Jewnuta

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Jawnuta)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Jewnuta
Iwan Jewnuta Giedyminowicz
Ilustracja
Jawnuta, alternatywny szkic

Aleksandra Tarasowicza (1675), błędnie z herbem rodziny Zasławskich

Wizerunek herbu
Herb Giedyminowiczów
Wielki Książę Litewski
Okres

od 1341
do 1344

Poprzednik

Giedymin

Następca

Olgierd

Książę zasławski
Okres

od 1345
do śmierci

Dane biograficzne
Dynastia

Giedyminowicze

Data urodzenia

ok. 1306

Data śmierci

po 1366

Ojciec

Giedymin

Matka

Jewna?

Rodzeństwo
  • Lubart
  • Narymunt
  • Olgierd
  • Koriat
  • Kiejstut
  • Monwid
  • Witold
  • Żona

    N.N.

    Dzieci
  • Siemion
  • Grzegorz
  • Michał
  • Iwan Jewnuta, przed chrztem: Jawnuta, Jewnuta (starorus. Яўнуць[a][1], ur. ok. 1306 r., zm. po 1366 r.) – wielki książę litewski w latach 1341–1344, jeden z synów Giedymina, a także członek rodziny Giedyminowiczów.

    Niewiele wiadomo o jego początkach, pierwsze informacje na temat Jawnuty pojawiły się w źródłach historycznych dopiero po śmierci Giedymina w 1341 roku. Jawnuta rządził Wielkim Księstwem Litewskim przez 3 lata, musiały być to skromne rządy, ponieważ nie brał nawet udziału w wyprawach wojennych swoich braci, Olgierda i Kiejstuta, a w źródłach historycznych krajów sąsiednich zachowały się jedynie drobne informacje dotyczące jego istnienia. Po obaleniu przez braci, zbiegł z kraju do Moskwy i przeszedł na chrześcijaństwo, przyjmując imię Iwan.

    Wkrótce powrócił do Wielkiego Księstwa Litewskiego, dostał we władanie księstwo zasławskie, gdzie rezydował do końca życia; odtąd pozostawał aktywną postacią w negocjacjach ze Zjednoczonym Królestwem Polskim.

    Jewnuta jest protoplastą Jewnutowiczów oraz przodkiem Zasławskich, Mścisławskich i Stepańskich.

    Historia[edytuj | edytuj kod]

    Ewolucja terytorialna Wielkiego Księstwa Litewskiego w Europie Wschodniej od 1263 do 1434 roku

    Przed panowaniem[edytuj | edytuj kod]

    Według polskiego historyka, Jana Tęgowskiego, Jawnuta urodził się między 1306 a 1309 rokiem[2]. Wiadomo, że był synem wielkiego księcia litewskiego, Giedymina, nie ma pewności jednak, czy jego matką była Jewna czy może inna żona władcy[3][4].

    Niewiele też wiadomo o latach jego panowania. Były to stosunkowo spokojne czasy, ze względu na ówczesną słabość sąsiadującego z Wielkim Księstwem Litewskim Zakonu Kawalerów Mieczowych, pod wodzą mistrza Ludolfa Königa von Wattzau[5].

    Sam Jawnuta pojawia w źródłach pisanych dopiero po śmierci jego ojca w 1341 roku[5].

    Wielki Książę Litewski[edytuj | edytuj kod]

    W grudniu 1341 roku Jawnuta został wyznaczony przez umierającego ojca, Giedymina, na wielkiego księcia i zajął tron w Wilnie[6][7]. Kiejstut natomiast dostał Troki, Olgierd, będący już księciem witebskim, dostał Krewo. Narymunt zasiadł w Pińsku[8], a Koriat – jak świadczy Kronika Litewska(ang.) – miał dostać Nowogródek, Wołkowysk i Mścibochów i rozciągające się do rzeki Słuczy[9], a więc całe późniejsze województwo nowogrodzkie, z wyjątkiem Słonimia na Rusi, który rzekomo miał dziedziczyć jego brat Monwid wraz z Kiernowem[10]. Wreszcie Lubart dziedziczył Wołyń po swoim teściu, nieznanym księciu włodzimierskim[8].

    Każdy z nich oprócz dzielnicy miał również prowadzić coś w rodzaju ściślejszej polityki. Do Jawnuty, jako nowego władcy, należało dźwiganie ciężaru spraw ogólnopaństwowych. Olgierd miał kierować polityką wielkolitewską wobec północno-wschodniej Rusi. Koriat działał wraz z Narymuntem i Lubartem na Rusi południowej, utrzymywał stosunki, głównie z Tatarami. Lubart przede wszystkim z Zjednoczonym Królestwem Polskim, Kiejstut z Mazowszem, a zwłaszcza z zakonem krzyżackim. Monwidowi przypadała prawdopodobnie rola rzecznika wielkolitewskiego wobec zakonu inflanckiego[7].

    Istnieją różne teorie, z jakiego powodu Giedymin wybrał Jawnutę, pomimo, że ten nie był jego pierworodnym synem[11][4]. Przyczyną mogła być równowaga między pogaństwem, reprezentowanym przez Olgierda i Kiejstuta, a ortodoksją, reprezentowaną przez Narymunta, Koriata i Lubarta[4]. Niektórzy badacze wysunęli teorię, że nominacja ta była prawdopodobnie uzasadniona faktem, że mógł być pierwszym synem ostatniej żony władcy – Jewny[12][4]. Jest też prawdopodobne, że Narymunt i Olgierd mieli możliwość aspirowania do piastowania urzędu wielkiego księcia, jednakże zostali odrzuceni. Powodem odrzucenia mogła być obawa ich ojca, że wybuchnie między nimi jakiś konflikt, to natomiast mogło doprowadzić do rozpadu państwa[3].

    Utrata tronu[edytuj | edytuj kod]

    Wydarzenia mające miejsce w pierwszych latach po śmierci Giedymina zdawały się zapowiadać, że Wielkie Księstwo Litewskie wejdzie w okres rozbicia dzielnicowego, tak jak to bywało pośród innych wczesnofeudalnych monarchii europejskich. Jednakże z powodu nieustannej obawy przed państwem krzyżackim, dla którego odparcia niezbędne było utrzymanie spójności i rozszerzenie posiadłości wielkolitewskich na Rusi, a także zagrożenia w postaci Zjednoczonego Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Moskiewskiego, wymagane było przywrócenie silnej władzy wielkoksiążęcej, a także przezwyciężenie tendencji do rozdrabniania państwa[8].

    Tymczasem zakon krzyżacki wraz z czeskim królem Janem, węgierskim królem Ludwikiem i innymi sprzymierzeńcami, zorganizował potężną wyprawę przeciwko Wielkiemu Księstwu Litewskiemu. Prawdopodobnie, z powodu zagrożenia wynikającego z tej wyprawy[13], Olgierd i Kiejstut postanowili mimo wszystko usunąć z tronu nieudolnego Jawnutę[8]. Kronika Bychowca jako pretekst do tych działań, podaje śmierć protektorki Jawnuty, wielkiej księżnej Jewny[13], zmarłej około 1344 roku[5].

    Choć spisek zawiązany przeciw Jawnucie nie przebiegał dokładnie w taki sposób, jak bracia wcześniej ustalili, to zakończył się on pełnym sukcesem[14], w związku z czym, zimą pomiędzy 1344 a 1345 rokiem, Jawnuta został usunięty z tronu[8]. Olgierd i Kiejstut opanowali Wilno bez rozlewu krwi[15], a kompletnie zaskoczony Jawnuta zbiegł do Moskwy, gdzie 25 września 1345 roku[16], zgodził się przyjąć chrzest prawosławny, otrzymując imię Iwan[14]. Jeszcze jesienią tego samego roku[17][18], za zgodą Kiejstuta, nowym wielkim księciem litewskim został Olgierd[15][8].

    Pojednanie z braćmi[edytuj | edytuj kod]

    Z Wielkiego Księstwa Litewskiego zbiegł również, wspierający Jawnutę, Narymunt[19]. Znalazł on schronienie u Złotej Ordy, jednakże rychło w 1346 roku powrócił do kraju i pogodził się z braćmi[20]. W ślad za nim poszedł Jawnuta, który nie otrzymawszy pomocy w Moskwie od szwagra Semena, powrócił do kraju w 1347 roku[8][13]. Jawnuta zmuszony był ukorzyć się przed swoim bratem Olgierdem i otrzymał we władanie Zasław, zlokalizowany na ziemiach staroruskich. W ten sposób pomimo wcześniejszych zatargów, ponownie włączył się w życie państwa[20][13].

    Negocjacje[edytuj | edytuj kod]

    W tej nowej fazie swojego życia, Jawnuta przyjął rolę, w której działał głównie jako negocjator, o czym świadczy jego udział w trzech traktatach zawartych ze Zjednoczonym Królestwem Polskim w roku 1352, 1358 i 1366[19].

    W sierpniu i we wrześniu 1352 roku, polski król, Kazimierz Wielki, przebywał na Rusi. 23 sierpnia wystawił dokument pod Szczebrzeszynem. Pobyt króla na pograniczu Zjednoczonego Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego związany był niewątpliwie z mającymi się zacząć lub zaczętymi już rozmowami z tym drugim krajem, które zakończyły się podpisanym wówczas układem. Do czasów obecnych zachował się dokument książąt wielkolitewskich, spisany w języku ruskim, jednakże nie posiada on daty. Dotyczył warunków rozejmu z Kazimierzem Wielkim, który historiografia wiąże właśnie z tą wyprawą króla na Ruś. Rozejm miał obowiązywać od 1 października, a zatem pertraktacje odbywały się na pewno we wrześniu. Osobami, które podpisały dokument są Giedyminowicze: Jawnuta, Kiejstut i Lubart, ale również Jerzy Narymutowicz i Jerzy Koriatowicz. Ślubowali oni również w imieniu Olgierda, Koriata i Patryka, że dotrzymają pokoju[21].

    Śmierć[edytuj | edytuj kod]

    Jako lojalny poddany Olgierda dożył swych dni, umierając po 1366 roku[14]. Data ta jest ustalona na podstawie analizy dokumentów historycznych, albowiem jeszcze w 1366 roku, Jawnuta pojawia się w treści traktatu pokojowego ze Zjednoczonym Królestwem Polskim, pośród innych ważnych osobistości, tak w 1367 roku w traktacie z Inflantami, jego sygnatura już nie występuje[12].

    Rodzina[edytuj | edytuj kod]

    Alternatywne drzewo genealogiczne Giedyminowiczów, sporządzone przez Aleksandra Tarasowicza (1675)

    Jawnuta był synem Giedymina, protoplasty wszystkich Giedyminowiczów i prawdopodobnie Jewny[22]. Miał 7 braci: Narymunta, Witolda, Olgierda, Kiejstuta, Lubarta, Koriata i Monwida, a także 6 sióstr: Elżbietę, Marię, Aldonę, Augustę i dwie nieznane z imienia: N. (Eufemia?) i N. (Helena?)[23][5].

    Miał trzech synów: Grzegorza, Szymon (Siemion, wzmiankowany w 1386 roku, dostał się do niewoli Krzyżackiej i odtąd więcej o nim nic nie słychać) i Michała (występujący od 1383 roku, zm. w 1399 roku)[24][25]. Synowie Jawnuty pisali się Jawnutowiczami (właśc. Jewnutiewicz-ami), z uwagi na powszechnie występujące w Wielkim Księstwie Litewskim nazwiska patronimiczne[25].

    Jawnuta jest protoplastą kilku rodów książęcych: Stepańskich, Zasławskich i Mścisławskich[26].

     
     
    ㅤSzymonㅤ
    ur. ok. 1360
    zm. ?
     
    Stepańscy
     
     
    Michał
    ur. ?
    zm. ?
     
    Mścisławscy
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
    Giedymin
    ur. ok. 1275
    zm. 1341
     
    Giedyminowicze
     
    Jawnuta
    ur. ok. 1306
    zm. po 1366
     
    Jawnutowicze
     
     
     
    Grzegorz
    ur. ?
    zm. ?
     
     
    Jerzy
    ur. ok. 1390
    zm. ?
     
     
    córka
    ur. ?
    zm. ?
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
    Michał
    ur. ok. 1360
    zm. 1399
     
    Zasławscy
     
     
     
     
     
    Fedor
    ur. ?
    zm. ?
     
     
    Hanna
    ur. ?
    zm. 1571
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
    Andrzej
    ur. ok. 1390
    zm. ?
     
    ㅤIwanㅤ
    ur. ?
    zm. ?
     
     
    Oksinia
    ur. ?
    zm. ?
     
     
    Maria
    ur. ?
    zm. 1560
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
    Bohdan
    ur. ?
    zm. ?
     
     
    Fedla
    ur. ?
    zm. 1562
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
    ㅤMariaㅤ
    ur. ?
    zm. ?
     
     
    Hanna
    ur. ?
    zm. 1542
     
     
     
     
     
     
     
     
    Tomiła
    ur. ?
    zm. 1560
     

    Drzewo genealogiczne zostało sporządzone na podstawie prac Józefa Wolffa oraz Jana Tęgowskiego[26][24].

    Panowanie[edytuj | edytuj kod]

    Okres panowania Jawnuty na przestrzeni panowania innych Wielkich Książąt Litewskich[27].

    Zygmunt II AugustZygmunt I StaryAleksander JagiellończykKazimierz IV JagiellończykZygmunt KiejstutowiczŚwidrygiełłoWitold KiejstutowiczWładysław II JagiełłoKiejstutWładysław II JagiełłoOlgierdJawnutaGiedyminWitenesButywidButygejdDowmuntSzwarnoWojsiełkTreniotaMendogJagiellonowieKiejstutowiczeGiedyminowicze

    Galeria[edytuj | edytuj kod]

    Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

    Uwagi[edytuj | edytuj kod]

    1. Wym. pol.: Jewnuti.

    Przypisy[edytuj | edytuj kod]

    Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

    Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]