Błotniak zbożowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Błotniak zbożowy
Circus cyaneus[1]
(Linnaeus, 1766)
Błotniak zbożowy
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd szponiaste
Rodzina jastrzębiowate
Podrodzina jastrzębie
Rodzaj Circus
Gatunek błotniak zbożowy
Synonimy
  • Falco cyaneus Linnaeus, 1766[2]
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

     gniazduje

     występuje przez cały rok

     zimuje

Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Błotniak zbożowy (Circus cyaneus) – gatunek dużego, wędrownego ptaka drapieżnego z rodziny jastrzębiowatych (Accipitridae).

Populacja zachodnioeuropejska jest osiadła, jedynie ptaki z północnego areału przenoszą się na południe, docierając nielicznie aż do okolic basenu Morza Śródziemnego i Bliskiego Wschodu. Nie wyróżnia się podgatunków.

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Zamieszkuje niemal całą Europę, północno-zachodnią Afrykę i pas w środkowej Azji aż po Kamczatkę, Japonię i Pacyfik oraz Amerykę Północną. Ptaki z populacji północnoeuropejskiej zimują w południowej Europie, na Bliskim Wschodzie i w północnej Afryce. Błotniaki zbożowe z Europy zachodniej są osiadłe.

W Polsce skrajnie nieliczny ptak lęgowy (30-40 par)[4]. Stanowiska lęgowe często się zmieniają i pozostają w rozproszeniu. Większe zagęszczenie wykryto na dolnej Odrze, nad Biebrzą, Narwią oraz w południowej części Wielkopolski. Regularne lęgi odbywa w dolinie Warty (głownie na odcinku Uniejów – Santok) oraz w okolicach Szczecina. Niektóre pary wykorzystują ochronę wybranych terenów przed działalnością człowieka, np. w Biebrzańskim i Narwiańskim Parku Narodowym lub w rezerwacie "Beka" przy ujściu Redy, choć nie pełnią one istotnej funkcja w ogólnej populacji. Od paru lat nie odnotowano lęgów tego ptaka w kraju.[5]
Przyloty od marca do pierwszej dekady maja, choć najliczniej w pierwszej połowie kwietnia. Niektóre ptaki już pod koniec lipca opuszczają tereny lęgowe Odlatuje we wrześniu i październiku (najliczniej w jego połowie). Ostatnie ptaki opuszczaj kraj w listopadzie. Migruje pojedynczy, a jedynie sporadycznie w niewielkich grupach lecąc szerokim frontem. Niektóre osobniki sporadycznie, choć regularnie zimują. Pozostać mogą wtedy we wszystkich regionach, choć częściej na zachodzie kraju trzymając się wtedy dolin rzecznych, torfowisk i pól uprawnych. Co ciekawe, obserwacje pokazują, że we wschodniej i północnej części kraju częściej zimują samce niż samice.

Liczebność[6][edytuj | edytuj kod]

Populacja błotniaka zbożowego zamieszkująca Europę oceniana jest na 22 000 – 31 000 par. Najliczniej ptak ten zasiedla Rosję (15 000–20 000 par), Francję (2500–4000 par), Finlandię (2000–4000 par), i Szwecję (800–1100 par lęgowych).

Policzenie polskiej populacji utrudnia dość duże rozproszenie tego ptaka po całym kraju, częste zmiany gniazdowania i brak ich jednoczesnej czasowo kontroli. Zasięg jest rozproszony, a przez Polskę przechodzi wschodnia granica występowania. Prawdopodobnie lęgnie się w kraju około 30–40 par (na przełomie XX i XXI wieku 10 - 30 par). Najwięcej błotniaków żyje na Pomorzu Zachodnim i w Wielkopolsce. Według liczeń wykonywanych do opracowywanej sieci Natura 2000 gatunek w latach 90. występował w ostojach: na Pomorzu Zachodnim – Zalew Szczeciński, Zalew Kamieński, Delta Świny, Jezioro Miedwie, Jeziora Wełtyńskie, Bagna Rozwarowskie, Łąki Skoszewskie, Dolina Dolnej Odry, Jezioro Świdwie, Ostoja Wkrzańska, Wybrzeże Trzebiatowskie; w Wielkopolsce – Dolina Środkowej Warty i Wielki Łęg Obrzański; na Mazurach – Puszcza Napiwodzko-Ramucka, na Podlasiu – Dolina Górnej Narwi, Dolina Biebrzy, Puszcza Knyszyńska i Puszcza Białowieska, na Mazowszu – Bagno Całowanie i na Lubelszczyźnie – Bagno Bubnów oraz na południu kraju Dolina Nidy i Torfowiska Orawsko-Nowotarskie. W latach 1995–2002 nad Zalewem Wiślanym zaobserwowano zimowe skoncentrowanie tych drapieżników złożone z 30–35 osobników.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Cechy gatunku[edytuj | edytuj kod]

Ptak wielkości jastrzębia o widocznym w locie wydłużonym tułowiu i stosunkowo szerokimi i długimi skrzydłami. Występuje u niego dymorfizm płciowy, podobnie jak u innych błotniaków. Samiec z wierzchu jasnopopielaty, o takiej głowie i piersi, spód i nasad ogona ma białe, a skrajne lotki czarne. Od spodu skrzydeł można dostrzec czarne zakończenia lotek drugorzędowych, które tworzą czarną krawędź skrzydła. Dziób żółty z czarnym zakończeniem, nogi żółte.
Samica jest większa, z wierzchu ubarwiona brązowo, a od spodu rdzawożółta z podłużnym kreskowaniem. Na ogonie ciemniejsze pasy. Bez odpowiedniego doświadczenia w oznaczaniu trudną ją odróżnić od samic innych błotniaków. U obu płci biały kuper, ze względu na kontrast szczególnie dobrze widoczny u samicy w locie. Na głowie występują charakterystyczne szlary.
Młode ubarwione podobnie jak samica, choć nie mają tak wyraźnego prążkowania na nogawicach, a spód ich drugorzędowych lotek jest ciemny.

Rozpoznawanie[edytuj | edytuj kod]

Najbardziej podobnymi do tego gatunkami błotniaka są błotniak łąkowy Circus pygarus i błotniak blady Circus macrourus. Opisywany drapieżnik jest od nich jednak większy i bardziej krępy. W odróżnieniu od samca błotniaka łąkowego samiec błotniaka zbożowego nie ma ciemnych pasów na skrzydłach, a w przeciwieństwie do błotniaka bladego ma rozległe czarne zakończenia skrzydeł. Szersze skrzydła są zakończone czterema, a nie trzema wydłużonymi lotkami, jak u błotniaka stepowego i łąkowego. Więcej problemów w identyfikacji przynoszą samice. Ptak jest nieco mniejszy od błotniaka stepowego.

Samica błotniaka zbożowego w locie, Szkocja

Wymiary średnie[7][edytuj | edytuj kod]

długość ciała z dziobem i ogonem 
ok. 43–52 cm
rozpiętość skrzydeł 
95- 110 cm
długość ogona 
20 - 25,5 cm

Masa ciała[7][edytuj | edytuj kod]

samce0,35-0,48 kg
samice 0,45 - 0,7 kg

Biotop[edytuj | edytuj kod]

Otwarte tereny na nizinach, przede wszystkim na łąkach, torfowiskach, użytkach zielonych i obszarach podmokłych w dolinach większych rzek z niską roślinnością. Niekiedy gnieździ się też na polach uprawnych (widywany tam też w czasie migracji), w zbożu. Rozległe rewiry łowiecka znajdują się najczęściej na terenach podmokłych i polach uprawnych. Unika wyżyn i gór.

W trakcie migracji i na zimowiskach może tworzyć zbiorowe noclegowiska. Skupia się wtedy do kilkunastu ptaków wykorzystują różne platformy, np. kopce zbudowane z roślinnych szczątków. Przeważnie jednak spotykane są nocami w szuwarach, nad stawami rybnymi i na zarośniętych łąkach.

Dyrektywa Siedliskowa za siedliska błotniaka zbożowego wskazuje:

  • zmiennowilgotne łąki trzęślicowe (Molinion)
  • niżowe i górskie świeże łąki użytkowane ekstensywnie (Arrhenatherion elatioris)
  • torfowiska nakredowe (Cladietum marisci, Caricetum buxbaumii, Schoenetum nigricantis).

Okres lęgowy[edytuj | edytuj kod]

Toki[edytuj | edytuj kod]

Na polskie lęgowiska wraca w kwietniu. Błotniaki zbożowe prowadzą samotniczy tryb życia. Tylko w okresie rozrodczym mogą tworzyć ściślejsze związki, które po skończonym sezonie rozpadają się. W zdecydowanej większości to ptaki monogamiczne, ale przy dużej obfitości pokarmu może dochodzić do poligamii. Po przylocie samiec wykonuje swój widowiskowy lot tokowy. O wyborze partnera przez samicę decyduje też jej godowe karmienie. Zwykle to po nim dochodzi do kopulacji.

Gniazdo[edytuj | edytuj kod]

Na ziemi w gęstej roślinności budowane zwykle przez samicę. Tylko wyjątkowo gnieździ się w zbożu. Budowa zajmuje jej 10 - 15 dni.

Głównym pokarmem błotniaków zbożowych są gryzonie i małe ptaki

Przeważnie błotniaki zbożowe gniazdują pojedynczo, choć wyjątkowo zdarza się im tworzyć luźne skupiska.

Jaja[edytuj | edytuj kod]

W ciągu roku wyprowadza jeden lęg, składając w maju 4 do 6 jaj.

Wysiadywanie[edytuj | edytuj kod]

Jaja wysiadywane są przez okres około 29-31 dni przez samicę. Samiec w tym czasie ją dokarmia, choć podobnie jak to się odbywa u innych błotniaków, przekazywanie pokarmu następuje w powietrzu. Młode wykluwają się asynchronicznie, co 1-3 dni, podobnie jak u innych błotniaków. Pisklęta opuszczają gniazdo po około 35-40 dniach. Młode błotniaki osiągają dojrzałość płciową w drugim lub trzecim roku życia.

Pożywienie[edytuj | edytuj kod]

Pierwszoroczna samica błotniaka zbożowego, Niemcy

Drobne kręgowce, takie jak drobne gryzonie i małe ptaki oraz duże owady. W okresie lęgowym główny udział w diecie mają ptaki wróblowe, np. świergotki łąkowe, skowronki, potrzosy, szpaki i piecuszki. Główny pokarmem błotniaka zimą są małe ssaki, szczególnie norniki zwyczajne. Cykl tego gryzonia ma wpływ na liczebność ptasiego drapieżcy.

Najczęściej poluje w trakcie wolnego patrolowego lotu na niskiej wysokości i nagle spada na ofiarę na ziemię.

Ochrona[edytuj | edytuj kod]

W Polsce objęty ochroną gatunkową ścisłą. Wymaga ochrony czynnej[8].

Zagrożeniem dla utrzymania lub zwiększenia populacji błotniaka zbożowego są m.in.:

  • nielegalny odstrzał
  • zwiększony niekorzystny wpływ polowań lisów i innych drapieżników ze względu na łatwiejszy dostęp do gniazd i obniżenie poziomu wody na torfowiskach.
  • zanik siedlisk lęgowych w wyniku zmian reżimu hydrologicznego rzek, co przekłada się na zmianę częstości i długości zalewów w dolinach rzecznych
  • utrata lęgowisk, które są skutkiem ograniczania powierzchni ekstensywnie użytkowanych łąk i pastwisk w dolinach rzecznych zastępowanych polami uprawnymi.
  • osuszanie śródpolnych zbiorników wodnych i torfowisk[6].

Przypisy

  1. Circus cyaneus w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. Hen Harrier (Circus cyaneus) (ang.). IBC: The Internet Bird Collection. [dostęp 9 stycznia 2011].
  3. Circus cyaneus. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  4. Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk: Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. Wrocław: PTPP "pro Natura", 2003, s. 218. ISBN 83-919626-1-X.
  5. http://www.koo.org.pl/krajowe-ptaki-szponiaste/blotniak-zbozowy
  6. 6,0 6,1 Jarosław Krogulec, Marcin Polak: Błotniak łąkowy (Circus pygargus). Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 - podręcznik metodyczny. T.7, 235-239 Ministerstwo Środowiska, 2004. [dostęp 2011-08-09].
  7. 7,0 7,1 Michał Radziszewski: Ptaki Polski. Warszawa: Carta Blanca, 2011.
  8. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną, Dz. U. z 2004 r. Nr 220, poz. 2237

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • BAZA DANYCH OSO – NATURA 2000. Zakład Ornitologii PAN.
  • BAZA DANYCH POLSKIEGO ATLASU ORNITOLOGICZNEGO. Zakład Ornitologii PAN.
  • BIRDLIFE INTERNATIONAL/EUROPEAN BIRD CENSUS COUNCIL. 2000. European bird populations: estimates and trends. BirdLife Conservation Series No. 10. Cambridge, 160 s.
  • CRAMP S., SIMMONS K. E. L. (red.) 1980. Handbook of the Birds of Europe, the Middle East and North Africa. The Birds of the Western Palearctic. Vol. 2. Hawks to Bustards. Oxford, 687 s.
  • KITOWSKI I., WOJTAK E. 1998. Platformy noclegowe błotniaków zbożowych Circus cyaneus w okresie pozalęgowym oraz ich wykorzystanie przez inne kręgowce. Not. Orn., 39: 113–115.
  • KITOWSKI I., CIERECH A., KISIEL E. 2003. Zanik noclegowisk błotniaka zbożowego Circus cyaneus na Lubelszczyźnie. Not. Orn., 44: 61–64.
  • LONTKOWSKI J., JERMACZEK A. 1988. Przeloty i zimowanie błotniaka zbożowego (Circus cyaneus) w Polsce. Not. Orn., 29: 111–121.
  • LONTKOWSKI J., SKAKUJ M. 1994. Rozpoznawanie błotniaków: zbożowego (Circus cyaneus), łąkowego (Circus pygargus) i stepowego (Circus macrourus). Not. Orn., 35: 347–371.
  • SIMMONS R. 2000. Harriers of the World. Their behaviour and ecology. Oxford, 368 s.
  • TOMIAŁOJĆ L. 1990. Ptaki Polski; rozmieszczenie i liczebność. Warszawa, 462 s.
  • TOMIAŁOJĆ L., STAWARCZYK T. 2003. Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. Wrocław, 870 s.
  • WITKOWSKI J. 2001. Circus cyaneus (Linne, 1766) – Błotniak zbożowy. W: Głowaciński Z. (red.) Polska czerwona księga zwierząt. Kręgowce. Warszawa, s. 143–145.
  • Tajemnice zwierząt: Ptaki drapieżne Europy. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 1991. ISBN 83-7023-149-7.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]