Zamek w Melsztynie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zamek w Melsztynie
Obiekt zabytkowy nr rej. KBS 11-Be/4/Kr/36 z 26.03.1936 oraz A-3 z 2.04.1968[1]
Ruiny wieży zamkowej z końca XIV wieku
Ruiny wieży zamkowej z końca XIV wieku
Państwo  Polska
Miejscowość Melsztyn
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Zamek w Melsztynie
Zamek w Melsztynie
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Zamek w Melsztynie
Zamek w Melsztynie
Ziemia 49°52′10″N 20°46′17″E/49,869444 20,771389
Strona internetowa

Zamek w Melsztynie – ruiny zamku na wzgórzu Zamczysko nad Dunajcem we wsi Melsztyn w powiecie tarnowskim w województwie małopolskim.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Faza gotycka

Widok ruin zamku w Melsztynie i doliny Dunajca

Budowę zamku w Melsztynie rozpoczął w 1347 roku kasztelan krakowski Spicymir herbu Leliwa. W 1362 roku biskup krakowski Jan Bodzenta erygował kaplicę zamkową pod wezwaniem św. Ducha. Najstarsza część zamku wznosiła się we wschodniej części założenia. Od XIV wieku do początku XVI wieku zamek był rezydencją potężnego rodu Leliwitów Melsztyńskich, w tym Spytka II z Melsztyna i Spytka III z Melsztyna. W tym czasie na przełomie XIV/XV wieku powstał w zachodniej części wielki gotycki donżon, z którego zachowały się do dzisiaj dwie ściany. Zamek w XV wieku był ośrodkiem ruchu husyckiego w Polsce. W 1511 roku Jan Melsztyński sprzedał zamek wraz z otaczającymi go dobrami kasztelanowi wiślickiemu Mikołajowi Jordanowi z Myślenic.

Faza renesansowa

Około 1546 roku Spytek Jordan polecił przebudować dawny gotycki zamek w stylu renesansowym. W tym też okresie powstał zachowany do dzisiaj renesansowy mur ze strzelnicami w środkowej części zamku. W wyniku małżeństw jego dwóch córek, zamek staje się własnością dwóch rodzin – Andrzeja Zborowskiego i Stanisława Sobka z Sulejowa. Córki obu właścicieli żenią się z przedstawicielami rodu Tarłów – w 1601 roku z Zygmuntem Tarło, a w 1639 roku z Janem Aleksandrem Tarło, w związku z czym zamek posiada jeden ród, ale z dwóch różnych linii. W 1744 roku po śmierci Adama Tarły w pojedynku z Kazimierzem Poniatowskim zamek przeszedł na własność jego siostrzeńców Stanisława i Macieja Lanckorońskich.

Zniszczenie

Plan ruin zamku Melsztyn autorstwa K. Moskala. Opis: A - donżon, B - pozostałości wielobocznej wieżyczki, C - mur ze strzelnicami, D - zapadlisko po cysternie, E - piwnice, F - pozostałości budynków, G - miejsce, w którym stało dawne schronisko turystyczne K. Lanckorońskiego, H - wał ziemny

Zamek uległ zniszczeniu w czasie konfederacji barskiej gdy w 1770 roku został najpierw zajęty przez konfederatów, a później splądrowany i spalony przez wojska rosyjskie. Od tamtej pory pozostaje w ruinie. W latach 1789-1796 zamek częściowo rozebrano w celu uzyskania materiału budowlanego na budowę kościoła w Domosławicach. W 1846 roku zawalił się częściowo gotycki donżon. W 1848 roku władze austriackie zakazały dalszej rozbiórki murów zamkowych przez okolicznych chłopów. W latach 1879-85 pozostałości zamku zostały zabezpieczone jako trwała ruina dzięki staraniom Karola Lanckorońskiego, który zbudował na dziedzińcu niewielkie schronisko turystyczne. W 1886 roku zamek przestał być własnością rodu Lanckorońskich.

Do 2008 roku formalnym właścicielem zamku były Lasy Państwowe, które traktowały ruiny jako zwykły teren leśny, w związku z czym stan ruin szybko się pogarszał[2]. W 2008 roku z inicjatywy gminy Zakliczyn zamek został przekazany gminie, co umożliwiło rozpoczęcie zabezpieczenia ruin[3].

Kalendarium dziejów zamku melsztyńskiego[edytuj | edytuj kod]

Melsztyńscy

1347 – Kazimierz Wielki potwierdza nabycie przez Spycimira herbu Leliwa, kasztelana krakowskiego Charzewic i kilku sąsiednich wsi. Prawdopodobnie jakiś czas potem przystępuje on do budowy w Charzewicach zamku o nazwie Melsztyn.

1352-1380/1381 – zamek Melsztyn stanowi własność syna Spycimira, Jana z Melsztyna, kasztelana i starosty krakowskiego. W 1362 r. po raz pierwszy zostaje wymieniona kaplica zamkowa przy okazji erygowania w niej przez biskupa krakowskiego Bodzantę ołtarza pw. Ducha Świętego. W 1364 r. w sali niższej przed izbą w zamku melsztyńskim odbyła się uroczystość potwierdzenia zapisów dla kościoła parafialnego na przedzamczu.

1380/1381-1399 – zamek stanowi własność syna Jana, Spytka z Melsztyna, wojewody i starosty krakowskiego oraz kniazia podolskiego, najwybitniejszego z Leliwitów Melsztyńskich. Wiadomo o jego dwóch pobytach w zamku melsztyńskim: w czerwcu 1392 r. i listopadzie 1393 r. Część badaczy przypisuje mu budowę czworobocznej wieży mieszkalno-obronnej, tzw. donżonu.

1399-1406/1408 – zamek pozostaje w rękach Elżbiety z Melsztyna, wdowy po wojewodzie krakowskim, nad którą prawną opiekę sprawują Jan z Tarnowa i Spytek z Jarosławia, bracia stryjeczny jej zmarłego męża. 1406/1408-1413 – po drugim zamążpójściu Elżbiety i jej przeprowadzeniu się na Śląsk opiekę nad jej nieletnimi synami oraz ich majątkiem sprawują wspomniani Spytek z Jarosławia i Jan z Tarnowa, wojewoda krakowski, a po śmierci tego drugiego w 1409 r., jego syn o tym samym imieniu, który w latach 1410-1413 oddaje zamek w dzierżawę niejakiemu Pełce z Melsztyna.

1413-1421 – zamek należy do Jana i Spytka, synów Spytka, wojewody krakowskiego.

1421-1439 – po podziale majątku zamek stanowi wyłączną własność jego brata, Spytka, kasztelana bieckiego. W 1430 r. Spytek zapisuje go w testamencie swoim krewniakom Janowi z Tarnowa i Spytkowi z Jarosławia. Jesienią 1438 r. kasztelan biecki gości w swoich dobrach ks. Fiodora Ostrogskiego, słynnego wodza taboryckiego, w przymierzu z którym pustoszy klucz majątkowy biskupów krakowskich z centrum w bliskiej Melsztynowi Uszwi. Część badaczy uważa, że obecność na zamku taborytów (tj. skrajnego odłamu husytów) wiązać się mogła także z jakimiś pracami fortyfikacyjnymi. Na początku maja 1439 r. po śmierci kasztelana bieckiego w bratobójczej bitwie pod Grotnikami zamek melsztyński oblegany był przez wojska królewskie w obecności Władysława III Jagiellona. Wkrótce potem oddany został jednak Beacie z Szamotuł, wdowie po Spytku.

1439-1464(?) – zamek stanowi wspólną własność Jana i Spytka Melsztyńskich, synów kasztelana bieckiego. W latach 1453-1457 Jan Botenwalder, mieszczanin i kupiec krakowski, który wszedł na służbę Jana Melsztyńskiego, wykorzystywał zamek jako miejsce gromadzenia towarów, które rabował kupcom węgierskim. Od lipca 1461 r. przez półtora roku bracia Melsztyńscy dają na swoim zamku schronienie Jakubowi Sienieńskiemu, biskupowi nominatowi i towarzyszącym mu osobom, w tym Janowi Długoszowi, kanonikowi krakowskiemu, ściganym gniewem królewskim i wyrokiem banicji. W lipcu 1461 r. schronił się w nim także Mikołaj Kreidler, rajca krakowski, obawiający się sądu w związku z zabójstwem Andrzeja Tęczyńskiego.

1464-1502 – po wstąpieniu Jana Melsztyńskiego do zakonu bernardynów jedynym właścicielem zamku jest jego młodszy brat Spytek, kasztelan zawichojski.

1502-1511 – zamek stanowi własność Jana Melsztyńskiego, starszego z synów Spytka, kasztelana zawichojskiego. W 1511 r. sprzedaje on Melsztyn Mikołajowi Jordanowi, kasztelanowi wojnickiemu, aby uzyskać środki na pielgrzymkę do Ziemi Świętej.


Jordanowie

1511-1525 – zamek stanowi własność Mikołaja Jordana, kasztelana wojnickiego i wielkorządcy krakowskiego – organizatora renesansowej przebudowy zamku wawelskiego. Bliskie prawdy wydaje się przypuszczenie, że po 1515 r. rozpoczął on przebudowę średniowiecznego zamku melsztyńskiego zgodnie z gustami nowej epoki.

1525-1536 – zamek stanowi własność Jana Jordana, syna Mikołaja Jordana z pierwszego małżeństwa, i wdowy po nim Anny z Jarosławskich wraz z jej małoletnim synem Wawrzyńcem Spytkiem. Jan Jordan prowadzi przebudowę zamku lub dokonuje odnowienia jego budynków.

1536-1548 – zamek stanowi własność braci przyrodnich Jana i Wawrzyńca Spytka Jordanów. Dnia 3 lutego 1536 r. podzielili go oni między sobą. Według zapisanego wtedy działu w skład zamku wchodziły: wieża nowa i dom stary zwany „Tanecznicą”, dom nowy, kaplica, wieża wielka na przedzamczu, wielka brama, stajnia zwana „Tłok” i dwa mury osłaniające założenie z dwóch stron.

1537 – Wawrzyniec Spytek Jordan sprzedaje z prawem odkupu część zamku wójtowi bocheńskiemu Mikołajowi Cikowskiemu z Wojsławic.

1548-1568 – zamek stanowi własność Wawrzyńca Spytka Jordana, kasztelana krakowskiego, który w 1558 r. lokuje w jego pobliżu miasto Zakliczyn. Według W. Łuszczkiewicza, Jordan około 1546 r. sprowadza z Włoch znanego włoskiego architekta i sztukatora Bartłomieja Ridolfiego z synem, który, jak można przypuszczać, prowadził jakieś prace na zamku melsztyńskim.

1568-1597 – zamek stanowi dożywotnią własność Anny Jordanowej z Sieniawskich, wdowy po kasztelanie krakowskim, która w 1588 r. dokonuje odnowy kaplicy zamkowej pw. Ducha Świętego i św. Jana Ewangelisty.

1597-1680 – zamek stanowi własność dwóch rodzin Zborowskich i Tarłów (od 1639 r. dwóch linii rodziny Tarłów: szczekarzowickiej i tenczyńskiej). Dnia 23 czerwca 1597 r. zamek dzielą między sobą Magdalena i Barbara, córki Anny Jordanowej. Według działu w jego skład wchodziły wtedy: wielki dom o trzech kondygnacjach nadziemnych, kaplica, wieża przeciwna o czterech kondygnacjach nadziemnych, wieża wysoka, wieża niżnia – bramna, cysterna, piekarnia z izbą Lipskiego, „dom drzewiany”, budynek łaźni (drewniany), dwa mury osłaniające założenie z dwóch stron, przed zamkiem drewniane budynki kościoła, stajni i browaru oraz sadzawka koło drogi, z której za pomocą rury doprowadzano wodę do cysterny.

Fragment tzw. Mapy Miega z lat 1779-1783 z widocznym zamkiem melsztyńskim. Na prawo od niego zaznaczony symbolem kościół parafialny w Melsztynie.


Zborowscy i linia tenczyńska Tarłów

1605-1639 – połowa zamku stanowi własność dzieci Andrzeja Zborowskiego i Barbary z Jordanów.

1639-1646 – połowa zamku stanowi własność Krystyny, córki Andrzeja i Barbary Zborowskich, małżonki Jana Aleksandra Tarły z linii tenczyńskiej, która zapisuje je swojemu mężowi w dożywocie (zmarł w 1680 r.).


Tarłowie – linia melsztyńsko-szczekarzewicka

1616/1619-1628 – połowa zamku stanowi własność Zygmunta Tarły, kasztelana sądeckiego i Barbary z Sobków.

1628-1654 – połowa zamku stanowi własność Zygmunta Aleksandra Tarły, kasztelana przemyskiego i Elżbiety z Kostków. Prawdopodobnie w tym czasie do kaplicy zamkowej wstawiono nowy ołtarz z czarnego marmuru, znajdujący się obecnie w bocznej kaplicy kościoła parafialnego w Zakliczynie.

1654-ok. 1695 – zamek stanowi własność (do 1680 r. prawdopodobnie jego połowa) Adama Tarły, wojewody smoleńskiego i Franciszki Teodory z Opalińskich. Panami i dziedzicami Melsztyna pisało się także czterech ich synów: Stanisław, Piotr, Michał i Jan. Około 1695 r. Adam Tarło ze względów osobistych przenosi się z żoną i dworem do zamku w Dębnie.

Ok. 1695-1739 – zamek stanowi własność Jana Tarły, syna wojewody smoleńskiego. Brat jego Stanisław, kuchmistrz koronny, choć pisał się w 1703 r. hrabią na Melsztynie do swojej śmierci w 1722 r. mieszkał w zamku w Dębnie. W 1731 r. Jan Tarło odnowił kaplicę zamkową.

1739-1744 – zamek stanowi wspólną własność Adama Tarły, wojewody lubelskiego i Antoniego Tarły, kasztelana lubaczowskiego, synów Stanisława, kuchmistrza koronnego.

1744-1759 – zamek stanowi wyłączną własność Antoniego Tarły, kasztelana lubaczowskiego, ostatniego z melsztyńsko-szczekarzewickiej linii Tarłów. W 1748 r. podpisuje on akt przekazania dóbr zakliczyńskich wraz z zamkiem Stanisławowi i Maciejowi hrabiom Lanckorońskim, synom swojej siostry Franciszki, które mieli przejąć po jego bezdzietnej śmierci.


Lanckorońscy

1759 - aż do opuszczenia po 1770 – po śmierci Stanisława Lanckorońskiego w 1760 r., zamek stanowi własność Macieja Lanckorońskiego, kasztelana kijowskiego. Dnia 7 kwietnia 1770 r. zamek przeszukuje oddział konfederatów barskich. Wkrótce (22 kwietnia) mocna kompanija, według słów ówczesnego proboszcza melsztyńskiego, zdewastowała i obrabowała kaplicę i prawdopodobnie cały zamek. Według relacji z 1832 r. zamek został przewrócony do góry nogami przez oddział kozaków, którzy przyjechali w ślad za konfederatami.

1774 – ze względu na uprzednią dewastację kaplicy, która uniemożliwiła sprawowanie w niej liturgii, biskup krakowski Kajetan Sołtyk pozwala przenieść jeden z obrazów z kaplicy do kościoła parafialnego w Zakliczynie. W ciągu następnych lat zamek ulega dalszym zniszczeniom z powodu poszukiwania w jego murach skarbów, a w końcu rozbiórce na materiał budowlany[4].

Melsztyn w sztuce i literaturze[edytuj | edytuj kod]

Pozostałości muru obronnego wzniesionego w XVI wieku; stan po zabezpieczeniu

Ruiny zamku w Melsztynie są tematem rysunków Jana Matejki, Napoleona Ordy[5] i Macieja Bogusza Stęczyńskiego[6]. Opis zamku w Melsztynie znajduje się także w Dzienniku podróży do Tatrów (1832) poety romantycznego Seweryna Goszczyńskiego.

Legendy[edytuj | edytuj kod]

Według legendy lochy zamku miały się ciągnąć pod Dunajcem aż do odległego o 3 kilometry klasztoru w Zakliczynie; w lochach tych znajdowały się ponoć „stajnie podziemne”, służące jako kryjówki przed nieprzyjacielem, i ukryto w nich ogromne skarby. Inna legenda głosi, że na drodze prowadzącej do zamku czasem pojawia się widmowa postać rycerza w zbroi, jadącego wolno z rozwianym proporcem, i daje się słyszeć przybliżający się tętent kopyt oddziału jeźdźców; jest to duch Spytka III z Melsztyna, poległego w1439 roku w bitwie pod Grotnikami[7].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo małopolskie. 31 grudnia 2015. [dostęp 12.12.2012].
  2. O zamku w Melsztynie – głos w dyskusji Burmistrza Miasta i Gminy Zakliczyn. Melsztyn.pl, 2007.
  3. Pismo od Dyrektora Generalnego Lasów Państwowych. Melsztyn.pl, 2008.
  4. K. Moskal, Leliwici z Melsztyna i ich zamki, Nowy Sącz 2007, s. 217-218
  5. "Melsztyn nad rzeką Dunajcem (Galicya)", [w:] Napoleon Orda, Album widoków przedstawiających miejsca historyczne Królestwa Galicji i ziem krakowskich, Warszawa 1875-1883
  6. "Melsztyn. Rozwaliny zamku nad Dunajcem w obwodzie Bocheńskim od południa i zachodu", [w:] Maciej Bogusz Stęczyński, Okolice Galicji, Lwów 1847
  7. Tarnów i jego okolice w legendach i podaniach ludowych, oprac. R. Iwaniec, Tarnów 2000, "Melsztyn", na stronach Miejskiej Biblioteki Publicznej w Tarnowie [1]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. A. B. Krupiński, Gniazdo rodu Leliwitów – zamek w Melsztynie, Muzeum Okręgowe w Tarnowie, Tarnów 1982
  2. G. Leńczyk, Katalog grodzisk i zamczysk z terenu Małopolski, Muzeum Archeologiczne w Krakowie, Kraków 1983
  3. A. Marciniak-Kajzer, "Zamek Melsztyn i jego wieże", [w:] Archaeologia Historica Polona, t. 12, Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2002
  4. J. Marszałek, Katalog grodzisk i zamczysk w Karpatach, Wydawnictwo Stanisław Kryciński, Warszawa 1993
  5. K. Moskal, Leliwici z Melsztyna i ich zamki, Wydawnictwo Koliber, Nowy Sącz 2007
  6. K. Moskal, Grody i zamki nad Dunajcem i Popradem, Nowy Sącz 2011
  7. M. Sandozówna, Melsztyn i jego okolice, Macierz Polska, Lwów 1911 [2]
  8. M. Szope, Grodziska i zamczyska województwa tarnowskiego, Muzeum Okręgowe w Tarnowie, Tarnów 1981

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]