Świadomość

Graficzna reprezentacja świadomości z XVII wieku, wykonana przez Roberta Fludda

Świadomość – podstawowy i fundamentalny stan psychiczny, w którym jednostka zdaje sobie sprawę ze zjawisk wewnętrznych, takich jak własne procesy myślowe oraz zjawisk zachodzących w środowisku zewnętrznym i jest w stanie reagować na nie (somatycznie lub autonomicznie).

Współczesne definicje słownikowe słowa świadomość ewoluowały na przestrzeni kilku stuleci i odzwierciedlają szereg pozornie powiązanych znaczeń. Przez świadomość można więc rozumieć:

-percepcję wewnętrznego faktu psychologicznego lub duchowego; intuicyjnie postrzeganą wiedzę o czymś w swoim wnętrzu

-stan lub aktywność charakteryzującą się doznaniami, emocjami, wolą lub myślą; umysł w najszerszym możliwym znaczeniu; coś w naturze, co odróżnia się od tego, co fizyczne

-całość wrażeń, percepcji, idei, postaw i uczuć, których jednostka lub grupa jest świadoma w dowolnym momencie lub w określonym przedziale czasowym (np. świadomość narodowa, klasowa)

-jawę, czyli przeciwieństwo stanu snu, senności i śpiączki, inaczej przytomność (mierzalną w skali Glasgow)

-część życia psychicznego lub treści psychicznej w psychoanalizie, która jest bezpośrednio dostępna dla ego (przeciwieństwo podświadomości).

W neurologii świadomość jest definiowana jako orientacja co do własnej osoby i otoczenia, a jej warunkiem koniecznym jest stan czuwania (przeciwieństwo snu i śpiączki) oraz współistniejące procesy poznawcze . Pomocna do badania stanu świadomości okazała się elektroencefalografia .

O ile anatomiczną podstawą czuwania jest układ siatkowaty aktywujący (RAS- reticular activating system), to procesy poznawcze warunkujące tak zdefiniowaną świadomość wymagają interakcji wielu ośrodków mózgowych. Jednym z ciekawszych odkryć było ustalenie przez Rogera Sperry'ego Michaela Gazzaniga i Josepha Bogena, że odrębne, niezależne świadomości tworzą się u człowieka w każdej z półkul mózgu po przecięciu ciała modzelowatego podczas neurochirurgicznego leczenia padaczki.

Do zrozumienia zjawiska świadomości na gruncie ustaleń współczesnej neurobiologii potrzebne jest oparcie się na współczesnych badaniach procesów podejmowania decyzji przez mózg, a także wykorzystanie bogatej wiedzy eksperymentalnej i klinicznej na temat związanych z tym procesów mózgowych przebiegających podświadomie oraz w różnych stanach chorobowych. Brak umiejętności świadomej percepcji to agnozja; na przykład udar prawej półkuli mózgu może prowadzić do agnozji wzrokowej w zakresie lewej połowy pola widzenia, co nie wyklucza podświadomej percepcji.

Zainteresowanie procesami leżącymi u podstaw świadomości wzrosło po pojawieniu się sztucznych inteligencji (umysłów informacyjnych).

W psychologii poznawczej, świadomość to zdawanie sobie przez podmiot sprawy z treści własnych procesów psychicznych, np. z tego, co jest przedmiotem spostrzegania, myślenia lub doznań emocjonalnych. W psychiatrii, świadomość można definiować jako subiektywne poczucie przeżywania procesów psychicznych.

Modele świadomości

Zaproponowano szeroki wachlarz modeli świadomości. Adrian Doerig i współpracownicy wymieniają 13 znaczących teorii, natomiast Anil Seth i Tim Bayne wymieniają 22 znaczące teorie.

Teoria globalnej przestrzeni roboczej (GWT) to architektura poznawcza i teoria świadomości zaproponowana przez psychologa poznawczego Bernarda Baarsa w 1988 roku.

Teoria zintegrowanej informacji (IIT), zapoczątkowana przez neurobiologa Giulio Tononiego w 2004 roku, zakłada, że ​​świadomość tkwi w przetwarzanych informacjach i pojawia się, gdy informacja osiągnie pewien poziom złożoności. IIT proponuje odwzorowanie 1:1 między stanami świadomości a precyzyjnymi, formalnymi opisami matematycznymi tych stanów mentalnych.

Teoria Orch-OR, czyli kwantowa teoria umysłu, została zaproponowana przez naukowców Rogera Penrose'a i Stuarta Hameroffa i zakłada, że ​​świadomość ma swoje źródło na poziomie kwantowym wewnątrz neuronów. Mechanizm ten jest uważany za proces kwantowy zwany redukcją obiektywną, który jest koordynowany przez struktury komórkowe zwane mikrotubulami, tworzące cytoszkielet, wokół którego zbudowany jest mózg.

Teoria schematu uwagi, zaproponowana w 2011 roku przez Michaela Graziano i Kastnera. Stworzyli oni teorię świadomości opartą na „schemacie uwagi”. Graziano opublikował następnie poszerzoną dyskusję na ten temat. W teorii tej do budowania konstruktu świadomości i przypisywania go innym osobom wykorzystywane są określone obszary kory mózgowej, zwłaszcza bruzda skroniowa górna i połączenie skroniowo-ciemieniowe.

Teoria entropiczna mózgu to teoria stanów świadomości, oparta na badaniach neuroobrazowych z użyciem substancji psychodelicznych. Teoria ta sugeruje, że mózg w fazach pierwotnych, takich jak sen REM (szybki ruch gałek ocznych), wczesna psychoza oraz pod wpływem substancji psychodelicznych, znajduje się w stanie zaburzenia.

Model świadomości projekcyjnej, który stworzyli w 2017 roku David Rudrauf i jego współpracownicy, w tym Karl Friston. Zastosowali oni paradygmat aktywnego wnioskowania do świadomości, co doprowadziło do powstania modelu świadomości projekcyjnej (PCM), modelu integracji danych sensorycznych z danymi a priori w procesie transformacji projekcyjnej.

Rozwój

Jako że świadomość jest wytworem mózgu, to rozwój świadomości jest związany z rozwojem płodowym mózgowia. Istotnymi elementami tego rozwoju są mielinizacja oraz wytwarzanie połączeń synaptycznych. Zaburzenia rozwojowe, na przykład krwawienia śródmózgowe w okresie płodowym albo wodogłowie prowadzą w związku z tym do ograniczenia sprawności mózgu i niepełnosprawności intelektualnej.

Połączenia synaptyczne tworzą się już w okresie płodowym, a znaczny wzrost ich liczby i aktywności obserwuje się wraz z nabywaniem nowych umiejętności w ciągu całego życia. Mielinizacja w ośrodkowym układzie nerwowym zachodzi dzięki oligodendrocytom. Obecność osłonek mielinowych znacząco zwiększa szybkość przewodzenia impulsów przez włókna nerwowe. Przed urodzeniem mielinizacji ulegają jedynie włókna biegnące przez podwzgórze i jądra podkorowe. W pierwszych latach życia następuje dalsza intensywna mielinizacja, przede wszystkim dróg piramidowych i tworu siatkowatego, czemu towarzyszy gwałtowny rozwój intelektualny dziecka. W przypadku włókien asocjacyjnych kory mózgowej mielinizacja kończy się dopiero po 20. roku życia i wtedy ustala się w pełni anatomiczna podstawa świadomości.

Etymologia

Łaciński wyraz określający świadomość: conscientia, pochodzi od con – „z” i scientia – „wiedza”. Conscientia oznaczało wiedzę dzieloną z kimś, często wiedzę tajną, dzieloną pomiędzy konspiratorami, jednak w metaforycznym sensie oznaczać może „wiedzę dzieloną z samym sobą”, wskazując na intymny, dostępny jedynie dla doświadczającego, charakter świadomego doświadczenia. Z łacińskiej nazwy conscientia wywodzą się określenia świadomości w wielu językach europejskich np. ang. consciousness, fr. conscience, wł. coscienza.

Zakres pojęcia

Przez pojęcie „świadomość” można rozumieć wiele stanów – od zdawania sobie sprawy z istnienia otoczenia, istnienia samego siebie, poprzez świadomość istnienia swojego życia psychicznego aż po świadomość świadomą samej siebie. W tym pierwszym przypadku świadomość mają niektóre zwierzęta, a świadomość samego siebie posiadają ludzie i najprawdopodobniej szympansy. Nie jest jasne, czy samoświadomość ma tylko Homo sapiens.

Świadomość istnieje dzięki relacji zmysły – mózg i umysł.

Samoświadomość u ludzi wynika ze specyficznej zdolności którą jest posługiwanie się językiem mówionym – mową ludzką, możliwości takiej nie ma żadne ze zwierząt, nawet szympansy, wykształcenie się różnic w trakcie ewolucji polegało nie tylko na zmianach wielkości mózgu, ale też w obrębie narządów mowy. Dzięki mowie ludzkiej człowiek myśli również słowami oznaczającymi pojęcia abstrakcyjne, i dzięki niej powstało pismo.

Według Adama Zemana można wyróżnić trzy następujące wymiary świadomości skierowanej ku osobom trzecim:

1. stan czuwania
2. zawartość władz poznawczych i uporządkowanie treści poznawanych na osi czasu
3. poznanie intencji

Świadomość otoczenia (czyli czujność) może być pewnego rodzaju odwzorowaniem cech środowiska w umyśle. Jednym z przejawów tak rozumianej świadomości jest reprezentacja obiektów postrzeganych wzrokowo. Badania Williama T. Newsome nad neuronami okolicy środkowej skroniowej (ang. middle temporal, MT) pokazały, że ich wyładowania odpowiadają obserwowanym przez makaki cechom ruchu (prędkość i kierunek).

Świadomość samego siebie to rodzaj reprezentacji swojego organizmu na tle reprezentacji środowiska. Taką świadomość stwierdzono u szympansów, po zaobserwowaniu faktu, że małpy te, gdy zaznaczono na ich twarzy plamę, starały się ją wytrzeć, gdy zobaczyły swe odbicie w lustrze. Podobną zdolność wykazują dzieci około drugiego roku życia. Samoświadomość to z kolei wiedza o procesach, jakie zachodzą między odwzorowaniami, czy też reprezentacjami umysłowymi.

Głównym paradygmatem psychologii poznawczej jest stwierdzenie, że świadomość jest procesem, a nie stanem umysłu.

Początki badań nad świadomością

Świadomość to obszar wspólny filozofii i psychologii w domenie tej dopatrywać się można początków psychologii jako nauki. Badaniami nad świadomością zajmuje się też kognitywistyka. Pierwszą szkołą psychologiczną była „klasyczna” psychologia świadomości Wundta (zob. strukturalizm), psychologia świadomości w wersji funkcjonalistycznej wyewoluowała z rozważań Franza Brentany i Williama Jamesa. Po okresie dominacji behawioryzmu, który wyrzucił z obszaru psychologii zagadnienia życia mentalnego, problem świadomości powrócił na nowo wraz z rozwojem kognitywistyki w II połowie XX wieku.

Historia naukowych badań nad świadomością

Naukowe badania nad umysłem i mózgiem ukształtowały się w XX wieku, jednak dopiero powstanie neuronauk dało początek naukowemu badaniu świadomości. Było to możliwe dzięki nowym urządzeniom do pomiaru działań mózgu, pozwalającym na neurobrazowanie. Jeszcze w latach 60.XX wieku wśród naukowców panowało przekonanie, że "powinniśmy zakazać stosowania słowa świadomość". Jednak badania z neurologii i neuropsychologii takich naukowców jak Michael Gazzaniga czy Roger Sperry znajdywały kolejne korelację między istnieniem stanów świadomych, a operacjami chirurgicznymi, czy urazami (zespół rozdwojonego mózgu, kalozotomia) itp. Innym badanym zjawiskiem była "jedność świadomości" (unity of consciousness), a ich przedmiotem była utratą pamięci długotrwałej przez słynnego pacjenta H.M.(Henry Molaison). Eksperymenty z lat.80 XX wieku Benjamina Libeta zmieniły postrzeganie świadomych decyzji (wolna wola), gdyż potencjał gotowości na daną czynność uruchamiał się wcześniej niż świadoma decyzja o niej.

Badania nad świadomością trafiły do głównego nurtu nauki wraz z artykułem Francisa Cricka i Christofa Kocha "Towards a neurobiological theory of consciousness" z 1990 roku i rozpoczęto poszukiwania tzw. neuronalnych korelatów świadomości(NKŚ=najmniejszy zbiór zjawisk neuronalnych i mechanizmów, który wystarcza do powstania swoistego, świadomego perceptu). Poszukiwaniom pomógł rozwój technologii takich jak MRI, czy EEG , a także ustalenia wynikłe z inwazyjnych obserwacji neurofizjologicznych u nieludzkich naczelnych. Dużo ustaleń przyniosły badania nad rywalizacją obuoczną oraz eksperymenty oparte na maskowaniu (Dehaene).

W badaniach naukowych dominują obecnie teorie globalnej przestrzeni roboczej, gdzie definiuje się świadomość jako świadomość dostępu, a więc pewne postrzeżenie jest świadome, o ile można je zwerbalizować lub udostępnić innym procesom psychicznym takim jak pamięć, uwaga itp.

Świadomość bada się również jako produkt ewolucji. Zalążki tego fenomenu można dostrzec już u pierwszych prokariotycznych organizmów jednokomórkowych. Ewolucja i tworzenie się świadomości postępowały równolegle z ewolucją mechanizmów istotnych dla życia organizmów zwierzęcych. Mechanizmy te nazywano w różny sposób, m.in. mechanizmami przetrwalnikowymi, afordancją czy homeostazą. Najwyższy poziom świadomości, zwany czy „metaświadomością” (obejmującą myślenie o obiekcie oraz dzielenie się przeżyciami),jest cechą gatunku homo sapiens.

Początek XXI wieku przyniósł również rozwój badań nad świadomością u noworodków, zwierząt i maszyn(w tym ostatnim wypadku jednak mocno spekulatywnych).

Teorie świadomości

Współcześnie wielu naukowców (neurobiologów, psychologów, kognitywistów itd.) pracuje nad teorią świadomości, a programy badawcze przechodzą od fazy zbierania obserwacji empirycznych pod hasłem "neuronalnych korelatów świadomości" ku poszukiwaniu fizjologicznych i psychologicznych mechanizmów świadomego doznawania.

Wyróżnia się obliczeniowe i alternatywne teorie świadomości. Wśród tych pierwszych wymienić można co najmniej cztery prototeorie:

1. teoria globalnej przestrzeni roboczej: świadome stają się te stany przetwarzania informacji w systemie poznawczym, które pojawiają się w swoistej, globalnej przestrzeni roboczej (Bernard Baars, Stanislas Dehaene, Daniel Dennett);
2. teoria zintegrowanej informacji: świadomość cechuje się dwoma podstawowymi cechami: (1) ma naturę informacyjną; (2) jest silnie zintegrowana. W ramach teorii opracowano miarę złożoności integracyjnej dla sieci przesyłających informacje, która ma służyć do eksperymentalnego pomiaru stopnia świadomości (Giulio Tononi, Christof Koch);
3. teoria modelu świata: integracja informacji służy do budowania modelu wykorzystywanego w działaniu w świecie (świadomość jako symulacja, wirtualna rzeczywistość). Kluczową funkcją ludzkiej świadomości ma być ciągłe współreprezentowanie samej relacji reprezentowania świata w postaci dynamicznego modelu(Philip Johnson-Laird, Thomas Metzinger, Antti Revonsuo)
4. teoria myśli drugiego rzędu: myśl staje się świadoma, gdy jest przedmiotem innej myśli. Same myśli drugiego rzędu rzadziej bywają uświadamiane, lecz są przyczyną uświadamiania innych (David Rosenthal).

Wśród teorii alternatywnych wyróżnić można:

1. zorkiestrowaną teorię świadomości: świadomość jako wynik całościowej synchronizacji komórek nerwowych na poziomie kwantów (Roger Penrose, Stuart Hameroff)
2. radykalny eksternalizm, enaktywizm, dynamiczne poznanie: świadomość jako proces niereprezentacyjny, zachodzący między środowiskiem a mózgiem, a wszystkie procesy świadome to rodzaj percepcji (np. Riccardo Manzotti).

W ostatnich latach powstały również teorie świadomości oparte na paradygmacie przetwarzania predykcyjnego (predictive processing), gdzie świadomość traktowana jest jako kontrolowany omam.

Zaburzenia świadomości

Zaburzenia świadomości można podzielić na ilościowe i jakościowe.

• Ilościowe zaburzenia świadomości
  • senność patologiczna (somnolentia)
  • półśpiączka (sopor)
  • śpiączka (coma)
• Jakościowe zaburzenia świadomości
  • przymglenie
  • zmącenie

Zespoły zaburzeń świadomości

• przymglenie proste
• zespół majaczeniowy (delirium)
  • alkoholowy zespół majaczeniowy
• zespół zamroczeniowy (pomroczny)
  • zamroczenie proste (obnubilatio)
  • zamroczenie złożone
• złożony zespół zamroczeniowo-majaczeniowy zwany też jako zespół onejroidalny (stan oniryczny)
• zespół splątaniowy (amentywny)

Zobacz też

• czuwanie
• introspekcja
• nieświadomość
• podświadomość
• przedświadomość
• przytomność
• samoświadomość
• sen
• nadświadomość
• sztuczna świadomość
• trudny problem świadomości

Bibliografia

• Bernard Baars, On Consciousness: Science & Subjectivity, Nautilus Press, 2021.
• Ned Block, (1995). On a confusion about a function of consciousness. Behavioral and Brain Sciences, 18, 227–247.
• David Chalmers, Świadomy umysł. W poszukiwaniu teorii fundamentalnej, przeł. M. Miłkowski, Warszawa: WN PWN, 2010.
• David Chalmers, „Świadomość i jej miejsce w naturze”, [w:] M. Miłkowski, R. Poczobut, Analityczna metafizyka umysłu, tłum. R. Poczobut, T. Ciecierski, IFiS PAN, Warszawa 2008.
• Francis Crick (1995). Astonishing hypothesis: The scientific search for the soul. Nowy Jork: Touchstone.
• Stansilas Dehaene, Consciousness and the Brain: Deciphering How the Brain Codes Our Thoughts. Viking Adult, 2014. ISBN 978-0-670-02543-5.
• Dehaene S., Lau H., Kouider S., What is consciousness, and could machines have it?, „Science”, 358 (6362), 2017, s. 486–492.
• Daniel Dennett, Świadomość, Kraków, Copernicus Center Press, ISBN 978-83-7886-256-7.
• Christof Koch: Neurobiologia na tropie świadomości. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2008. ISBN 978-83-235-0331-6.
• Viktor A.F. Lamme, V. A. F. (2010). How neuroscience will change our view on consciousness. Cognitive Neuroscience, 1(3), 204–220.
• Thomas Metzinger (2004). Being no one: The self-model theory of subjectivity. Cambridge,MA: MIT Press.
• Marcin Miłkowski, Obliczeniowe teorie świadomości, Analiza i egzystencja, 11(2010).
• Murphy, S.T., Zajonc R.B. (1994). Afekt, poznanie i świadomość: rola afektywnych bodźców poprzedzających przy optymalnych i suboptymalnych ekspozycjach. Przegląd Psychologiczny, 37, 261–299.
• Thomas Nagel (1974). What is it like to be a bat? The Philosophical Review, 83(4), 435–450.
• E.Nęcka, J.Orzechowski, B.Szymura, Sz.Wichary, Psychologia poznawcza, PWN,2020, (epub).
• Edward Nęcka (2002). Kontrola, świadomość, automatyczność: Próba analizy pojęciowej. W: R.K. Ohme (red.), Natura automatyzmów (s. 163–168). Warszawa: Instytut Psychologii PAN, Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej.
• Jacek Norkowski OP: Problem świadomości z punktu widzenia medycyny, psychologii i filozofii. W: Tenże: Człowiek umiera tylko raz. Mało znane fakty dotyczące śpiączki, stanu wegetatywnego i śmierci mózgowej. Warszawa: Thaurus, 2013, s. 11-14. ISBN 9-788364-124006.
• David M. Rosenthal, (2005). Consciousness and mind. Alderley, UK: Clarendon Press.
• Rybakowski J, Rybakowski F. Ewolucyjne i neurobiologiczne atrybuty świadomości: aktualizacja. Psychiatria Polska. 2024;58(3):433–448.
• John Searle, (1998). How to study consciousness scientifically. Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B: Biological Sciences, 353(1377),1935–1942.
• John Searle, (2000). Consciousness. Annual Review of Neuroscience, 23, 557–578.
• Anil Seth, & Hohwy, J. (2021). Predictive processing as an empirical theory for consciousness science. Cognitive Neuroscience, 12(2), 89–90.
• Giulio Tononi, Consciousness as Integrated Information: a Provisional Manifesto, The Biological Bulletin 215 (2008): 216 - 242.* Wiktor Werner. Człowiek, świadomość, społeczeństwo. Splątane korzenie współczesnej psychologii. „[w:] Małgorzata Wójtowicz-Dacka, Ludmiła Zając-Lamparska [red.] „O świadomości. Wybrane zagadnienia.””, s. 17–39, 2007. Wydawnictwo Uniwersytetu im. Kazimierza Wielkiego. 
• Michał Wierzchoń, Granice świadomości. W poszukiwaniu poznawczego modelu subiektywności, WUJ, Kraków, 2013.

Linki zewnętrzne

• Francisco Varela (przełożył: Robert Poczobut), Neurofenomenologia: metodologiczne lekarstwo na trudny problem, AVANT 01/2010, www.avant.umk.pl
• RobertR. Van Gulick RobertR., Consciousness, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 14 stycznia 2014, ISSN 1095-5054 [dostęp 2017-12-30]  (ang.). (Świadomość)
• Consciousness (ang.), Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-12].

Artykuły na Internet Encyclopedia of Philosophy (ang.) [dostęp 2018-06-27]:

• Rocco J.R.J. Gennaro Rocco J.R.J., Consciousness .
• JoshJ. Weisberg JoshJ., The Hard Problem of Consciousness .
• PaulaP. Droege PaulaP., Higher-Order Theories of Consciousness .
• FrancisF. Fallon FrancisF., Integrated Information Theory of Consciousness .