Arnika górska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Arnika górska
Illustration Arnica montana1.jpg
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad astrowe
Rząd astrowce
Rodzina astrowate
Podrodzina Asteroideae
Rodzaj arnika
Gatunek arnika górska
Nazwa systematyczna
Arnica montana L.
Sp. pl. 2:884. 1753
Synonimy

Senecio arnica E. H. L. Krause[2]

Mapa zasięgu
Location of Arnica montana.svg
"(systm)" Systematyka w Wikispecies
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons
Kwiatostan arniki
Pokrój
Arnica montana

Arnika górska (Arnica montana L.), nazwy ludowe; kupalnik górski, pomórnik, pomornik, tranek górski – gatunek rośliny z rodziny astrowatych.

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Występuje na terenach górskich i podgórskich Europy[2]. W Polsce najliczniej występuje w Sudetach i na Pojezierzu Mazurskim, rzadziej, na rozproszonych stanowiskach na Dolnym Śląsku, Wyżynie Małopolskiej, w Górach Świętokrzyskich i w Bieszczadach Zachodnich[3]. W Bieszczadach występuje na 4 stanowiskach: Przełęcz Bukowska, pod Haliczem, na Opołonku i w Siankach[3].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Łodyga
Zielona, krótko omszona, prosta, osiąga 15-60 cm wysokości, wyrastająca z krótkiego kłącza. Na szczycie łodygi jeden koszyczek i dwa po bokach (rzadziej cztery).
Liście
Całobrzegie lub ząbkowane. Liście odziomkowe zebrane w rozetę, odwrotnie jajowate i wydłużone, bardzo grube, bez ogonków, z nerwem głównym wyraźnie widocznym od spodu blaszki liściowej (pięcio- siedmionerwowe). Liście łodygowe są mniejsze, zebrane w 1-3 pary, naprzeciwległe, trochę lepkie, 3-nerwowe, siedzące, obejmujące łodygę.
Kwiaty
Złotożółte lub pomarańczowożółte, zebrane w koszyczki o średnicy 6-8 cm. Dno koszyczka owłosione, zaś jego okrywa gruczołkowato owłosiona. Kwiaty środkowe rurkowate, obupłciowe, brzeżne nibyjęzyczkowe o trzech ząbkach, słupkowe (żeńskie).
Owoce
Owłosiona niełupka o dł. 4–5 mm.
Korzeń
Liczne, cienkie, brunatne.

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Bylina, hemikryptofit. Okres kwitnienia: czerwiec (niziny) – sierpień (góry). Cała roślina jest trująca. Występuje na pogórzu, na niżu sporadycznie. Najczęściej w piętrze alpejskim i subalpejskim, na glebach kwaśnych, do wysokości 2500 m. Można ją spotkać na polanach leśnych lub łąkach. Roślina światłolubna, ale znosząca okresowe zacienienie. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla rzędu (O.) Nardetalia[4]. Liczba chromosomów 2n=38[5].

Zagrożenia i ochrona[edytuj | edytuj kod]

Roślina objęta ścisłą ochroną gatunkową. W Czerwonej liście roślin i grzybów Polski jest umieszczona w grupie gatunków narażonych na wyginięcie (kategoria zagrożenia V)[6]. Wprowadzenie w XVIII wieku arniki górskiej do aptek spowodowało wzrost jej popularności wśród zielarzy i aptekarzy. Prawdopodobnie niekontrolowany zbiór przyczynił się do jej przetrzebienia. W konsekwencji wzięto ją pod ścisłą ochronę. Surowiec zielarski pochodzi z upraw.

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

  • Roślina lecznicza:
    • Surowiec zielarski: koszyczki arniki (Anthodium Arnicae), susz używany w medycynie, kłącza (Rhizoma Arnicae).
    • Skład chemiczny: flawonoidy, laktony seskwiterpenowe (helenalina, dwuhydrohelenalina), trójterpeny, olejek eteryczny, irydoid, fenolokwasy wolne i związane, aminy, fitosterole.
    • Działanie: zewnętrznie na krwiaki, stłuczenia, obrzęki pourazowe, oparzenia, ukąszenia owadów a także do płukania jamy ustnej. Koszyczki kwiatowe mają liczne substancje czynne o działaniu przeciwzapalnym, przeciwreumatycznym i antyseptycznym. Stosowana wewnętrznie wzmacnia i uszczelnia ściany naczyń krwionośnych, działa przeciwzakrzepowo oraz poprawia krążenie krwi.
    • Zbiór i suszenie: surowiec zbiera się w początkowym okresie kwitnienia rośliny i suszy w warunkach naturalnych.
    • Chorzy na płuca nie powinni zażywać nierozcieńczonej nalewki z arniki. Mogłoby to doprowadzić do krwotoku w płucach, gdyż składniki tej rośliny działają bardzo pobudzająco na układ żylny[potrzebne źródło].
  • Roślina kosmetyczna. Wyciąg z kwiatów bywa stosowany do produkcji kremów i płynów do twarzy[7].
  • Roślina ozdobna uprawiana w ogródkach, głównie ze względu na swoje kwiatostany.

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

Dawniej w Bawarii, w wigilię św. Jana arnikę wtykano na brzegach pól w celu ochrony przed gradobiciem. Ustawiona w oknie miała chronić przed uderzeniem pioruna.

Information icon.svg Zobacz też: Olej z arniki górskiej.

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-04-15].
  2. 2,0 2,1 Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-06-29].
  3. 3,0 3,1 Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa: Czerwona księga Karpat Polskich. Kraków: Instytut Botaniki PAN, 2008. ISBN 978-83-89648-71-6.
  4. Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  5. Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  6. Zbigniew Mirek, Kazimierz Zarzycki: Red list of plants and fungi in Poland. Kraków: IB PAN, 2006. ISBN 83-89648-38-5.
  7. Bohumír. Hlava: Rośliny kosmetyczne. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1984, s. 46. ISBN 83-09-00765-5.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński: Rośliny polskie. Warszawa: PWN, 1953.
  2. Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Warszawa: Multico Oficyna Wyd., 2006. ISBN 978-83-7073-444-2.