenie międzynarodowej. Na Rusi pogłębiało się rozbicie dzielnicowe. Od strony zachodniej nie było zagrożenia, tereny pomiędzy Litwą a Polską zajęte były przez plemiona jaćwieskie. Od końca XII wieku na ziemiach północnych rozpoczęła się ekspansja niemiecka, jednak jak na razie nie przybierała ona na sile. W tych warunkach Litwa mogła prowadzić na większą skalę ekspansję militarną i działalność dyplomatyczną. W pierwszej połowie XIII wieku zostało zorganizowanych około 40 wypraw łupieskich we wszystkich kierunkach, w których brały udział wojska, zwołane z całego obszaru ówczesnej Litwy.

Poszczególnymi szczepami dowodzili możni, nazywani wieszpacami, nazywani także kunigasami. Kunigasi zawierali ze sobą umowy mające na celu opracowanie jednego stanowiska w kwestiach polityki zewnętrznej. Następstwem tego zjawiska było stopniowe przekształcenie się organizacji plemiennej w związek plemienny. Związkiem plemiennym przewodziło pięciu tzw. książąt starszych, wymienianych w latopisie halickim pod rokiem 1219 w następującej kolejności: Żywinbud, Dowiat, Dowsprunk, Mendog, Wilikaił. Za książętami starszymi zostało wymienionych szesnastu tzw. książąt młodszych, tj. zależnych: dwóch żmudzkich, siedmiu Ruszkowiczów, trzech Bulewiczów, czterech z Dziawołtwy.

Potężniejsi książęta starali się rozszerzyć swoje terytoria kosztem słabszych. Na przełomie XII i XIII wieku na plan pierwszy wybił się ród Ryngolda, a jego synowie, Dowsprunk i Mendog, drogą zawierania układów i małżeństw politycznych, uchodzili za najpotężniejszych kunigasów litewskich. W 1238 roku Dowsprunk prawdopodobnie już nie żył. Zwierzchnim kunigasem był Mendog. Jego bratankowie, następcy Dowsprunka, uznali zwierzchnictwo stryja. Szwagier Mendoga, Wikint żmudzki, choć miał sposobność – po rozbiciu w 1236 roku Krzyżaków pod Szawlami – utworzyć własne niezależne państwo, nie skorzystał z tej okazji i podporządkował się Mendogowi. W 1238 roku władzę Mendoga nad sobą uznali nalszczańscy Ruszkowicze. W 1246 roku Mendog uzależnił od siebie Bulewiczów, władających prawdopodobnie w Auksztocie.

W następnych latach Mendog, aby umocnić swoje panowanie, wygnał z Litwy Dowsprunkowiczów i Wikinta, którzy w odwecie sprzymierzyli się z Danielem halickim. Przy pomocy Krzyżaków koalicja ta została rozbita w 1251 roku, a Mendog dwa lata później koronował się na króla Litwy[3].

Legendarni władcy Litwy[edytuj | edytuj kod]

Władca Imię w języku litewskim Portret władcy Lata panowania Uwagi
Kiernus Kierinus No image.png XI wiek Wspomniani w Kronice Bychowca[4].
Kukowoyt Kugoviytas No image.png XI wiek
Steksys Steksidas No image.png 1214
Ryngold Rimgaudas No image.png 1214-1219 Domniemany ojciec Mendoga i Dowsprunka, wymyślony przez kronikarzy litewskich w XVI wieku[5].

„Starsi” książęta[edytuj | edytuj kod]

Starsi książęta przewodzili litewskiemu związkowi plemiennemu i zostali wymienieni równocześnie w traktacie litewsko-halickim z 1219 roku[6].

Władca Imię w języku litewskim Portret władcy Lata panowania Uwagi
Żywinbud Živinbudas No image.png ok. 1219
Dowiat Daujotas No image.png ok. 1219
Dowsprunk Dausprungas No image.png 1219-między 1219 a 1238
Mendog Mindaugas No image.png 1219-1253 W 1253 roku został koronowany na króla Litwy.
Wilikaił Viligaila No image.png ok. 1219-ok. 1245 Kunigas na Żmudzi, wygnany przez Mendoga.

Wielcy książęta litewscy przed zawarciem unii lubelskiej[edytuj | edytuj kod]

# Imię Imię w języku litewskim Portret władcy Lata panowania Rodzice Data urodzin Data śmierci Informacje dodatkowe
1 Mendog Mindaugas 1236-1263 Ryngold? ok. 1200 12 sierpnia 1263 król Litwy 1253-1263
2 Treniota Treniota Treniota.jpg 1263-1264 ??? ok. 1210 1264
3 Wojsiełk Vaišelga Vojshalk.png 1264-1267 Mendog 1223 18 kwietnia 1267
4 Szwarno Švarnas Mindaugas (XIX).jpg 1267-1269 Daniel Halicki, Anna 1230 1269
5 Trojden Traidenis 1269-1282 ??? ??? 1282
6 Dowmunt Daumantas No image.png 1282-1285 ??? ??? 25 marca 1285
7 Butygejd Butigeidis No image.png 1285-1291 Dowmunt? ??? ok. 1291
8 Butywid Butvydas No image.png 1291-1295 Dowmunt? ??? 1295
9 Witenes Vytenis 1295-1316 Butywid? ok. 1260 1316
10 Giedymin Gediminas 1316-1341 Butywid? ok. 1275 1341
11 Jawnuta Jaunutis No image.png 1341-1344 Giedymin, Jewna ok. 1300 po 1366 chrzestne imię Iwan
12 Olgierd Algirdas 1345-1377 Giedymin, Jewna 11 lutego 1296 24 maja 1377
13 Jagiełło Jogaila Wladyslaw Jagiello.jpg 1377-1381 Olgierd, Julianna Twerska ok. 1352 lub ok. 1362 1 czerwca 1434 Gródek, Wielkie Księstwo Litwskie
14 Kiejstut Kęstutis Kiejstut.JPG 1381-1382 Giedymin, Jewna ok. 1300 Troki, Wielkie Księstwo Litewskie 15 sierpnia 1382 Krewo, Wielkie Księstwo Litewskie
13 Jagiełło

ponownie

Jogaila Wladyslaw Jagiello.jpg 1382-1401 1401-1434 najwyższy książę litewski Olgierd, Julianna Twerska ok. 1352 lub ok. 1362 1 czerwca 1434 Gródek, Wielkie Księstwo Litwskie chrzestne imię Władysław,

1386-1401 unia personalna z Polską

15 Witold Vytautas 1401-1430 Kiejstut, Biruta ok. 1350 Troki, Wielkie Księstwo Litewskie 27 października 1430 Troki, Wielkie Księstwo Litewskie chrzestne imię Aleksander, 1392-1401 namiestnik Jagiełły
16 Świdrygiełło Švitrigaila 1430-1432 Olgierd, Julianna Twerska ok. 1370 Wilno, Wielkie Księstwo Litewskie 10 lutego 1452 Łuck, Wielkie Księstwo Litewskie chrzestne imię Bolesław
17 Zygmunt I Kiejstutowicz Žygimantas I Kęstutaitis 1432-1440 Kiejstut, Biruta ok. 1365 20 marca 1440 Troki, Wielkie Księstwo Litewskie
Władysław Warneńczyk Vladislovas Varnietis Wladyslaw Warnenczyk.jpg 1434-1444 najwyższy książę litewski Jagiełło, Zofia Holszańska 31 października 1424 Kraków, Królestwo Polskie 10 listopada 1444 pod Warną, Imperium Osmańskie król Polski 1434-1444, król Węgier 1440-1444
18 Kazimierz Jagiellończyk Kazimieras Jogailaitis Kazimierz Jagiellonczyk.jpg 1440-1492 Jagiełło, Zofia Holszańska 30 listopada 1427 Kraków, Królestwo Polskie 7 czerwca 1492 Grodno, Wielkie Księstwo Litewskie 1447-1492 unia personalna z Polską
19 Aleksander Aleksandras Aleksander Jagiellonczyk.jpg 1492-1506 Kazimierz Jagiellończyk, Elżbieta Rakuszanka 5 sierpnia 1461 Kraków, Królestwo Polskie 19 sierpnia 1506 Wilno, Wielkie Księstwo Litewskie 1501-1506 unia personalna z Polską
20 Zygmunt II Stary Žygimantas II Senasis Zygmunt I Stary.jpg 1506-1548 Kazimierz Jagiellończyk, Elżbieta Rakuszanka 1 stycznia 1467 Kozienice, Królestwo Polskie 1 kwietnia 1548 Kraków, Królestwo Polskie 1506-1548 unia personalna z Polską
21 Zygmunt III August Žygimantas III Augustas Zygmunt II August.jpg 1548-1569 Zygmunt II Stary, Bona Sforza 1 sierpnia 1520 Kraków, Królestwo Polskie 7 lipca 1572 Knyszyn, Rzeczpospolita Obojga Narodów koregent od 1529 roku, faktyczną władzę przejął po śmierci ojca, 1548-1569 unia personalna z Polską

Wielkie Księstwo Litewskie jako część Rzeczypospolitej Obojga Narodów 1569-1795[edytuj | edytuj kod]

Od 1573 władca wybierany na wolnej elekcji

# Imię Imię w języku litewskim Portret władcy Lata panowania Rodzice Data urodzin Data śmierci Informacje dodatkowe
21 Zygmunt III August Žygimantas III Augustas Zygmunt II August.jpg 1569-1572 Zygmunt II Stary, Bona Sforza 1 sierpnia 1520 Kraków, Królestwo Polskie 7 lipca 1572 Knyszyn, Rzeczpospolita Obojga Narodów
22 Henryk Walezy Henrikas Valua Henryk Walezy.jpg 1573-1574 Henryk II Walezjusz, Katarzyna Medycejska 19 września 1551 Fontainebleau, Królestwo Francji 2 sierpnia 1589 Saint-Cloud, Królestwo Francji król Francji 1574-1589
23 Anna Jagiellonka Ona Jogailaitė Anna Jagiellonka.jpg 1575-1596 Zygmunt II Stary, Bona Sforza 18 października 1523 Kraków, Królestwo Polskie 9 września 1596 Warszawa, Rzeczpospolita Obojga Narodów Współrządziła z mężem Stefanem Batorym
24 Stefan Batory Steponas Batoras Stefan Batory King.jpg 1575-1586 Stefan Batory, Katarzyna Telegdi 27 września 1533 Szilágysomlyó, Siedmiogród 12 grudnia 1586 Grodno,Rzeczpospolita Obojga Narodów książę Siedmiogrodu 1571-1586
25 Zygmunt IV Waza Žygimantas IV Vaza Zygmunt III Waza.jpg 1587-1632 Jan III Waza, Katarzyna Jagiellonka 20 czerwca 1566 Gripsholm, Szwecja 30 kwietnia 1632 Warszawa, Rzeczpospolita Obojga Narodów król Szwecji 1592-1599
26 Władysław Waza Vladislovas Vaza Wladyslaw IV Waza.jpg 1632-1648 Zygmunt IV Waza, Anna Habsburżanka 9 czerwca 1595 Łobzów, Rzeczpospolita Obojga Narodów 20 maja 1648 Merecz, Rzeczpospolita Obojga Narodów car Rosji 1610-1613
27 Jan I Kazimierz Waza Jonas I Kazimieras Vaza Jan II Kazimierz.jpg 1648-1668 Zygmunt IV Waza, Konstancja Habsburżanka 22 marca 1609 Kraków, Rzeczpospolita Obojga Narodów 16 grudnia 1672 Nevers, Królestwo Francji abdykował
28 Michał Korybut Wiśniowiecki Mykolas Kaributas Višnioveckis Michał Korybut Wiśniowiecki.jpg 1669-1673 Jeremi Wiśniowiecki, Gryzelda Wiśniowiecka 31 maja 1640 Biały Kamień, Rzeczpospolita Obojga Narodów 10 listopada 1673 Lwów,Rzeczpospolita Obojga Narodów
29 Jan II Sobieski Jonas II Sobieskis Jan Sobieski.jpg 1674-1696 Jakub Sobieski, Zofia Teofila Daniłowiczówna 17 sierpnia 1629 Olesko, Rzeczpospolita Obojga Narodów 17 czerwca 1696 Wilanów, Rzeczpospolita Obojga Narodów
30 August II Mocny Augustas II Stiprusis August II Mocny.jpg 1697-1706 Jan Jerzy III Wettyn, Anna Zofia Oldenburg 12 maja 1670 Drezno, Elektorat Saksonii 1 lutego 1733Warszawa, Rzeczpospolita Obojga Narodów ustąpił z tronu, książę elektor Saksonii 1694-1733
31 Stanisław I Leszczyński Stanislovas I Leščinskis Stanisław Leszczyński.jpg 1704-1709 Rafał Leszczyński, Anna Leszczyńska 20 października 1677 Lwów,Rzeczpospolita Obojga Narodów 23 lutego 1766Lunéville, Królestwo Francji ustąpił z tronu
30 August II Mocny

ponownie

Augustas II Stiprusis August II Mocny.jpg 1709-1733 Jan Jerzy III Wettyn, Anna Zofia Oldenburg 12 maja 1670Drezno, Elektorat Saksonii 1 lutego 1733Warszawa, Rzeczpospolita Obojga Narodów
31 Stanisław I Leszczyński

ponownie

Stanislovas I Leščinskis Stanisław Leszczyński.jpg 1733-1736 Rafał Leszczyński, Anna Leszczyńska 20 października 1677 Lwów,Rzeczpospolita Obojga Narodów 23 lutego 1766Lunéville, Królestwo Francji ustąpił z tronu
32 August III Sas Augustas III Saksas August III (Poland).jpg 1733-1763 August II Mocny, Krystyna Eberhardyna Hohenzollernówna 7 października 1696 Drezno, Elektorat Saksonii 5 października 1763 Drezno, Elektorat Saksonii książę elektor Saksonii 1733-1763
33 Stanisław II August Stanislovas II Augustas Stanisław August Poniatowski.jpg 1764-1795 Stanisław Poniatowski, Konstancja Czartoryska 17 stycznia 1732 Wołczyn, Rzeczpospolita Obojga Narodów 12 lutego 1798 Petersburg, Imperium Rosyjskie abdykował po III rozbiorze

1795 – włączenie większości ziem Wielkiego Księstwa Litewskiego do Imperium Rosyjskiego.

Królestwo Litwy (1918)[edytuj | edytuj kod]

Litwa proklamowała niepodległość 16 lutego 1918 r., jako państwo zależne od Cesarstwa Niemieckiego. 4 lipca 1918 roku wybrano księcia Wilhelma Karola Uracha. Wilhelm przyjął wybór 11 lipca. Nigdy nie przybył na Litwę i nie objął władzy. 2 listopada 1918 przyjęto republikańską konstytucję, tym samym detronizując Mendoga II.

# Imię Imię w języku litewskim Portret władcy Lata panowania Rodzice Data urodzin Data śmierci Informacje dodatkowe
34 Mendog II Mindaugas II Mindaugas II.jpg 11 lipca – 2 listopada 1918 Wilhelm Wirtemberski, Florestyna Grimaldi 30 maja 1864 Monako 24 marca 1928 Rapallo, Królestwo Włoch właściwie Wilhelm Karol Florestyn Geron Krescencjusz von Urach

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Małgorzata Duczmal: Jagiellonowie. Leksykon biograficzny. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1990, s. 525. ISBN 83-08-02577-3.
  2. Jerzy Ochmański: Historia Litwy. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990, s. 128. ISBN 83-04-03107-8.
  3. J. Ochmański, Historia Litwy, Warszawa 1982, s. 44-48.
  4. Хроніка Биховця.
  5. J. Ochmański, Historia Litwy, Warszawa 1982, s. 46, 390.
  6. J. Ochmański, Historia Litwy, Warszawa 1982, s. 46-48.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]