Eliusz Donat

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Figura Donata przy studni Schöner Brunnen w Norymberdze, koniec XIV wieku.

Eliusz Donat, łac. Aelius Donatus (przez wieki nazywany Donatem, niekiedy Donetem lub Donatem Gramatykiem) - rzymski gramatyk i historyk literatury z połowy IV wieku, najprawdopodobniej urodzony w Afryce. Przez około półtora tysiąca lat jego dzieła miały decydujący wpływ na kształt i treść nauczania języka łacińskiego. Często nadal naucza się gramatyki wielu języków zgodnie z formą i terminologią, jaką jej nadał Donat, chociaż nie korzysta się już z jego prac[1].

Zachowały się w całości dwie jego prace gramatyczne - Ars minor i Ars maior - oraz niekompletne komentarze do dzieł Wergiliusza i Terencjusza.

Życie i znaczenie[edytuj | edytuj kod]

Donat nauczał w Rzymie, gdzie cieszył się wysokim prestiżem a jego wykładów słuchali studenci z całego Cesarstwa. Otrzymał oficjalny tytuł grammaticus urbis Romae, którym nadano mu status urzędowego gramatyka miasta[2]. Jednym z uczniów Donata był Hieronim ze Strydonu, późniejszy autor łacińskiego przekładu Pisma Świętego, tak zwanej Wulgaty. Wpływ Donata był zdaniem badaczy decydujący dla języka i stylu, których użył w swoim przekładzie Hieronim[3].

Chociaż Donat opierał się w dużym stopniu na ustaleniach uczonych greckich, a także czerpał ze swoich poprzedników łacińskich, to jednak prosta i przejrzysta forma jaką nadał gramatyce w swoich pracach, przyczyniła się do ich upowszechnienia od końca IV wieku[4]. Jego gramatyka była poprzez swoją innowacyjność i przejrzystość terminologiczną punktem zwrotnym badań językoznawczych w starożytności; pozwoliła też zachować naukę o klasycznej łacinie w okresie, gdy język ten zaczął ulegać daleko idącym zmianom[2].

Pryscjan, którego Institutiones grammaticae, ukończone w Konstantynopolu około 510 roku, będą później używane jako uzupełnienie Ars maior dla bardziej zaawansowanych studentów, pierwszy nazwał Donata określeniem auctor latinitatis - Donat był jego zdaniem pierwszym autorem, który napisał, w jaki sposób prawidłowo używać łacińskich wyrazów w odpowiednim stylu[5]. Już dla Boecjusza, na początku VI wieku, imię Donat jest synonimem gramatyka a „Sztuka Donata“ (Ars Donati) synonimem gramatyki[6].

Dla Konrada z Hirsau w XII wieku Donat był fundament całego piśmiennictwa, jego „abecedarium”[7]. Znajomość dzieł Donata, była zdaniem Rogera Bacona w XIII wieku niezbędna dla podjęcia studiów teologicznych i filozoficznych: pchają się tysiącami nawet tacy, co nie umieją czytać Psalmów ani Donata, a którzy pomimo to, kiedy tylko złożą swe śluby, posyłani bywają na studia teologiczne (...) Stąd też błąd panuje pomiędzy nimi nieustannie[8].

W XII pieśni Raju Dante opisuje grupę dwunastu postaci tworzących koncentryczny krąg. Obok Augustyna i Tomasza z Akwinu, w tym ekskluzywnym gronie, Dante umieszcza tylko jednego poganina - Donata[9]:

„Quel Donato ch'alla prim' arte degnò por la mano”.[10]
Ów Donat, który zapoznał nas z pierwszą ze sztuk.

Brak odniesień do chrześcijaństwa i niekiedy pogańska wymowa dzieł rzymskiego gramatyka bynajmniej nie przeszkadzały w średniowieczu. Dopiero Jean Gerson (1363 - 1429) próbował wprowadzić w twórczość Donata wartości chrześcijańskie, tworząc adaptację Donatus moralisatus („Donat umoralniony”), która jednak nie przyjęła się[1].

Przez wieki czytano też komentarze do Wergiliusza i Terencjusza a zawarte w nich tezy i opinie wpłynęły znacząco na europejskie piśmiennictwo. Komentarze są cytowane i parafrazowane w wielu dziełach, nawet współcześnie, chociaż rzadko ktoś dzisiaj zdaje sobie sprawę, że różne sformułowania pochodzą od Donata[4]. Przykładem może być często cytowany i parafrazowany fragment komentarza do Terencjusza, znany Dantemu i Szekspirowi, wykorzystywany nadal jako schemat we współczesnej literaturze i filmach romantycznych[11]:

„Quinque lineae sunt amoris, scilicet visus, allocutio, tactus, osculum sive suavium, coitus[12].”
Jest pięć [kolejnych] etapów miłości [w dziele literackim], mianowicie: spojrzenie, spotkanie, dotyk, pocałunek czy przytulanie, stosunek[13].

Jeżeli pominąć Biblię, to Donat był najczęściej wydawanym autorem w XV wieku, po wynalezieniu druku. Zachowało się ponad trzysta samodzielnych inkunabułów Ars minor i dziewięć wydań całości jego dzieł poświęconych gramatyce. We Włoszech pierwszą książką, wydrukowaną w 1464, była Ars minor[4]. Donat był też pierwszym autorem książki drukowanej w Gdańsku. Starodruk Ars minor z XV wieku jest przechowywany w Bibliotece Gdańskiej PAN pod sygnaturą XV 365[14].

Donat w szkolnictwie[edytuj | edytuj kod]

Donat nauczający gramatyki. Drzeworyt Gregora Reicha w Margarita Philosophica, Strasbourg 1512.

Od IV wieku dzieła Donata były stosowane w szkołach całej łacińskiej Europy a w VII wieku powstały w Irlandii pierwsze do nich komentarze spoza Italii[1]. W okresie karolińskim utwory Donata uznano za fundament nauczania gramatyki i zostały podstawowymi podręcznikami w trivium[15]. Wycofywanie dzieł Donata ze szkolnictwa rozpoczęło się w XVII - XVIII wieku, kiedy zaczęto je zastępować nowszymi podręcznikami. W XIX wieku uczono się na Ars minor już rzadko, w XX wieku jej zastosowanie zanikło.

Ten, kto uczył się od okresu karolińskiego wymarłej już łaciny, miał nie tylko opanować ten język w czytaniu, lecz również doprowadzić do mistrzostwa sztukę mówienia w nim i pisania. Dlatego uczeń początkujący musiał wyuczyć się na pamięć Ars minor Donata. Potem przechodził do drugiego etapu kształcenia, czyli uczenia się Ars maior[16]. Stąd też kurs łaciny w ramach sztuk wyzwolonych składał się zazwyczaj z czterech poziomów, odpowiadających poszczególnym czterem księgom Donata[1]. Zniszczony wskutek użytkowania rękopis z tymi utworami był nazywany „donatem“ lub „donetem“, a słowo to oznaczało elementarz lub podstawowy podręcznik[17].

Pierwszą sentencją, której zazwyczaj uczono w szkole aż do XVIII wieku, był początek Ars minor:

„Partes orationis quot sunt? Octo. Quae? Nomen, pronomen, verbum, adverbium, participium, coniunctio, praepositio, interiectio”[18].
Ile jest części mowy? Osiem. Jakie? Rzeczownik, zaimek, czasownik, przysłówek, imiesłów, spójnik, przyimek, wykrzyknik.

Dzieła Donata[edytuj | edytuj kod]

Miniatura Simone Martiniego w rękopisie zamówionego przez Petrarkę Komentarza do Wergilusza z około 1340 roku. Pasterz, rolnik i rycerz symbolizują trzy style literackie. Na piszącego Wergiliusza wskazuje Donat.

Dzieło Donata poświęcone gramatyce łacińskiej składało się z dwóch części i czterech ksiąg. Pierwsza księga to Ars minor, następne trzy tworzą Ars maior. Ars minor zawiera wykład podstawowy przeznaczony dla początkujących z zakresu ośmiu części mowy, ujęty w formę pytań i odpowiedzi. Ars maior to wykład dla zaawansowanych, złożony z trzech ksiąg omawiających po kolei fonetykę, części mowy, najczęściej spotykane błędy językowe oraz tropy i figury. Zbiór tych czterech ksiąg określano najczęściej jako Ars Donati lub Ars grammatica[16].

Komentarze do Terencjusza i Wergiliusza nie zachowały się w całości. Komentarz do Terencjusza wydaje się być bardziej kompletny. Chociaż najstarsze, fragmentaryczne rękopisy tego dzieła pochodzą dopiero z XV wieku, to niektóre braki zostały uzupełnione przez współczesnych wydawców na podstawie cytatów u średniowiecznych autorów. Komentarz do Wergiliusza został odtworzony z kilku różnych wzmianek i cytatów – przede wszystkim z komentarza Serwiusza, który przytoczył długie fragmenty dzieła Donata. Poezja Wergiliusza posłużyła Donatowi jako przykład zastosowania trzech stylów literackich - niskiego (Bukoliki), średniego (Georgiki) i wysokiego (Eneida)[4].

Wpływ na gramatyki języków narodowych[edytuj | edytuj kod]

Dzieła Donata wpłynęły na niemal wszystkie gramatyki języków wernakularnych. Najstarsza znana, to powstała między rokiem 1225 a 1245 Donatz proensals („Donat prowansalski”) – gramatyka języka prowansalskiego oparta na Ars minor. Pomiędzy XIII a XV wiekiem napisano co najmniej dziesięć adaptacji Ars minor do języka francuskiego. W drugiej połowie XIV wieku Claretus de Solentia stworzył czeski Vocabulař grammatický – było to pierwsze zastosowanie dzieła Donata do języka słowiańskiego[19].

Najstarszy podręcznik do nauki gramatyki języka polskiego, Polonicae grammatices institutio, Piotr Statorius napisał w 1568 roku na podstawie zarówno najlepszych dzieł współczesnej mu polskiej poezji, jak i znajomości gramatyki Donata. Część badaczy uważa, że Statorius nie wzorował się bezpośrednio na Ars minor, lecz na stosowanej podczas jego nauki w Lozannie gramatyce łacińskiej, która również opierała się na Donacie[20].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 The Classical Tradition 2013 ↓, s. 281.
  2. 2,0 2,1 Leonhardt 2013 ↓, s. 156.
  3. Holtz 1981 ↓, s. 46.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 The Classical Tradition 2013 ↓, s. 282.
  5. Holtz 1981 ↓, s. 240.
  6. Holtz 1981 ↓, s. 238.
  7. Curtius 1997 ↓, s. 484.
  8. Curtius 1997 ↓, s. 506.
  9. Holtz 1981 ↓, s. 380.
  10. Dante, Raj, XII, 137.
  11. Curtius 1997 ↓, s. 540.
  12. Terenti 1903 ↓, s. 405-406.
  13. Cytat w formie, w jakiej występuje przeważnie w średniowieczu i współczesnej literaturze. W krytycznym wydaniu Wessnera z 1903 roku tekst Donata ma formę: (...) quinque lineae perfectae sunt amorem, prima visus, secunda alloquii, tertia tactus, quarta osculi, quinta coitus.
  14. Katalog 1954 ↓, s. 84.
  15. Holtz 1981 ↓, s. 326.
  16. 16,0 16,1 Curtius 1997 ↓, s. 49.
  17. Lewis 1995 ↓, s. 183.
  18. Donati 2013 ↓, s. 355.
  19. The Classical Tradition 2013 ↓, s. 281-282.
  20. Kuraszkiewicz 1986 ↓, s. 389-390.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Wydania dzieł Donata[edytuj | edytuj kod]

  • Donati ars grammatica. W: Grammatici Latini vol. IV. H. Keil (ed.). Lipsk: 1864, s. 355-402. [dostęp 2014-11-24]. (łac.) Pierwsze wydanie krytyczne Ars maior.
  • Aeli Donati quod fertur commentum Terenti. Paulus Wessner (ed.). Lipsk: B. G. Teubner, 1903. [dostęp 2014-11-24]. (łac.) Wydanie krytyczne Komentarza do Terencjusza.
  • Louis Holtz: Donat et la tradition de l’enseignement grammatical. Etude sur l’Ars de Donat et sa diffusion (IVe-IXe siècle) et édition critique. Paryż: CNRS, 1981. Najnowsze wydanie krytyczne Ars minor i Ars maior z omówieniem i komentarzami.

Literatura[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]