Język oksytański

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Disambig.svg Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „język prowansalski”. Zobacz też: dialekt prowansalski języka oksytańskiego.
Occitan, Lenga d'Òc
Obszar Francja, Włochy, Hiszpania, Monako
Liczba mówiących 580 000
Ranking brak danych
Klasyfikacja genetyczna Języki indoeuropejskie
*Języki italskie
**Języki romańskie
***Języki zachodnioromańskie
****język oksytański
Pismo łacińskie
Status oficjalny
język urzędowy Katalonia (Hiszpania)
Kody języka
ISO 639-1 oc
ISO 639-2 oci
SIL oci
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku oksytańskim
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka oksytańskiego
Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-oksytański online
Zasięg języka oksytańskiego
Języki i dialekty Francji (oksytańskie w odcieniach czerwieni)
Dialekty języka oksytańskiego

Język oksytański (occitan / lenga d'òc, okcytański), w Polsce częściej nazywany językiem prowansalskim – język należący do grupy romańskiej języków indoeuropejskich. Język oksytański jest blisko spokrewniony z językiem katalońskim, z którym tworzy diasystem oksytanoromański. Często i bezpodstawnie bywa uznawany za dialekt języka francuskiego i nazywany patois.

Zasięg terytorialny[edytuj | edytuj kod]

Zasięgiem obejmuje obecnie tereny czterech państw:

Podział na dialekty[edytuj | edytuj kod]

Tradycyjnie uznaje się, że oksytański ma sześć dialektów: gaskoński (zawierający w sobie także bearnés i aranés) na zachodzie, langwedocki i prowansalski na południu, limuzyński, owerniacki i vivaroalpejski na północy.

Poza przypadkiem gaskońskiego, granice między dialektami rzadko są wyraziste, przejście z dialektu do dialektu jest zazwyczaj płynne i gwary uznawane za należące do któregoś dialektu mogą posiadać cały szereg cech wspólnych z innymi dialektami.

Istnieje grupa językoznawców uznających, że nie ma jednego języka oksytańskiego, lecz kilka różnych języków, które w ich opinii różnią się od siebie w takim stopniu, że utrudnione jest wzajemne zrozumienie. Z tego punktu widzenia tworzenie literatury w "języku oksytańskim" byłyby w rzeczywistości twórczością np. w języku prowansalskim lub w langwedockim.

Nazwy[edytuj | edytuj kod]

Jedno z pierwszych udokumentowanych zastosowań terminu język òc można znaleźć w De vulgari eloquentia Dantego Alighieri, który klasyfikuje języki romańskie według sposobu mówienia tak (oïl, òc, sí). Òc, wymawiane /ɔ(k)/ pochodzi od łacińskiego hōc, które znaczyło 'to'[6], i na południu Galii zaczęło być używane jako partykuła potwierdzająca[7].

Również pod koniec XIII w., niemal równocześnie, pojawia się w łacińskiej dokumentacji administracyjnej inny wywodzący się od słowa òc termin: lingua occitana (łac. 'język oksytański'). Stąd też wywodzi się słowo Oksytania[8] jako nazwa terytorium, w którym używa się tego języka,.

Termin prowansalski był długo używany jako nazwa całego języka oksytańskiego, obecnie jednak język nauki rezerwuje go raczej wyłącznie dla dialektu używanego w Prowansji. Nazwa ta została ukuta w XIII w. we Włoszech i pochodzi od łacińskiego słowa provincia[9].

W tekstach oficjalnych padają sformułowania "langue occitane" (fr., 'język oksytański') w Loi Deixonne[10], "occitan-langue d'oc" w terminologii francuskiego Ministerstwa Edukacji Narodowej przy przyznawaniu certyfikatów CAPES[11], "occitan, nomentat aranés en Aran" (oc. 'oksytański, w [Dolinie] Aran zwany arańskim), "era lengua occitana, denominada aranés en Aran" (oc. 'język oksytański, w [Dolinie] Aran nazywany arańskim) oraz "aranés" w Statucie Autonomii Katalońskiej[12].

Oksytański dzisiaj[edytuj | edytuj kod]

Brakuje oficjalnych danych na temat liczby użytkowników języka oksytańskiego[13], szacunki są bardzo rozbieżne. Prawdopodobnie od pół miliona do dwóch milionów osób zna któryś z oksytańskich dialektów na tyle dobrze, by posługiwać się nim w życiu codziennym, a znacznie więcej go rozumie.

Status w Republice Francuskiej[edytuj | edytuj kod]

We Francji oksytański nie posiada statusu oficjalnego. Nauczanie tego języka we francuskich szkołach publicznych jest opcjonalne, możliwe na mocy Loi Deixonne[10] z 1951 r., a jedynie publiczna telewizja regionalna France 3 emituje kilka programów po oksytańsku[14][15][16].

Status w hiszpańskiej Wspólnocie Autonomicznej Katalonii[edytuj | edytuj kod]

Arański (aranés), gwara dialektu gaskońskiego używana w należącej do Hiszpanii pirenejskiej dolinie Val d'Aran, cieszył się tam od 1990 statusem języka regionalnego; już statut Katalonii z 1978 roku stanowił, że mowa arańska ma tam być nauczana i chroniona[17]. Na mocy statutu z 2006 roku[12], (szeroko pojęty) język oksytański jest jednym z trzech języków urzędowych w całej Wspólnocie Autonomicznej Katalonii (obok katalońskiego i hiszpańskiego). Gwarą arańską posługuje się ok. 4 tys. osób i jest ona w Dolinie językiem szkolnictwa od 1984[18][19][20][21].

Status w Republice Włoskiej[edytuj | edytuj kod]

We Włoszech oksytański jest uznany za język chroniony, na mocy ustawy numer 482 z roku 1999[22]. Pozwala to na użycie oksytańskiego w szkolnictwie i w życiu publicznym, ale tylko w gminach, które sobie tego życzą, przez co nie jest ono obowiązkowe ani systematyczne.

Status w Księstwie Monako[edytuj | edytuj kod]

W Monako oksytański nie posiada statusu oficjalnego.

Historia języka oksytańskiego[edytuj | edytuj kod]

Najstarsze zabytki piśmiennictwa w języku oksytańskim pochodzą z przełomu X i XI wieku. W XI wieku na terenie Francji istniały dwa wielkie romańskie obszary językowe. Na północy Francji używane były langues d'oïl (czyli tzw. starofrancuski), zaś na południu lenga d'òc ('język òc', fr. langue d'oc). Nazwy tych języków pochodzą od brzmienia słowa oznaczającego potwierdzenie, odpowiadającego polskiemu "tak" - oïl (od którego pochodzi współczesne francuskie oui) albo òc.

Okres świetności lenga d'òc przypada na wieki XII i XIII, kiedy to był głównym językiem liryki średniowiecznej, językiem trubadurów. W tym języku napisał pieśń Kalenda maya Raimbaut de Vaqueiras. O zasięgu i sile oddziaływania średniowiecznego oksytańskiego może świadczyć fakt, że również niewielki fragment Boskiej Komedii Dantego został napisany po prowansalsku (Czyściec, pieśń XXVI, w. 140-147). Oksytański był także językiem poezji uprawianej na dworze Hrabstwa Barcelony zanim zaczęto pisać również po katalońsku. We wczesnym okresie twórczości pisał po oksytańsku pełne humoru miłosne pieśni trubadurskie kataloński wieszcz Ramon Llull. Poezja trubadurów pozostała wzorem dla katalońskiego języka literackiego aż do XV wieku. W okresie apogeum kultury trubadurów użycie języka oksytańskiego w życiu codziennym przez klasę wyższą wykraczało poza granice Oksytanii dając lenga d'òc status języka m.in. lyońskiej szlachty[23], chociaż językiem Lyonu był arpitański.

Upadek języka został zapoczątkowany przez krucjaty przeciw albigensom (1209-1229), w wyniku których odrębność polityczna i, w dużej mierze, kulturowa południowej Francji została zlikwidowana przez królów z Paryża. Lenga d'òc stopniowo traciła na znaczeniu jako język literacki, aż w XV wieku oksytańska twórczość literacka niemalże zanikła. Oksytański przetrwał jako język wernakularny, coraz bardziej różnicujący się dialektalnie i stopniowo wypierany przez francuski, szczególnie szybko od XIX w. Właśnie w XIX wieku grupa intelektualistów, tak zwani félibres[24], postawiła sobie za cel odrodzenie literatury prowansalskiej. Najbardziej znanym jej przedstawicielem jest poeta Fryderyk Mistral, za swoją twórczość w dialekcie prowansalskim uhonorowany w 1904 roku Literacką Nagrodą Nobla. Obecnie podejmowane są próby podniesienia statusu języka oksytańskiego we Francji, jednak w świadomości potocznej wciąż jeszcze nie cieszy się pełnym szacunkiem, będąc popularnie uznawany za język niższej rangi niż francuski i nosząc pogardliwą nazwę patois.

Fonetyka[edytuj | edytuj kod]

Samogłoski[edytuj | edytuj kod]

przednie centralne tylne
przymknięte
Blank vowel trapezoid.svg
i • y
 • u
e • 
ɛ • 
 • ɔ
a • 
półprzymknięte
półotwarte
otwarte

W języku oksytańskim zasadniczo występuje 7 samogłosek: /a/, /e/, /ɛ/, /i/, /ɔ/, /u/ i /y/. Zasób samogłosek może się różnić w zależności od dialektu. W dialektach owernackim, limuzyńskim i prowansalskim występuje dodatkowo fonem /œ/. W dialekcie limuzyńskim ponadto występuje fonem /o/.

Spółgłoski[edytuj | edytuj kod]

Spółgłoski języka oksytańskiego według Międzynarodowego Alfabetu Fonetycznego
dwuwargowe wargowo-
-zębowe
zębowe dziąsłowe zadzią-
słowe
wargowo-
-podnie-
bienne
podnie-
bienne
wargowo-
-miękko-
podnie-
bienne
miękko-
podnie-
bienne
zwarte p b t d k g
nosowe m n ɲ
szczelinowe f s z
zwarto-szczelinowe ts tʃ dʒ
półotwarte ɥ j w
drżące r
uderzeniowe ɾ
boczne l ʎ

Zasób spółgłosek może się różnić w zależności od dialektu:

  • w dialekcie owernackim występują dodatkowo fonemy /v/ i /ʃ/;
  • w dialekcie gaskońskim /ʒ/, /h/ i /ʃ/;
  • w dialekcie limuzyńskim /v/;
  • w dialekcie prowansalskim /v/, /ʒ/ i /ʀ/;
  • w dialekcie vivaroalpejskim /v/.

Język oksytański a język hiszpański[edytuj | edytuj kod]

Różnice w gramatyce[edytuj | edytuj kod]

Rodzajniki[edytuj | edytuj kod]

Rodzajniki w języku oksytańskim standardowym są takie same jak w hiszpańskim, z wyjątkiem hiszpańskiego rodzajnika el, któremu odpowiada oksytański lo. Rodzajniki oksytańskie lo, la ulegają skróceniu do l' przed wyrazem zaczynającym się samogłoską (nawet wielką literą).

Przyimki[edytuj | edytuj kod]

  • Przyimki bez rodzajników:
Język hiszpański Język oksytański Znaczenie i uwagi
con amb/ambé/amé "z", "wraz z"
de de, d'  
en en, dins "w"; dins przed rodzajnikiem określonym lub zaimkiem wskazującym
entre entre  
para per  
por per  
sobre sus  

Formy skrócone (z apostrofem) są używane przed wyrazem zaczynającym się od samogłoski.

  • Przyimki hiszpańskie z rodzajnikiem
przyimek/rodzajnik el
a al
de del
  • Przyimki oksytańskie z rodzajnikiem
przyimek/rodzajnik lo los
a al als
de del dels
per pel pels
sus sul suls

Rzeczownik[edytuj | edytuj kod]

Rzeczowniki oksytańskie rodzaju męskiego, w odróżnieniu od hiszpańskich, nie mają końcówki -o. Jest ona zwykle pomijana, zastępowana -e (w przypadku zbitki spółgłosek przed hiszp. -o) lub -u (w przypadku samogłoski przed hiszp. -o).

Czasownik[edytuj | edytuj kod]

  • Odmiana czasownika "być" (niektóre formy):
    • Większość dialektów języka oksytańskiego nie posiada dwóch czasowników odpowiadających słowu "być", jak hiszpańskie ser i estar
Język hiszpański Język oksytański Forma gramatyczna
ser/estar èsser bezokolicznik
es/está es tryb oznajmujący, czas teraźniejszy, 3. osoba, l. pojedyncza
son/están son tryb oznajmujący, czas teraźniejszy, 3. osoba, l. mnoga
era/estaba èra czas przeszły niedokonany, 3. osoba, l. pojedyncza
fue/estuvo foguèt czas przeszły dokonany prosty, 3. osoba, l. pojedyncza
  • Odmiana czasownika "mieć" (niektóre formy):
Język hiszpański Język oksytański Forma gramatyczna
ha a tryb oznajmujący, czas teraźniejszy, 3. osoba, l. pojedyncza
han an tryb oznajmujący, czas teraźniejszy, 3. osoba, l. mnoga
  • Odmiana czasownika "móc" (niektóre formy):
Język hiszpański Język oksytański Forma gramatyczna
puede pòt tryb oznajmujący, czas teraźniejszy, 3. osoba, l. pojedyncza
pueden pòdon tryb oznajmujący, czas teraźniejszy, 3. osoba, l. mnoga
  • Imiesłowy zakończone w hiszpańskim na -ado itp., w oksytańskim kończą się na -at: hiszp. elaborado, acompañado - oksyt. elaborat, acompanhat. Z kolei imiesłowy rodzaju żeńskiego zakończone w hiszpańskim na -ada itp., w oksytańskim mają tę samą końcówkę: hiszp. elaborada, acompañada - oksyt. elaborada, acompanhada.

Spójniki[edytuj | edytuj kod]

Język hiszpański Język oksytański Znaczenie
cuando quand "kiedy"
o o "lub"
pero, sino mas "ale"
y e "i"

Zaimki[edytuj | edytuj kod]

  • Zaimek osobowo-zwrotny se w języku oksytańskim skraca się do s' przed wyrazem zaczynającym się samogłoską.

Przysłówki[edytuj | edytuj kod]

  • Podobnie jak w hiszpańskim, w oksytańskim przysłówki sposobu tworzy się od form przymiotnikowych, dodając do przymiotnika użytego w rodzaju żeńskim przyrostek: w hiszpańskim -mente, w oksytańskim -ment.
  • Inne przysłówki:
Język hiszpański Język oksytański Znaczenie
como coma "jak"
durante pendent "podczas"
hoy uèi "dziś"
más mai "bardziej" (np. przy tworzeniu stopnia wyższego przymiotników)
menos mens "mniej" (np. przy tworzeniu stopnia niższego przymiotników)
también tanben "także", "również"

Inne różnice gramatyczne[edytuj | edytuj kod]

Hiszpańskiej partykule przeczącej no odpowiada oksytańska pas, stawiana po czasowniku, gdy chodzi o zaprzeczenie orzeczenia.

Różnice w ortografii[edytuj | edytuj kod]

  • Początkowe h w słowach hiszpańskich zostaje pominięte w odpowiednikach oksytańskich o ile w łacińskich źródłosłowach jest h: hiszp. human - oksyt. uman (łac. humanus)
  • Hiszpańskiej literze j:
    • odpowiada w słowach oksytańskich lh z reguły tam, gdzie w łacińskich źródłosłowach jest li: hiszp. hijo - oksyt. filh (łac. filius).
  • Hiszpańskiej literze ñ odpowiada w słowach oksytańskich nh: hiszp. puño - oksyt. ponh.

Przedrostki i przyrostki[edytuj | edytuj kod]

  • Przyrostki:
Język hiszpański Język oksytański Uwagi
-al (l.poj.), -ales (l. mn.) -al (l.poj., r.m.), -ala (l.poj., r.ż.), -als (l.mn., r.m.), -alas (l.mn., r.ż.) Tworzenie przymiotnika.
-dad, -tad, -dades (l. mn.), -tades (l. mn.) -tat, -tats (l. mn.)  
-ico (r.m), -ica (r.ż.) -ic/-cian (r.m.), -ica (r.ż) W oksytańskim nie zaznacza się akcentu na sylabie poprzedzającej tę końcówkę. Przyrostek -ic w przymiotnikach, -ician w nazwach zawodów: hiszp. científico, matemático - oksyt. scientific, matematician.
-ión (l. poj.), -iones (l. mn.) -ion (l. poj.), -ions (l. mn.) Jak polskie "-ja" w końcówkach "-cja", "-sja".
-ivo -iu Tworzenie przymiotnika.
-mente -ment Tworzenie przysłówka; w oksytańskim końcówkę dodaje się do przymiotnika rodzaju żeńskiego: hiszp. inicialmente - oksyt. inicialament.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Lub 33, jeżeli nie liczyć tych 6, w których zasięg oksytańskiego pokrywa mniejszą część terytorium.
  2. Kunert, Hans Peter. 1993. "Quale grafia per l’occitano di Guardia Piemontese ?", Quaderni del Dipartimento di Linguistica (Università della Calabria, Serie Linguistica 4) 10: 27-36. Kunert, Hans Peter. 1994. "L’occitan en Calàbria", Estudis Occitans 16: 3-14.
  3. "Monaco: Language situation", w: Keith Brown (ed.), 2006, Encyclopedia of Language & Linguistics (2. edycja.) Amsterdam: Elsevier, 230.
  4. Arveiller Raymond. 1967. Étude sur le parler de Monaco. Monaco: Comité National des Traditions Monégasques, 9.
  5. Constitution de la Principauté, Art. 8. - "La langue française est la langue officielle de l'Etat".
  6. http://en.wiktionary.org/wiki/hic#Latin
  7. Dla porównania, współczesne synonimy łacińskiego hoc mogą wyrażać potwierdzenie m.in. w języku hiszpańskim: "eso" i katalońskim: "això", w języku kolokwialnym znacząc 'to co mówisz jest prawdziwe, jest dokładnie tak', por. polskie "otóż to".
  8. Pierwsza wzmianka terminu Occitanie w jęz, francuskim datuje na rok 1756, cf. Louis-Étienne Arcère. 1756. Histoire de la Ville de la Rochelle et du Pays d'Aulnis. Tom. 1. (Edytor: René-Jacob Desbordes, La Rochelle, Fermes Générales du Roi.) Paryż: Durand, 40.
  9. Rey, Alain, Marianne Tomi, Tristan Hordé i Chantal Tanet (eds.). 1992. Dictionnaire historique de la langue française. Tom 2 (F-PR). Paryż: Le Robert, 2427.
  10. 10,0 10,1 Loi n°51-46 du 11 janvier 1951 relative à l'enseignement des langues et dialectes locaux « Loi Deixonne », Legifrance.gouv.fr, Le service public de la diffusion du droît.
  11. Certificat d'aptitude au professorat de l'enseignement du second degré
  12. 12,0 12,1 Lei organica 6/2006, de 19 de junhsèga, de reforma der Estatut d'autonomia de Catalonha
  13. Atlas języków zagrożonych sporządzony przez UNESCO klasyfikuje wszystkie sześć dialektów oksytańskiego jako zagrożone (gaskoński, vivaroalpejski) i poważnie zagrożone (owerniacki, langwedocki, limuzyński, prowansalski).
  14. Viure al País, z Tuluzy, France 3 Sud;
  15. Vaquí, z Montpelhièr, France 3 Sud;
  16. Punt de vista, z Bordèu, France 3 Aquitaine.
  17. "L'aranès, llengua de la Vall d'Aran"
  18. Pons, Eva i Jaume Vernet. 2009. "La llengua de l'ensenyament a les comunitats autònomes amb llengua pròpia", Revista d'Estudis Autonòmics i Federals 9: 173.
  19. Documentació Parlamentària número 153 (Març 2010), Parlament de Catalunya, Projecte de llei de l’aranès Direcció d’Estudis Parlamentaris
  20. Decret 362/1983, de 30 d'agost (DOGC 359, del 31), sobre aplicació de la Llei 7/1983, de 18 d'abril (DOGC 322, del 22), de normalització lingüística a Catalunya a l'àmbit de l'ensenyament no universitari, modificat pel Decret 576/1983, de 6 de desembre (DOGC 415, de 9 de març de 1984)
  21. Ordre de 8 de setembre de 1983 (DOGC 362, del 9, i correcció d'errada en el DOGC 369, de 5 d'octubre), per la qual es desplega el Decret 362/1983, de 30 d'agost, sobre l'aplicació de la Llei /1983, de normalització lingüística a Catalunya, a l'àmbit de l'ensenyament no universitari, modificat per l'Ordre de 6 de desembre de 1983 (DOGC 415, de 9 de març de 1984)
  22. "Norme in materia di tutela delle minoranze linguistiche storiche", Parlamento Italiano, Camera dei Deputati; Gazzetta Ufficiale 297.
  23. Bert, Michel i James Costa. 2009. Francoprovençal et occitan en Rhône-Alpes. Lyon: Université Catholique de Lyon, 20.
  24. "Félibres", w: Encyklopedia Powszechna Wydawnictwa Gutenberga (Encyklopedia Gutenberga Online. 2008.).