Biblia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Zobacz też: inne znaczenia.
Zwój Tory w języku hebrajskim
Starożytny fragment manuskryptu Septuaginty oznaczany jako LXXVTS 10a (zwój Proroków mniejszych) ok. I w. p.n.e.
Rękopis Wulgaty z 1407 r. do czytania na głos w klasztorze
Biblia Gutenberga pierwsza książka drukowana przy użyciu ruchomej czcionki
Fragment hebrajskiego tekstu Księgi Wyjścia rozdz. 20 (Dziesięć Przykazań)
Pierwsza strona Ewangelii Jana z Biblii Johna Wyclifa (XIV wiek)
Prolog do Ewangelii Jana, Wulgata Klementyńska, wydanie z 1922 r.
Strona tytułowa pierwszego wydania Biblii Wujka
Strona tytułowa Biblii Gdańskiej

Biblia, Pismo Święte (z greckiego βιβλίον, biblion – zwój papirusu, księga, l.m. βιβλία, biblia – księgi) – zbiór ksiąg, spisanych pierwotnie po hebrajsku, aramejsku i grecku (w formie koinè (gr. κοινὴ)), uznawanych przez żydów i chrześcijan za natchnione przez Boga. Biblia i poszczególne jej części posiadają odmienne znaczenie religijne dla różnych wyznań. Na chrześcijańską Biblię składają się Stary Testament i Nowy Testament. Biblia hebrajska – Tanach obejmuje księgi Starego Testamentu. Poszczególne tradycje chrześcijańskie mają nieco inny kanon ksiąg biblijnych.

Kanon[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Kanon Biblii.

Do IV wieku n.e. nie było powszechnie przyjmowanego kanonu Biblii. Lokalne kościoły, jak i poszczególne regiony, miały swoje własne podejście do kanonu. Na Wschodzie odrzucano Apokalipsę, na Zachodzie – List do Hebrajczyków, a do pism kanonicznych zaliczano np. List Barnaby[1]. Kościół Syryjski początkowo stosował kanon 22 ksiąg. W innych kościołach czytano Diatessaron, Pasterz Hermasa, Apokalipsę Piotra i inne księgi uznawane przez innych za apokryficzne. Jedne z pierwszych wzmianek o przyjętym w starożytnym Kościele zestawie ksiąg kanonicznych pojawiają się w zachowanych pismach autorów chrześcijańskich IV wieku – m.in. św. Atanazego, św. Augustyna, św. Hieronima, św. Rufina. W tym też okresie podejmowano próby sformalizowania tradycyjnego kanonu – m.in. na lokalnych synodach w Hipponie w 393 roku i w Kartaginie w 397 roku. Kościół Wschodni uznał postanowienia tych synodów za wiążące na synodzie trullańskim. W późniejszym czasie przyjął inny, obszerniejszy kanon, który zmieniano na przestrzeni wieków. Różnice pomiędzy kanonem przyjętym przez Kościoły Wschodnie a kanonem przyjętym przez Kościół Zachodni istnieją do dzisiaj.

Protestancki kanon jest identyczny z kanonem zawartym w Prologus Galeatus św. Hieronima.

Księgi starotestamentalne, które nie wchodzą w skład kanonu hebrajskiego, a zaliczają się do katolickiego, katolicy i prawosławni nazywają księgami deuterokanonicznymi. Przez żydów i protestantów są one określane jako apokryfy.

Stary Testament[edytuj | edytuj kod]

Na Stary Testament składa się, w zależności od uznawanego kanonu:

  • 39 ksiąg – kanon hebrajski, uznawany przez żydów i wyznania protestanckie. Starożytny, tradycyjny kanon żydowski wymienia znanych obecnie 39 natchnionych ksiąg, jednak wylicza 24 lub 22 księgi, łącząc niektóre obecnie znane księgi. To drugie zestawienie wymieniające 22 księgi że łącząc Księgę Rut z Księgą Sędziów, oraz Lamentacje (Treny) z Księgą Jeremiasza uzyskuje liczbę ksiąg równą liczbie liter w alfabecie hebrajskim;
  • 46 ksiąg – kanon katolicki (lub 47 jeśli za odrębną księgę uznać List Jeremiasza, który w wydaniach katolickich stanowi 6 rozdział Księgi Barucha);
  • 49 ksiąg – kanon prawosławny (lub więcej, w zależności od lokalnego kultu – prawosławni uznają wszystkie księgi, które pojawiły się w Biblii greckiej – Septuagincie).

Księgi Starego Testamentu powstawały według różnych współczesnych badaczy w okresie od XII do II wieku p.n.e. Krytyka tradycjonalistyczna uważa jednak, że powstawały one wcześniej, począwszy od XIII, a nawet XV wieku p.n.e.

Treścią Starego Testamentu jest historia i dziedzictwo kulturowe narodu izraelskiego. Zostały one pierwotnie spisane w języku hebrajskim i aramejskim.

Księgi Starego Testamentu chrześcijanie dzielą na:

  • księgi historyczne;
  • księgi profetyczne;
  • księgi dydaktyczne.

Według innego podziału, mającego korzenie w judaizmie, są to: Pięcioksiąg Mojżeszowy (hebr. Tora), Prorocy (hebr. Newiim) i Pisma (hebr. Ketuwim).

Dla judaizmu najważniejsza jest najstarsza część Biblii – Pięcioksiąg Mojżeszowy, który opisuje powstanie świata, losy Żydów od czasów Abrahama aż do powrotu z Egiptu do ziemi Kanaan, oraz – co dla żydów jest najważniejsze – podstawowe zasady judaizmu, od sposobu sprawowania kultu i obchodzenia świąt, po szczegółowe zasady odżywiania się i ubioru. Na Pięcioksiąg składają się księgi:

Dla judaizmu święte są także wszystkie pozostałe księgi Starego Testamentu. Są to oprócz Tory:

Nowy Testament[edytuj | edytuj kod]

Dla chrześcijan, uznających świętość Starego Testamentu, podstawowe znaczenie ma również Nowy Testament, spisany w języku greckim, przynajmniej w decydującej części, w drugiej połowie I wieku n.e.[2] Treścią Nowego Testamentu jest ewangelia, czyli „Dobra Nowina”, o królestwie Bożym i o zbawieniu głoszona przez Jezusa Chrystusa i jego uczniów, a także dzieje pierwszych gmin chrześcijańskich.

Judaizm i islam nie uznają Nowego Testamentu za pisma święte, chociaż islam uważa Jezusa Chrystusa za proroka, a Koran powtarza niektóre opisy Ewangelii.

Nowy Testament składa się z 27 ksiąg:

Podział na rozdziały[edytuj | edytuj kod]

Podział ksiąg Biblii na rozdziały został dokonany w XII w., a wersety zostały ponumerowane w XVI w. Ułatwiają wskazanie odpowiedniego miejsca w Biblii, której księgi oznaczone są umownymi skrótami (sigla).

Przykładowo:

Information icon.svg Zobacz więcej w artykule Stary Testament, w sekcji Tabela ksiąg Starego Testamentu.
Information icon.svg Zobacz więcej w artykule Nowy Testament, w sekcji Zawartość.

Wersja katolicka Biblii posiada łącznie 1261 rozdziałów.

Information icon.svg Zobacz więcej w artykule Biblia Tysiąclecia, w sekcji Spis ksiąg, sigla, tłumacze.

Historyczność Biblii[edytuj | edytuj kod]

Badaniem Biblii zajmuje się biblistyka.

Obecnie większość ksiąg Starego Testamentu uznaje się za dzieła złożone (powstałe w obecnej formie z dzieł więcej niż jednego autora, m.in. tzw. teoria źródeł), które poprzedzała tradycja ustna i proces redakcji. W niektórych księgach Starego Testamentu występują wyraźne nawiązania do literatury Bliskiego Wschodu, np. w opisie powstania świata, albo w treści psalmów i ksiąg mądrościowych.

Najstarsze partie Starego Testamentu (np. Wj 15,21) powstały około X wieku p.n.e., najnowsze pochodzą z II lub nawet I wieku p.n.e. (Księga Daniela)[4].

Zgodność ksiąg Starego Testamentu z wydarzeniami zależy od ich gatunku literackiego. Odkrycia archeologiczne, jak też badanie stylu literackiego tzw. ksiąg historycznych (np. Ksiąg Samuela i Królewskich) potwierdzają ich wczesne pochodzenie i wartość jako źródła historycznego[5]. Z kolei niektóre księgi mądrościowe np. Księga Rut mają charakter midraszy i luźny związek z rzeczywistymi wydarzeniami.

Nowy Testament powstał w I wieku. Według większości współczesnych chronologii do najstarszych fragmentów Nowego Testamentu należą Listy Pawła z Tarsu. Dzieje Apostolskie i Apokalipsa są dziełami późniejszymi. Dzieje Apostolskie mogły zostać spisane po opisanych tam wydarzeniach (po 60 roku n.e.), ale współczesna krytyka biblijna przesuwa je na lata 80-90. Apokalipsa zwykle jest datowana na rok 96 lub 68.

Pierwsze kopie pism Nowego Testamentu były sporządzane przez osoby, które nie były zawodowymi kopistami, a przez ochotników, którzy najczęściej byli amatorami[6]. Zachowały się listy między wczesnymi gminami chrześcijańskimi, w których pojawiają się zarzuty przeinaczania pism, posiadających w różnych gminach różniące się między sobą wersje. To z kolei powodowało, że różne kopie tego samego tekstu różniły się wzajemnie. Znany jest też list z III wieku, napisany przez Orygenesa - uznawanego za jednego z Ojców Kościoła[6] - w którym to otwarcie zarzuca się gminom chrześcijańskim przeinaczanie pism w taki sposób, aby ich treść odpowiadała sposobowi interpretacji nauk Chrystusa[6].

Information icon.svg Zobacz więcej w artykule Jezus Chrystus, w sekcji Historyczność Jezusa.

W debacie na temat historyczności Jezusa Chrystusa powoływano się zarówno na świadectwo Nowego Testamentu, jak i na źródła pochodzące od pisarzy starożytnych lub inne tradycje chrześcijańskie.

Przekłady Biblii[edytuj | edytuj kod]

Biblia była tłumaczona już w starożytności. Pierwsze przekłady Starego Testamentu dokonywane w III wieku p.n.e. służyły Żydom mieszkającym poza Palestyną, jak też prozelitom (poganom nawracającym się na judaizm). Powstała wtedy Septuaginta, przekład z hebrajskiego na grecki, powstały w diasporze aleksandryjskiej. Ponadto, z racji tego, że po powrocie z wygnania babilońskiego w 538 roku p.n.e., językiem powszechnie stosowanym przez Żydów stał się aramejski, dokonywano przekładów ksiąg biblijnych na ten język. Tak powstawały targumy, które były nie tyle dosłownym tłumaczeniem Biblii, lecz dość swobodną parafrazą, wraz z dodatkowymi wyjaśnieniami.

Po powstaniu chrześcijaństwa standardowym przekładem całej Biblii na łacinę, używanym w liturgii stała się Wulgata, przetłumaczona przez Hieronima w latach 382-406. Od II do VII wieku dokonano wielu innych przekładów m.in. na język syryjski (Peszitta), koptyjski, etiopski, gocki, ormiański i arabski. W IX wieku na język staro-cerkiewno-słowiański przekładu dokonali Cyryl i Metody.

W średniowieczu oficjalną wersją kościelną Biblii była Wulgata. Do roku 1500 ukazały się dziewięćdziesiąt cztery wydania całego Pisma Świętego w przekładzie św. Hieronima[7]. Wśród tych edycji pięćdziesiąt siedem pochodziło z terenów niemieckojęzycznych. We Włoszech wydrukowano dwadzieścia siedem wydań całego Pisma Świętego, w tym dwadzieścia dwa w Wenecji. We Francji wytłoczono dziesięć edycji Wulgaty[8]. Zakładając, że drukowano po 500 egzemplarzy na edycję, w samym XV wieku powstało 47 tys. sztuk Wulgaty[9].

Oblicza się, że w samych Niemczech do pojawienia się tłumaczeń Lutra (1522) ogłoszono drukiem 8 – 10 tys. egzemplarzy Biblii po niemiecku[10]. Powstało również ok. 1000 sztuk Biblii po czesku i katalońsku. Ogólnie w XV wieku wydrukowano ok. 15,5 tys. egzemplarzy Biblii w językach narodowych[11].

W latach reformacji Biblię (Wulgatę) zaczęto jeszcze powszechniej przekładać na języki narodowe. W tym też okresie pojawiło się zainteresowanie tłumaczeniem Biblii nie z łaciny, lecz z języków oryginału. W świecie anglosaskim najpopularniejsza stała się protestancka Biblia Króla Jakuba, oparta na językach oryginału, charakteryzująca się dosłownością przy zachowaniu pięknego języka.

Pierwszym zachowanym polskim przekładem był pochodzący z 1. połowy XV wieku Psałterz floriański. Pierwszym kompletnym tłumaczeniem Biblii z języków oryginału na język polski była Biblia Brzeska z 1563 r. Kościół katolicki w Polsce, aż do XX wieku korzystał z tłumaczonej z Wulgaty Biblii Jakuba Wujka (1599), dla protestantów głównym źródłem była Biblia Gdańska (1632).

Druga połowa XX wieku przyniosła kilkanaście przekładów bezpośrednio z języków oryginału. Wśród przekładów katolickich najbardziej popularna jest wydana w 1965 Biblia Tysiąclecia, pierwszy polski katolicki przekład całej Biblii z języków oryginału, która stała się oficjalnym przekładem liturgicznym. Polscy protestanci korzystają najczęściej z Biblii warszawskiej.

Według Wycliffe Global Alliance cała Biblia jest dostępna w 513 językach – są one językami ojczystymi dla około 4,9 miliarda ludzi. Sam Nowy Testament przetłumaczono na kolejne 1294 języki, którymi posługuje się dalsze 598 mln osób, a inne części Biblii – na 1010, których używa kolejne 234,5 mln ludzi. Daje to razem 2817 języków i oznacza, że całość lub część Biblii jest przetłumaczona na języki ojczyste blisko 92% ludności świata[a][12].

Znaczenie Biblii[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: biblizmy.
  • jest cennym źródłem historycznym.

Zakaz posiadania i czytania Biblii[edytuj | edytuj kod]

Katolicyzm[edytuj | edytuj kod]

Do wieku XI tłumaczono i kopiowano księgi Pisma Świętego bez ingerencji ze strony Magisterium Kościoła. Wprowadzono ograniczenia pod koniec XII i w XIII wieku w związku z pojawiającymi się średniowiecznymi ruchami katarów, waldensów i albigensów. Kościół katolicki nigdy nie zakazał czytania Biblii w ogóle. Intencją kościelnych i świeckich prawodawców było uchronienie wiernych przed heretyckim wykładem ksiąg świętych[13].

Po wynalezieniu druku, w XV wieku pojawiło się wiele wydań Biblii po łacinie oraz w językach narodowych. Początkowo edytorstwo biblijne nie było regulowane żadnymi przepisami Kościoła. Jednak wkrótce stwierdzono, że drukowanie może stać się niebezpiecznym narzędziem propagowania herezji, dlatego zaczęto wprowadzać cenzurę ksiąg przeznaczonych do wydania[13].

Jedyne, obejmujące całą wspólnotę Kościoła, ograniczenia w korzystaniu Pisma Świętego dotyczyły przekładów niekatolickich - nigdy nie ograniczano korzystania z Biblii w językach oryginału, ani w przekładzie łacińskim[14]. Pojawiały się natomiast zakazy lokalne, związane m.in. z aktualnie panującą na danym terenie herezją. Zakaz taki wydał dla diecezji wchodzących w skład metropolii Narbonne synod prowincjonalny w Tuluzie (1229 r.) i obejmował on zarówno wersję łacińską jak i przekłady na języki narodowe. Dozwolone było posiadanie brewiarzy i psałterzy, wydanych w języku łacińskim[15][16].

Tłumacze Biblii na języki narodowe, o ile można ich było zidentyfikować, byli ekskomunikowani i karani. Taki los spotkał m.in. Williama Tyndale, pierwszego tłumacza Biblii na język angielski z języków oryginału, który został spalony na stosie[17]. Penalizacja tłumaczenia i prywatnego posiadania oraz prywatnej lektury Biblii była wielokrotnie powtarzana i stosowana z różnym nasileniem w różnych częściach Europy. Np. w 1414 roku czytanie angielskich przekładów Biblii było zabronione pod karą śmierci, oraz utratą przez krewnych praw do dziedziczenia ziemi, bydła oraz dóbr osoby winnej czytania Biblii. Zakaz ten na ponad sto lat opóźnił druk angielskiej Biblii[18].

W 1527 roku teologowie z Sorbony, potępiając naukę Erazma, nawołującego do powszechnego czytania Pisma Świętego, oświadczyli, że Kościół katolicki nie zabrania czytania Biblii w ogóle, ale wprowadza ograniczenia wobec tych, dla których taka lektura mogłaby się stać powodem popadnięcia w herezję. Wolno było czytać Pismo Święte, ale zawsze z prawowiernym wyjaśnieniem, które odpowiadałoby poziomowi intelektualnemu czytelników[19].

Jedynym oficjalnym i uznawanym na mocy decyzji Soboru Trydenckiego tekstem Pisma Świętego była łacińska Wulgata[20]. Kościół katolicki wielokrotnie potępiał tłumaczenie Biblii na języki narodowe (o ile nie odbywały się za oficjalnym zezwoleniem ) i jej rozpowszechnianie, a także działalność towarzystw biblijnych:

Leon XIII wydał 25 stycznia 1897 roku wykaz ksiąg zakazanych (Index librorum prohibitorum) i w nim figuruje także Biblia, jeżeli tłumaczona jest na język ojczysty bez imprimatur władz kościelnych[21].

Zakazy współczesne[edytuj | edytuj kod]

Obecnie żaden Kościół chrześcijański oficjalnie nie zakazuje czytania i rozpowszechniania Biblii. Jednak Biblia jest księgą niepożądaną w krajach tradycyjnie niechrześcijańskich (np. Bhutan[22]), krajach islamskich (szczególnie w Arabii Saudyjskiej i na Malediwach, gdzie samo posiadanie Biblii jest zabronione prawem[23])[24].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Dokładniej 5732,5 mln z 6241,5 mln daje 91,84%.

Przypisy

  1. Jacob Kremer, Czytać Biblię, ale jak? Krótki wstęp do lektury Pisma Świętego, Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1988, s. 19.
  2. Jürgen Roloff: Wprowadzenie do Nowego Testamentu. Verbinum, 2008, s. 13. ISBN 978-83-7192-376-0.
  3. Anna Świderkówna, Rozmowy o Biblii, Wstęp.
  4. Stary Testament. W: Paul Achtemeier (red. naukowa): Encyklopedia Biblijna. Wyd. trzecie poprawione. Warszawa: Oficyna Wydawnicza "Vocatio", 2004, s. 1137-1138, seria: Prymasowska Seria Biblijna. ISBN 83-7146-213-1. (pol.)
  5. Witold Tyloch: Dzieje ksiąg Starego Testamentu. Warszawa: Książka i Wiedza, 1985, s. 131. ISBN 83-05-11372-3.
  6. 6,0 6,1 6,2 Bart Ehrman: Przeinaczanie Jezusa. Kto i dlaczego zmieniał Biblię.. Warszawa: CiS, 2009, s. 65-67. ISBN 978-83-85458-27-2.
  7. Gesamtkatalog der Wiegendrucke, t. 1-7, Leipzig 1925-1938, t. 8-, Stuttgart 1970-, 4201-4294.
  8. L. Hain, Repertorium biblographicum in quo libri omnes ab arte typographica inventa usque ad annum MD, t. 1-2, Stuttgart 1826-1838 wymienia 109 edycji, ale niektóre z nich są obecnie nieznane. Nieznacznie różniące się dane podaje CHB III, s. 417.
  9. The Cambridge History of the Bible, t. 3, red. S.L. Greenslade, London 1963, s. 421.
  10. The Cambridge History of the Bible, t. 3, red. S.L. Greenslade, London 1963, s. 423.
  11. Gesamtkatalog der Wiegendrucke, t. 1-7, Leipzig 1925-1938, t. 8-, Stuttgart 1970-, 4295-4309.
  12. Scripture & Language Statistics 2013 (ang.). Wycliffe International. [dostęp 2014-01-27].
  13. 13,0 13,1 Ks. Rajmund Pietkiewicz: Czy Kościół katolicki zabraniał czytania Biblii?. [dostęp 2014-05-10].
  14. http://mateusz.pl/ksiazki/js-pn/js-pn_52.htm o.Jacek Salij, Pytania nieobojętne: Czy Kościół zakazywał czytania Pisma Świętego?
  15. Facts and Documents illustrative of the history, doctrine and rites, of the ancient Albigenses & Waldenses, London, Rivington, 1832, s. 194.
  16. Giovanni Domenico Mansi, Sacrorum Conciliorum Nova Amplissima Collectio, Vol. 23, Wenecja 1779, kol. 191–204; por. Walter Wakefield, Heresy, Crusade and Inquisition in Southern France, 1100–1250, University of California Press, Berkeley and Los Angeles 1974, s. 136; Malcolm Barber, Katarzy, PIW, Warszawa 2005, s. 119
  17. R.W. Dixon: History of the Church of England Vol. I, s. 521
  18. Schaff, Philip. History of the Christian Church, vol. VI, s.344.
  19. A. Szlagowski, Wstęp ogólny historyczno-krytyczny do Pisma Świętego, t. 2, Warszawa 1908, s. 297.
  20. Benedykt XVI, Katechezy o Ojcach Kościoła, Wydawnictwo M, Kraków 2008, s. 125.
  21. Jan Grodzicki. "Kościół dogmatów i tradycji" 1963.
  22. North Korea Worst Christian Persecutor – Open Doors’ World Watch List Reveals | Christian News on Christian Today
  23. Informacje praktyczne o Arabii Saudyjskiej
  24. http://www.christiantoday.com/article/bibles.crucifixes.not.allowed.into.saudi.arabia/12310.htm.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Treść Biblii[edytuj | edytuj kod]

  • Codex Sinaiticus (Kodeks Synajski) – reprint najstarszego znanego egzemplarza całej Biblii w języku greckim, z połowy IV wieku n.e.
  • Biblia Internetowa – 101 przekładów Pisma Świętego w 23 językach, w tym 11 w języku polskim, oraz wersje w grece i hebrajskim. Księgi protokanoniczne, deuterokanoniczne i apokryfy.
  • Biblia 2000 – tekst Biblii w głównych polskich przekładach oraz Vulgata i Septuaginta.
  • Bible Gateway (ang.) – teksty przekładów anglojęzycznych.

Serwisy poświęcone Biblii[edytuj | edytuj kod]