Władysław III Warneńczyk

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Władysław III Warneńczyk
Z Bożej Łaski król Polski, Węgier, Dalmacji, Chorwacji, Raszki, Bułgarii, Slawonii, ziemi krakowskiej, sandomierskiej, łęczyckiej, sieradzkiej, Kujaw, pan i dziedzic Pomorza i Rusi, najwyższy książę Litwy
ilustracja
wizerunek herbu
Król Polski
Okres od 25 lipca 1434
do 10 listopada 1444
Koronacja 25 lipca 1434
Poprzednik Władysław II Jagiełło
Następca bezkrólewie (do[1447)
Kazimierz IV Jagiellończyk
Król Węgier i Chorwacji
Okres od 15 maja 1440
do 10 listopada 1444
Poprzednik Albrecht I
Następca Władysław V Pogrobowiec
Dane biograficzne
Dynastia Jagiellonowie
Data i miejsce urodzenia 31 października 1424
Kraków
Data i miejsce śmierci 10 listopada 1444
pod Warną
Ojciec Władysław II Jagiełło
Matka Zofia Holszańska
Chrzest Władysława Warneńczyka w 1425 roku na obrazie Jana Matejki
Pieczęć woskowa Władysława Warneńczyka, króla węgierskiego i polskiego (miejsce przechowywania: AGAD).
Władysław podczas bitwy pod Warną, obraz Jana Matejki
Władysław Warneńczyk z wizerunków królów polskich autorstwa Aleksandra Lessera z XIX w.
Pomnik–mauzoleum Władysława Warneńczyka na polu bitwy pod Warną
Cenotaf Władysława Warneńczyka w katedrze na Wawelu
Władysław Warneńczyk w cyklu Wizerunki książąt i królów polskich Ksawerego Pillatiego z 1888.
Tablica pamiątkowa na zamku w Budzie

Władysław III Warneńczyk (ur. 31 października 1424 w Krakowie, zm. 10 listopada 1444 pod Warną) – król Polski, król Węgier jako Władysław I (I. Ulászló) od 1440, starszy syn Władysława Jagiełły i Zofii Holszańskiej. Na tronie Litwy Władysław nie zasiadł, choć formalnie tytułował się najwyższym księciem litewskim.

Tytuł królewski[edytuj | edytuj kod]

Wladislaus, Dei gracia rex Polonie, Hungarie, Dalmacie, Croacie, Rascie, Bulgarie, Sclavonie, nec non terrarum Cracovie, Sandomirie, Lancicie, Syradie, Cuyavie, Lythuanie princeps suppremus, Pomeranie, Russieque dominus et heres etc.

Tłumaczenie: Władysław z Bożej Łaski król Polski, Węgier, Dalmacji, Chorwacji, Raszki, Bułgarii, Slawonii, ziemi krakowskiej, sandomierskiej, łęczyckiej, sieradzkiej, Kujaw, najwyższy książę Litwy, pan i dziedzic Pomorza i Rusi etc.

Aż do XIX wieku Władysław III powszechnie nazywany był Władysławem Jagiellończykiem.

Rządy Rady Opiekuńczej[edytuj | edytuj kod]

Po śmierci Władysława II Jagiełły (1386-1434), królem został jego najstarszy syn Władysław III. Mimo poważnego oporu możnych, którzy ujawnili swoje obiekcje w czasie zjazdu w Opatowie, biskup krakowski Zbigniew Oleśnicki przeforsował jego kandydaturę i w dniu 25 lipca 1434 roku, Władysław został w katedrze wawelskiej koronowany na króla Polski przez prymasa Polski Wojciecha Jastrzębca. Ponieważ w chwili wstąpienia na tron Władysław miał zaledwie 10 lat, przez kilka lat w jego imieniu rządy sprawowała Rada Opiekuńcza i regent, którym był kardynał Zbigniew Oleśnicki. Biskup szybko zajął dominującą pozycję w Radzie Opiekuńczej i to on faktycznie w latach małoletnich króla decydował o polityce wewnętrznej i zagranicznej, co wzbudzało sprzeciw niektórych możnych związanych z kręgiem królowej wdowy Zofii Holszańskiej.

W momencie wstąpienia na tron, toczyła się wojna polsko-krzyżacka, którą zakończył w 1435 pokój w Brześciu Kujawskim.

Po śmierci cesarza Zygmunta Luksemburskiego w 1437 roku, biskup Oleśnicki rozpoczął rokowania z jego dziedzicem królem czeskim Albrechtem II Habsburgiem w celu zapewnienia Władysławowi sukcesji na Węgrzech. W tym czasie prohusycka opozycja czeska, która nie uznawała Albrechta za swojego króla, zaproponowała Oleśnickiemu żeby Władysław objął tron czeski. Biskup Oleśnicki wrogo nastawiony do ruchu husyckiego odmówił[1], co doprowadziło do konfrontacji ze skupioną wokół królowej Zofii Holszańskiej opozycją zwalczającą Oleśnickiego. Wobec tego w 1438 roku Czesi kierowani przez arcybiskupa Jana z Rokycan, w kwietniu 1438 przeprowadzili elekcję w Kutnej Horze i wybrali na króla Kazimierza Jagiellończyka, brata króla Władysława III. Albrecht jednak zajął Pragę i w czerwcu koronował się na króla. Polacy zdobyli kilka miast, jednak musieli wycofać się pod naporem przeważających sił Habsburga i zamknąć się w husyckiej twierdzy Tabor, a w listopadzie pokonał polskie siły pod Żelenicami.

W 1439 roku w Nowym Mieście Korczynie zawiązała się konfederacja pod dowództwem Spytka z Melsztyna, możnowładcy z Małopolski. Dążyła ona do zmarginalizowania wpływów Zbigniewa Oleśnickiego, któremu konfederaci zarzucali ograniczanie dostępu do urzędów[2]. Wojna domowa została zakończona dzięki zdecydowanej postawie biskupa Oleśnickiego i porozumieniu z królową Zofią, która zgodziła się na kompromis i wycofała poparcie dla Spytka. Opuszczone przez stronników królowej wojska konfederatów zostały pokonane w bitwie pod Grotnikami, a Spytko, odnosząc śmiertelne rany, zginął.

W tym samym roku zmarł Albrecht Habsburg co zwolniło trony Węgier i Czech.

Król Węgier[edytuj | edytuj kod]

Pomimo że wdowa po Albrechcie była w ciąży, w 1440 r. Władysław III został wybrany przez sejm węgierski na króla Węgier, liczących na pomoc Polski w obronie przed zagrażającym im bezpośrednio pochodem islamskiej Turcji. W tym samym roku Władysław opuścił Polskę i wyruszył na Węgry, gdzie został koronowany 17 lipca w katedrze w Białogrodzie Królewskim[3]. W Polsce nieobecnego króla zastąpili dwaj namiestnicy, którzy wkrótce popadli w konflikt, co sprawiło, że państwu groził poważny kryzys.

W związku z tym, że Elżbieta – wdowa po zmarłym władcy czeskim i węgierskim, Albrechcie II urodziła syna Władysława Pogrobowca, którego chciała osadzić na tronie, pomiędzy jej stronnictwem a stronnictwem Władysława Warneńczyka rozgorzała dwuletnia wojna domowa. Elżbieta zbiegła do Austrii, a na obrońcę praw swojego syna wyznaczyła Jana Jiskre, który na czele 5 tys. wojsk opanował północną i zachodnią część dzisiejszej Słowacji w tym Spisz i Bańską Bystrzycę. W grudniu 1440 roku wojska Władysława odniosły zwycięstwo pod Bátaszék, a w lutym 1441 r. zdobyły Ostrzyhom. W tym samym miesiącu Jiskra rozbił siły królewskie pod Koszycami. 19 sierpnia Władysław zawarł ugodę z panującymi w Słowenii Fryderykiem Cilly i Ulrykiem Cilly - dotychczasowymi stronnikami Elżbiety. Jesienią 1441 roku wojskom królewskim nie udało się zdobyć Koszyc, a dodatkowo 15 października wojska Elżbiety zdobyły Kieżmark. Z kolei oddziałom królewskim udało się obronić Tyrnawę. Wojna kończy się 15 grudnia 1442 roku układem pokojowym w Győr. Zwaśnione strony pogodził papież Eugeniusz IV, który przedstawił Władysławowi III plan powstrzymania potęgi tureckiej.

Wojna z Turcją[edytuj | edytuj kod]

Przygotowując się do wojny król Władysław zaczął na wielką skalę zastawiać dobra królewskie i zadłużać się u możnych. Po zgromadzeniu odpowiednich środków w październiku 1443 roku rozpoczął zbrojną wyprawę przeciwko Turcji. Do pierwszego poważnego starcia doszło 3 listopada 1443 roku pod Aleksinac, gdzie Władysław odniósł zwycięstwo. 1 grudnia 1443 roku Władysław III zajął i spalił Sofię, a 12 grudnia rozbił siły tureckie pod Zlatnicą. Po braku powodzenia w przełamaniu tureckich pozycji obronnych pod Zlatnicą w dniu 15 grudnia, następnego dnia wojska chrześcijańskie rozpoczęły odwrót w kierunku Melstnicy, gdzie 24 grudnia odniosły kolejne zwycięstwo nad wrogiem. W dniu 2 stycznia Władysław III pokonał wojska tureckie w wąwozie Kunowica. Kampania ta doprowadziła do podpisania 12 czerwca 1444 roku 10-letniego rozejmu w Segedynie, w którym sułtan Murad II zobowiązał się do opuszczenia Serbii oraz wydania Węgrom i Serbom 24 zamków naddunajskich.

Jednak za usilną namową legata papieskiego Juliana Cesariniego (obiecał on pomoc floty burgundzkiej i weneckiej, co okazało się obietnicą bez pokrycia) dwudziestoletni król 4 sierpnia zerwał rozejm, po czym we wrześniu poprowadził w kierunku tureckiego Edirne źle przygotowaną krucjatę chrześcijańską, złożoną z ok. 25 tys. wojsk węgiersko-polsko-wołoskich. W tym samym miesiącu Władysław III zdobył Widyń, w październiku Szumen, a 6 listopada Prowadiję[4]. Jednakże flota wenecka została przekupiona przez Turków i nie zapobiegła ich przeprawie przez Bosfor, a także nie popłynęła na północ w celu wsparcia działań króla. Na wiadomość o tym oraz o przewadze liczebnej wroga, Władysław III postanowił zawrócić, jednak jego armia została zablokowana przez Turków i doszło do bitwy pod Warną nad Morzem Czarnym, która skończyła się klęską armii sojuszniczej i śmiercią Władysława III 10 listopada.

Według niektórych relacji, głowę polskiego króla sułtan turecki przechowywał potem, jako trofeum wojenne, w garnku z miodem[5] przez wiele lat. Nigdy nie odnaleziono ciała monarchy, dlatego szerzyły się opowieści o jego cudownym ocaleniu.

Władysław III nie był żonaty oraz nie miał dzieci.

Okres po śmierci króla[edytuj | edytuj kod]

Po trzyletnim bezkrólewiu po śmierci Władysława Warneńczyka koronę królewską przejął jego młodszy brat, wielki książę litewski Kazimierz Jagiellończyk (1447-1492). Długi okres oczekiwania Kazimierza z koronacją wynikał z konfliktu pomiędzy wielkim księciem i polskimi możnowładcami o układ sił politycznych w państwie a pretekstem do oddalania rozstrzygnięć i koronacji były utrzymujące się pogłoski o przeżyciu przez Władysława bitwy[6][7], teoria ta była popularna wśród mieszkańców różnych państw przez długi okres po śmierci króla, a wynikała z tego, że nigdy nie odnaleziono ciała Władysława. Dało to podstawę do licznych wersji historii, mówiących o ucieczce króla, który chciał odpokutować zerwanie przez siebie 10-letniego zawieszenia broni, wynegocjowanego z Turkami w Segedynie[8]. Istnieją różne legendy, mówiące o przebywaniu Warneńczyka w różnych miejscach Europy, m.in. w Santiago de Compostela czy na Maderze. Istnieli także oszuści podający się za zmarłego króla, jak na przykład Jan z Wilczyny[9]. Obecnie większość historyków odrzuca możliwość przeżycia przez króla bitwy, powołując się na zapis Chodży Effendiego o przesłaniu sułtanowi odciętej głowy królewskiej. Oto śmierć króla zgodnie z tą relacją:

janczar imieniem Kodża Chazer dzielnym natarciem ranił mu konia, zwalił na ziemię wychowańca piekła, uciął nikczemną głowę i, przynosząc ją padyszachowi, pochwały, względy i hojną nagrodę osiągnął. Głowa nieszczęsnego króla posłaną została do Brussy, przedtem stolicy państwa, aby na widok pospolitego ludu była tam wystawiona. Dla zachowania od zepsucia w miodzie była zatopiona.

Hipotezy na temat dalszych losach króla[edytuj | edytuj kod]

Po klęsce pod Warną Europa nie chciała uwierzyć w śmierć Władysława. Wysłano między innymi wysłannika z Wenecji, któremu w Stambule okazano zakonserwowaną głowę męską. Miała ona jednak jasne kędziory, a król był ciemnowłosy[10]. Mimo poszukiwań, ciała króla nie odnaleziono.

Legenda portugalska głosi, iż król przeżył bitwę pod Warną, by następnie pod mianem Henrique Alemao (Henryk Niemiec, zwany także O Principe Polako – Książę Polak) – rycerza św. Katarzyny z góry Synaj – osiąść w posiadłości Madalena do Mar na portugalskiej Maderze, którą miał mu podarować książę Henryk Żeglarz. Tam miał się ożenić, doczekać syna i zginąć na morzu w wieku ponad 40 lat[11]. Rozwinięciem tej legendy jest twierdzenie, że jego syn, którego miał z zaślubioną na Maderze szlachcianką Eanes João dos Reis Gomes, to Krzysztof Kolumb[12][13].

Pamięć o królu[edytuj | edytuj kod]

Z okazji urodzin królewicza Władysława w 1424 r. powstała łacińska pieśń pochwalna Nitor inclite claredinis, zachowana wraz z zapisem nutowym w tzw. rękopisie Kras 52[14]. Po śmierci króla powstało wiele utworów o bitwie pod Warną. Cześć z nich ugruntowywało pogłoski o rzekomym cudownym ocaleniu króla i jego przyszłym powrocie, inne wychwalały jego bohaterską śmierć[15].

W 1935 roku powstał w Warnie pomnik–mauzoleum (właściwie cenotaf) Władysława Warneńczyka, wzniesiony na jednym z kurhanów ponad polem warneńskiej bitwy, które jest do dziś bardzo często odwiedzane przez turystów.

Na jego cześć nazwę nosił (nieistniejący już) jeden z bułgarskich klubów piłkarskich, Władysław Warna, będącym pierwszym zdobywcą tytułu mistrza Bułgarii.

Jego imieniem została także nazwana jedna z głównych ulic w Warnie.

Genealogia[edytuj | edytuj kod]

Olgierd
ur. ok. 1296
zm. maj 1377
Julianna twerska
ur. w lub po 1320
zm. wiosna 1392
Andrzej Holszański Aleksandra Drucka
zm. 1426
         
     
  Władysław II Jagiełło
ur. ok. 1362
zm. 1 VI 1434
Zofia Holszańska
ur. ok. 1405
zm. 21 IX 1461
     
   
Władysław III Warneńczyk
ur. 31 X 1424
zm. 10 XI 1444

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Jerzy Dowiat, Historia Kościoła Katolickiego w Polsce do połowy XV w. Warszawa 1968, s.182.
  2. http://dlibra.umcs.lublin.pl/dlibra/plain-content?id=202.
  3. Potwierdzenie przez sejm węgierski koronacji Władysława Warneńczyka na króla Węgier z dnia 17 VII 1440 roku.
  4. Władysław III Warneńczyk (Jagiellończyk) - POCZET.COM, www.poczet.com [dostęp 2017-11-27] (pol.).
  5. Praca zbiorowa: Dynastie – Jagiellonowie. Wyd. I. Warszawa: Agora S.A., 2010, s. 29. ISBN 978-83-268-0081-8.
  6. Mariusz Trąba, Lech Bielski, Władcy i królowie Polski, wyd. Reader’s Digest, Warszawa, 2005.
  7. Biber T., Leszczyński M., Leszczyńska A., Poczet władców Polski, wyd. Roszak, Raniowski i Spółka.
  8. L. Kielanowski, s. 42.
  9. Król Warneńczyk żył jeszcze długo na ciepłej Maderze.
  10. L. Kielanowski, s. 19.
  11. Tak m.in. Joao Reis Gomes (1941), Joao C.D.Nacimento (1934), Conego Homen (1934), Alberto Artur Sarmento (1953) i in.
  12. Manuel da Silva Rosa, Kolumb. Historia Nieznana. Dom Wydawniczy „Rebis”, 2012.
  13. „Kolumb. Historia nieznana”, Manuel Rosa. Kolumb, syn Władysława.
  14. Teresa Michałowska: Literatura polskiego średniowiecza. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011, s. 336, 569-570. ISBN 978-83-01-16675-5.
  15. Teresa Michałowska: Średniowiecze. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1995, s. 697-706, seria: Wielka Historia Literatury Polskiej. ISBN 83-01-11452-5.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Filipa Kallimacha Historia o królu Władysławie, tłum. Anna Komornicka, [w:] By czas nie zaćmił i niepamięć. Wybór kronik średniowiecznych, oprac. Antonina Jelicz, PIW, Warszawa 1975.
  • Leopold Kielanowski, Odyseja Władysława Warneńczyka, Oficyna Poetów i Malarzy, Londyn 1991, ​ISBN 0-948668-19-9​.
  • Zbigniew Święch, Ostatni krzyżowiec Europy. Oddychający sarkofag Warneńczyka?, Kraków: Wydawnictwo Wawelskie, 1995, ISBN 83-85347-09-7, OCLC 833965204.
  • Paweł Jasienica, Polska Jagiellonów, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1983, ​ISBN 83-06-00305-5​.
  • Krystyna Łukasiewicz, Władysław Warneńczyk, Krzyżacy i Kawaler Ŝwiętej Katarzyny. Alegoria, Warszawa 2000, ​ISBN 978-83-62248-08-7