Santok

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Santok
Herb
Herb Santoka
Santok – wieża widokowa
Santok – wieża widokowa
Państwo  Polska
Województwo lubuskie
Powiat gorzowski ziemski
Gmina Santok
Liczba ludności (31.12.2011) 866[1]
Strefa numeracyjna (+48) 95
Kod pocztowy 66-431
Tablice rejestracyjne FGW
SIMC 0186708
Położenie na mapie województwa lubuskiego
Mapa lokalizacyjna województwa lubuskiego
Santok
Santok
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Santok
Santok
Ziemia 52°44′20″N 15°25′00″E/52,738889 15,416667Na mapach: 52°44′20″N 15°25′00″E/52,738889 15,416667
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Santok (hist. Santoch[2], niem. Zantoch) – wieś w Polsce położona w województwie lubuskim, w powiecie gorzowskim, w gminie Santok.

W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa gorzowskiego, a wcześniej w latach 19501975 do województwa zielonogórskiego.

Miejscowość jest siedzibą gminy Santok. Znajduje się tutaj przystań wodna, przystanki PKP i PKS, sklepy różnych branż, ośrodek zdrowia i dom kultury. We wsi znajduje się Muzeum Grodu Santok – Oddział Muzeum Lubuskiego im. Jana Dekerta w Gorzowie Wielkopolskim. Przez Santok prowadzą turystyczne szlaki piesze, rowerowe i wodne.

Toponimia[edytuj | edytuj kod]

Miejscowość w zlatynizowanej formie Zutok notuje Gall Anonim w swojej Kronice polskiej spisanej w latach 1112–1116 opisując miejscowość jako "strażnica i klucz do królestwa"[3] we fragmencie "Zutok regni custodiam et clavem"[4] co zostało uwidocznione w herbie miejscowości.

Nazwa wsi nawiązuje do położenia, staropolski sątok oznacza spływ rzeki. W roku 1154 arabski geograf Al-Idrisi w swoim dziele pt. Księga Rogera zamieścił nazwę S(i)tnu (identyfikowaną przez historyków z Santokiem) pośród innych ważnych polskich miast Krakowa, Gniezna, Sieradza, Wrocławia, oraz Łęczycy[5][6].

Miejscowość pod nazwą Sanctog zanotowana jest w łacińskojęzycznym dokumencie Przemysła I z 1250 roku wydanym w Gnieźnie.[7] W kolejnym dokumencie z 1256 roku sygnowanym przez tego księcia miejscowość zanotowana została pod obecnie stosowaną nazwą Santok.[8]

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wydany w XIX wieku podaje dwie nazwy polskie miejscowości Santok oraz Sątok, a także zgermanizowaną Zantoch[9]. Oprócz tego podaje również historyczne nazwy wynotowane z dokumentów łacińskich jak Santoc, Szantoch, Suthoc i Zutok.

Położenie i warunki geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Współczesny Santok to duża wieś ulicówka, o długości ponad 3 km. Miejscowość leży u ujścia Noteci do Warty, na wąskiej terasie Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej. Od południa ograniczona jest korytami Warty i Noteci, a od północy wysoką krawędzią Równiny Gorzowskiej.

Na lewym brzegu Warty zachowało się grodzisko, które jest obecnie niewielkim, zadrzewionym pagórkiem wśród podmokłych łąk. Pierwotnie leżało ono w widłach Warty i Noteci, lecz w czasie katastrofalnej powodzi w 1751 r. Warta zmieniła koryto, tworząc nowe na północ od grodziska. Badania archeologiczne potwierdziły istnienie w tym miejscu 12 warstw osadniczych (VIIIXIV w.).

Santok – widok na ujście Noteci do Warty
Santok – widok z mostu
Santok – widok na grodzisko

Historia[edytuj | edytuj kod]

We wczesnym średniowieczu osada obronna oraz ważny gród piastowski o statusie kasztelanii. Pierwszym wspomnianym w 1231 roku kasztelanem był Paweł. Według kroniki Galla Anonima Santok stanowił klucz i strażnicę państwa polskiego[10], przedmiot walk z Pomorzanami i Brandenburgią. W 1365 roku panowie von Osten (Dobrogost, Arnold, Holryk i Bartold) złożyli hołd z Santoka królowi Kazimierzowi Wielkiemu. Po śmierci króla, opanowany przez Zakon Krzyżacki, a potem przez Brandenburgię.

Pomimo utraty Santoka Polska aż do rozbiorów zachowała tytuł kasztelanów santockich (w latach 1231-1793 było ich 61)[11].

Kalendarium[edytuj | edytuj kod]

  • VII-VIII w. – pierwszy gród otoczony palisadą,
  • poł. X w. – zniszczenie grodu w czasie walk Mieszka I z Pomorzanami,
  • X w. – wzniesiono potężne obwarowania rusztowo-skrzyniowe,
  • X-XI w. – powstaje umocnione podgrodzie,
  • XI w. – na prawym brzegu Noteci Pomorzanie wznoszą gródek z fosą,
  • 1097 – pierwsza wzmianka o Santoku w roczniku kapituły gnieźnieńskiej,
  • XII w. – w wielkopolskim grodzie znajduje się siedziba kasztelanii, archidiakonatu, ważny ośrodek administracyjny,
  • 1266 – Santok opanowany przez margrabiów brandenburskich wchodzi w skład Nowej Marchii,
  • 1278-1296 – przejściowo pod panowaniem Przemysła II,
  • 1296 – ponownie w posiadaniu Brandenburgii,
  • 1365-1370 – włączony jako lenno do Królestwa Polskiego przez Kazimierza Wielkiego,
  • 1370 - wójt margrabiego brandenburskiego Ottona Wittelsbacha Hasso von Wedel z Krępcewa podstępem opanowuje zamek
  • 1397 - Santok od Zygmunta Luksemburskiego otrzymuje w zastaw zakon joannitów
  • 1402 – pod panowaniem Krzyżaków,
  • 1419 - wojska polskie zajmują Santok na rok
  • 1433 - Polacy opanowują zamek na cztery lata
  • 1454 – Krzyżacy zwracają Santok i Nową Marchię Brandenburgii, upadek politycznego znaczenia Santoka
  • 1701 – w państwie pruskim,
  • 1731 – w wyniku katastrofalnej powodzi Warta zmienia koryto, osada zostaje przeniesiona na prawy wyższy brzeg,
  • 1724 – wzniesiono ryglowy kościół,
  • 1820 – wielki pożar,
  • 1854 – katastrofalna powódź niszczy część wsi,
  • 1858 – w związku z koniecznością zajęcia terenu pod dotychczasowym kościołem z 1764r. pod budowę linii kolejowej, jej budowniczowie w l. 1857-58 wybudowali obecny kościół neogotycki,
  • 1932-1934 – pierwsze badania archeologiczne grodu prowadzone przez Berlińskie Państwowe Muzeum Prehistoryczne,
  • 1945 – Santok ponownie w Polsce,
  • 1958-1965 – badania archeologiczne prowadzone przez Instytut Archeologii i Etnologii PAN,
  • 1997 – uroczyste obchody 1300-lecia grodu,
  • 1997-1999 – kontynuacja badań archeologicznych,
  • 2005 – otwarcie Muzeum Grodu Santok
  • 2007 – kontynuacja badań archeologicznych.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[12]:

  • kościół fil. pw. św. Józefa, neogotycki z 1858 r., na wyposażeniu późnogotycki krucyfiks z XVI w.
  • dzwonnica wiejska, szachulcowa, z 1764 r.
  • wieża widokowa, kamienna z XI w., XV w., 1936 r.

inne zabytki:

  • grodzisko, średniowieczne, pierścieniowate
  • domy szachulcowe, najstarszy z 1825 r.
  • resztki umocnień południowej części odcinka Wału Pomorskiego (Die Pommernstellung) – Linii Noteci (Netzestellung) zachowały się na terenie Santoka.

Sport[edytuj | edytuj kod]

Działa tu klub piłkarski KS Kasztelania Santok założony w 1946 r. i występujący w gorzowskiej klasie okręgowej[13].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Dane ze strony santok.pl
  2. Stanisław Rospond: Słownik etymologiczny miast i gmin PRL. Wrocław: Ossolineum, 1984, s. 341-342. ISBN 83-04-01090-9.
  3. "Kronika polska, Gall Anonim", seria "Kroniki polskie", Zakł. Nard. Ossolińskich, Wrocław, ISBN 978-3-939991-64-9, str. 82.
  4. "Monumenta Poloniae Historica", Tom I, Akademia Umiejętności w Krakowie, Lwów 1864, str. 439.
  5. "Dzieje Wielkopolski w wypisach", PZWS, Warszawa 1963, str. 41-43
  6. Tadeusz Lewicki, Polska i kraje sąsiednie w świetle "Księgi Rogera" geografa arabskiego z XII w. Al Indrisi`ego, cz.I, Polska Akademia Nauk. Komitet Orientalistyczny, PWN, Kraków 1945.
  7. "Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski", tom I, Biblioteka Kórnicka, Poznań 1877, str.247.
  8. "Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski", tom I, Biblioteka Kórnicka, Poznań 1877, str.300.
  9. Santok w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego t. X
  10. "Kronika polska, Gall Anonim", seria "Kroniki polskie", Zakł. Nard. Ossolińskich, Wrocław, ISBN 978-3-939991-64-9, str. 82.
  11. P. Anders, W. Kusiak, Puszcza Notecka przewodnik krajoznawczy, G&P Oficyna Wydawnicza, Poznań 2005, s. 183.
  12. Rejestr zabytków nieruchomych woj. lubuskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 20.1.13]. s. 3.
  13. KS Kasztelania Santok. 90minut.pl. [dostęp 2.8.13]. s. 3.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]