Santok

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Santok
Herb
Herb Santoka
Santok – wieża widokowa
Santok – wieża widokowa
Państwo  Polska
Województwo lubuskie
Powiat gorzowski
Gmina Santok
Liczba ludności (31.12.2011) 866[1]
Strefa numeracyjna (+48) 95
Kod pocztowy 66-431
Tablice rejestracyjne FGW
SIMC 0186708
Położenie na mapie województwa lubuskiego
Mapa lokalizacyjna województwa lubuskiego
Santok
Santok
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Santok
Santok
Ziemia 52°44′20″N 15°25′00″E/52,738889 15,416667Na mapach: 52°44′20″N 15°25′00″E/52,738889 15,416667
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Santok (hist. Santoch[2], niem. Zantoch) – wieś w Polsce położona w województwie lubuskim, w powiecie gorzowskim, w gminie Santok.

W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa gorzowskiego, a wcześniej w latach 19501975 do województwa zielonogórskiego.

Miejscowość jest siedzibą gminy Santok. Znajduje się tutaj przystań wodna, przystanki PKP i PKS, sklepy różnych branż, ośrodek zdrowia i dom kultury. We wsi znajduje się Muzeum Grodu Santok – Oddział Muzeum Lubuskiego im. Jana Dekerta w Gorzowie Wielkopolskim. Przez Santok prowadzą turystyczne szlaki piesze, rowerowe i wodne.

Toponimia[edytuj | edytuj kod]

Miejscowość w zlatynizowanej formie Zutok notuje Gall Anonim w swojej Kronice polskiej spisanej w latach 1112–1116 opisując miejscowość jako "strażnica i klucz do królestwa"[3] w łacińskim fragmencie "Zutok regni custodiam et clavem"[4] co zostało uwidocznione w herbie miejscowości.

Nazwa wsi nawiązuje do położenia, staropolski sątok oznacza spływ rzeki. W roku 1154 arabski geograf Al-Idrisi w swoim dziele pt. Księga Rogera zamieścił nazwę S(i)tnu (identyfikowaną przez historyków z Santokiem) pośród innych ważnych polskich miast Krakowa, Gniezna, Sieradza, Wrocławia, oraz Łęczycy[5][6].

Miejscowość pod nazwą Sanctog zanotowana była po łacinie w dokumencie Przemysła I z 1250 roku wydanym w Gnieźnie[7]. W kolejnym dokumencie z 1256 roku sygnowanym przez tego księcia miejscowość zanotowana została pod obecnie stosowaną nazwą Santok[8].

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wydany w XIX wieku podaje dwie nazwy polskie miejscowości Santok oraz Sątok, a także zgermanizowaną Zantoch[9]. Oprócz tego podaje również historyczne nazwy wynotowane z dokumentów łacińskich jak Santoc, Szantoch, Suthoc i Zutok.

Położenie i warunki geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Współczesny Santok to duża wieś ulicówka, o długości ponad 3 km. Miejscowość leży u ujścia Noteci do Warty, na wąskiej terasie Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej. Od południa ograniczona jest korytami Warty i Noteci, a od północy wysoką krawędzią Równiny Gorzowskiej.

Na lewym brzegu Warty zachowało się grodzisko, które jest obecnie niewielkim, zadrzewionym pagórkiem wśród podmokłych łąk. Pierwotnie leżało ono w widłach Warty i Noteci, lecz w czasie katastrofalnej powodzi w 1751 r. Warta zmieniła koryto, tworząc nowe na północ od grodziska. Badania archeologiczne potwierdziły istnienie w tym miejscu 12 warstw osadniczych (VIIIXIV w.).

Santok – widok na ujście Noteci do Warty
Santok – widok z mostu
Santok – widok na grodzisko
Model grodu w Santoku

Historia[edytuj | edytuj kod]

badania dendrochronologiczne wskazują, że około 970 roku[10] powstał tu w czasach Mieszka I ważny gród piastowski o statusie kasztelanii i osada obronna na granicy Państwa Piastów i Pomorza Zachodniego. Pod datą 1097 wzmiankował go Gall Anonim. Według kroniki Galla Anonima Santok stanowił klucz i strażnicę państwa polskiego[11], przedmiot walk z Pomorzanami, a później z Brandenburgią. Gród miał średnicę około 240 metrów i zabudowę drewnianą, a na jego terenie mieściła się siedziba archidiakonatu. Po śmierci Bolesława Krzywoustego w 1139 roku gród stracił na znaczeniu, w związku z czym w XIII wieku książę wielkopolski Przemysł I w części starego grodu Mieszka I zbudował mniejszy owalny gród o średnicy 80 m. W 1231 roku wzmiankowano o tym, że kasztelanem grodu był Paweł. W 1234 roku wzmocnił gród Henryk I Brodaty. W latach 1238-1239 gród posiadał przejściowo książę pomorski Barnim I. W 1265 roku gród, będący w posiadaniu Bolesława Pobożnego, zajęli na skutek zdrady władcy Marchii Brandenburskiej z dynastii askańskiej. Po kolejnym zajęciu grodu przez Brandenburczyków w 1270 roku, w 1271 roku Bolesław Pobożny próbował bez powodzenia odzyskać Santok, jednak udało mu się to dopiero w 1278 roku. W 1296 roku zdobyty ponownie przez margrabiów brandenburskich, którzy oddali go w lenno kilku kolejnym rodom rycerskim. W 1365 roku dzierżący gród panowie von Osten (Dobrogost, Arnold, Holryk i Bartold) poddali zamek jako lenno królowi Kazimierzowi Wielkiemu. Po śmierci króla Kazimierza w 1370 roku opanował go Otto IV Hasso von Wedel. Gródek ten w 1397 dostali w zastaw Joannici od cesarza Zygmunta Luksemburczyka. W 1419 zamek został zdobyty przez wojska polskie. W 1420 roku zamek zdobył i spalił elektor Fryderyk I (elektor Brandenburgii), a następnie przekazał go w dzierżawę ponownie Joanniom, którzy zbudowali nową murowaną wieżę o boku 5x5 m[12]. Po tym gdy Nowa Marchia została sprzedana przez Krzyżaków Brandenburgii w 1454 roku fortyfikacja na na skutek zmiany granicy straciła na znaczeniu militarnym i stała się siedzibą szlachecką. Pomimo utraty Santoka Polska aż do rozbiorów zachowała tytuł kasztelanów santockich (w latach 1231-1793 było ich 61)[13].

Po powodzi w XVIII wieku miejscowość przeniesiono na północny wyższy brzeg rzeki.

Kalendarium[edytuj | edytuj kod]

  • VII-VIII w. – pierwszy gród otoczony palisadą,
  • poł. X w. – zniszczenie grodu w czasie walk Mieszka I z Pomorzanami,
  • X w. – wzniesiono potężne obwarowania rusztowo-skrzyniowe,
  • X-XI w. – powstaje umocnione podgrodzie,
  • XI w. – na prawym brzegu Noteci Pomorzanie wznoszą gródek z fosą,
  • 1097 – pierwsza wzmianka o Santoku w roczniku kapituły gnieźnieńskiej,
  • XII w. – w wielkopolskim grodzie znajduje się siedziba kasztelanii, archidiakonatu, ważny ośrodek administracyjny,
  • 1266 – Santok opanowany przez margrabiów brandenburskich wchodzi w skład Nowej Marchii,
  • 1278-1296 – przejściowo pod panowaniem Przemysła II,
  • 1296 – ponownie w posiadaniu Brandenburgii,
  • 1365-1370 – włączony jako lenno do Królestwa Polskiego przez Kazimierza Wielkiego,
  • 1370 - wójt margrabiego brandenburskiego Ottona Wittelsbacha Hasso von Wedel z Krępcewa podstępem opanowuje zamek
  • 1397 - Santok od Zygmunta Luksemburskiego otrzymuje w zastaw zakon joannitów
  • 1402 – pod panowaniem Krzyżaków,
  • 1419 - wojska polskie zajmują Santok na rok
  • 1433 - Polacy opanowują zamek na cztery lata
  • 1454 – Krzyżacy zwracają Santok i Nową Marchię Brandenburgii, upadek politycznego znaczenia Santoka
  • 1701 – w państwie pruskim,
  • 1731 – w wyniku katastrofalnej powodzi Warta zmienia koryto, osada zostaje przeniesiona na prawy wyższy brzeg,
  • 1724 – wzniesiono ryglowy kościół,
  • 1820 – wielki pożar,
  • 1854 – katastrofalna powódź niszczy część wsi,
  • 1858 – w związku z koniecznością zajęcia terenu pod dotychczasowym kościołem z 1764r. pod budowę linii kolejowej, jej budowniczowie w l. 1857-58 wybudowali obecny kościół neogotycki,
  • 1932-1934 – pierwsze badania archeologiczne grodu prowadzone przez Berlińskie Państwowe Muzeum Prehistoryczne,
  • 1945 – Santok ponownie w Polsce,
  • 1958-1965 – badania archeologiczne prowadzone przez Instytut Archeologii i Etnologii PAN,
  • 1997 – uroczyste obchody 1300-lecia grodu,
  • 1997-1999 – kontynuacja badań archeologicznych,
  • 2005 – otwarcie Muzeum Grodu Santok
  • 2007 – kontynuacja badań archeologicznych.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[14]:

  • kościół fil. pw. św. Józefa, neogotycki z 1858 r., na wyposażeniu późnogotycki krucyfiks z XVI w.
  • dzwonnica wiejska, szachulcowa, z 1764 r.
  • wieża widokowa z 1936 roku, w miejscu gródka pomorskiego z XI w. i zameczku rycerskiego z XV w.

inne zabytki:

  • grodzisko z X-XIII w., średniowieczne, pierścieniowate
  • domy szachulcowe, najstarszy z 1825 r.
  • resztki umocnień południowej części odcinka Wału Pomorskiego (Die Pommernstellung) – Linii Noteci (Netzestellung) zachowały się na terenie Santoka.

Sport[edytuj | edytuj kod]

Działa tu klub piłkarski KS Kasztelania Santok założony w 1946 r. i występujący w gorzowskiej klasie okręgowej[15].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Dane ze strony santok.pl
  2. Stanisław Rospond: Słownik etymologiczny miast i gmin PRL. Wrocław: Ossolineum, 1984, s. 341-342. ISBN 83-04-01090-9.
  3. "Kronika polska, Gall Anonim", seria "Kroniki polskie", Zakł. Nard. Ossolińskich, Wrocław, ISBN 978-3-939991-64-9, str. 82.
  4. "Monumenta Poloniae Historica", Tom I, Akademia Umiejętności w Krakowie, Lwów 1864, str. 439.
  5. "Dzieje Wielkopolski w wypisach", PZWS, Warszawa 1963, str. 41-43
  6. Tadeusz Lewicki, Polska i kraje sąsiednie w świetle "Księgi Rogera" geografa arabskiego z XII w. Al Indrisi`ego, cz.I, Polska Akademia Nauk. Komitet Orientalistyczny, PWN, Kraków 1945.
  7. "Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski", tom I, Biblioteka Kórnicka, Poznań 1877, str.247.
  8. "Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski", tom I, Biblioteka Kórnicka, Poznań 1877, str.300.
  9. Santok w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego t. X
  10. http://naukawpolsce.pap.pl/aktualnosci/news,64046,gniezno-czy-giecz---najstarszym-grodem-piastowskim.html
  11. "Kronika polska, Gall Anonim", seria "Kroniki polskie", Zakł. Nard. Ossolińskich, Wrocław, ISBN 978-3-939991-64-9, str. 82.
  12. http://www.radacki.de/resources/MATERIALY+ZACHODNIOPOMORSKIE+$28Radacki$29.pdf
  13. P. Anders, W. Kusiak, Puszcza Notecka przewodnik krajoznawczy, G&P Oficyna Wydawnicza, Poznań 2005, s. 183.
  14. Rejestr zabytków nieruchomych woj. lubuskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 20.1.13]. s. 3.
  15. KS Kasztelania Santok. 90minut.pl. [dostęp 2.8.13]. s. 3.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]