Gdańsk

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Zobacz też: inne znaczenia.
Gdańsk
Widok na Główne Miasto – Ratusz, Rybackie Pobrzeże, Panienka z Okienka, Neptun, Kamienice przy Długim Targu, Most im. Jana Pawła II
Widok na Główne MiastoRatusz, Rybackie Pobrzeże, Panienka z Okienka, Neptun, Kamienice przy Długim Targu, Most im. Jana Pawła II
Herb Flaga
Herb Gdańska Flaga Gdańska
Dewiza: Nec temere, nec timide (Ani zuchwale, ani bojaźliwie)
Państwo  Polska
Województwo  pomorskie
Powiat miasto na prawach powiatu
Aglomeracja gdańska
Data założenia VII wiek
Prawa miejskie 1263
Prezydent Paweł Adamowicz
Powierzchnia 261,96[1] km²
Wysokość -1,6[2] do 180,1 m n.p.m.
Populacja (31.12.2013)
• liczba ludności
• gęstość

461 531[3]
1758 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 58
Kod pocztowy 80-008 do 80-958
Tablice rejestracyjne GD
Położenie na mapie województwa pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa pomorskiego
Gdańsk
Gdańsk
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Gdańsk
Gdańsk
Ziemia 54°20′51″N 18°38′43″E/54,347500 18,645278Na mapach: 54°20′51″N 18°38′43″E/54,347500 18,645278
TERC
(TERYT)
2261011
SIMC 0933016
Hasło promocyjne: Morze możliwości
Urząd miejski
ul. Nowe Ogrody 8/12
80-803 Gdańsk
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Wikinews Wiadomości w Wikinews
Wikicytaty Gdańsk w Wikicytatach
Wikisłownik Hasło Gdańsk w Wikisłowniku
Strona internetowa

Gdańsk (łac. Dantiscum, Dantis, Gedanum[4], niem. Danzig, kasz. Gduńsk, Gdańskò, Gdôńskò, Gdôńsk, Gdóńskò, Gdóńsk) – miasto na prawach powiatu w północnej Polsce, położone nad Morzem Bałtyckim, u ujścia Motławy do Wisły, nad Zatoką Gdańską, na Pobrzeżu Gdańskim. Centrum kulturalne, naukowe i gospodarcze oraz węzeł komunikacyjny północnej Polski, stolica województwa pomorskiego. Ośrodek gospodarki morskiej z dużym portem handlowym.

Gdańsk z 461 531 mieszkańcami[3] zajmuje szóste miejsce w Polsce pod względem liczby ludności, a także szóste miejsce pod względem powierzchni – 261,96 km²[1]. Ośrodek aglomeracji gdańskiej. Wraz z Gdynią i Sopotem tworzy Trójmiasto – czwarty pod względem wielkości obszar metropolitalny w Polsce[5].

Jest to miasto o ponad tysiącletniej historii, którego tożsamość na przestrzeni wieków kształtowała się pod wpływem różnych kultur. Gdańsk był ongiś również miastem królewskim i hanzeatyckim[6], posiadał prawo do czynnego uczestnictwie w akcie wyboru króla[7], w XVI w był najbogatszym w Rzeczypospolitej[8]. Miasto było też ważnym ośrodkiem kulturalnym. Gdańsk uznawany jest za symboliczne miejsce wybuchu II wojny światowej oraz początku upadku komunizmu w Europie Środkowej. Na terenie miasta znajdują się liczne zabytki architektury, działa w nim wiele instytucji i placówek kulturalnych.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Warunki naturalne[edytuj | edytuj kod]

Miasto jest położone nad Zatoką Gdańską, u ujścia Motławy do Wisły. Gdańsk leży na Żuławach Wiślanych, nadbrzeżna jego cześć na Mierzei Wiślanej, a zachodnie jego krańce na Pobrzeżu Kaszubskim i Pojezierzu Kaszubskim. Położenie Gdańska w obrębie czterech odmiennych jednostek fizycznogeograficznych powoduje duże zróżnicowanie przestrzenne warunków środowiska przyrodniczego na jego terenie[9]. Na ukształtowanie terenu, układ hydrograficzny i parametry klimatyczne wpływa ponadto położenie miasta w strefie nadmorskiej, charakteryzującej się specyficznym oddziaływaniem morza na środowisko przyrodnicze lądu.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Klimat w rejonie Gdańska uzależniony jest od morza, które działa jak pompa cieplna – latem odbiera ciepło a zimą je oddaje. Skutkiem tego wiosna zaczyna się stosunkowo późno (w maju), temperatury powietrza latem są niższe od średniej krajowej (odczuwaną temperaturę dodatkowo obniża bryza morska) choć słońce mocno nagrzewa wodę w Zatoce Gdańskiej (do 24 °C). Jesień ciepła i pełna słońca trwa do października, zimy natomiast są raczej łagodne (w niektóre zimowe miesiące nie ma ani dnia mrozu a znaczniejszy opad śniegu nie utrzymuje się zwykle na gruncie dużo dłużej niż przez dwa tygodnie w roku). Wiatry wieją z różnych stron zależnie od pory roku. W lecie najczęściej z zachodu i północnego zachodu, zimą od lądu. Charakterystyczne dla wybrzeża są też wiatry sztormowe, które zasadniczo wieją zimą i osiągają zawrotne prędkości.

Miesiąc I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII
Średnia najwyższa temperatura dzienna (°C) +1,4 +2,1 +5,5 +10,1 +15,6 +19,0 +21,0 +21,4 +16,9 +12,0 +6,0 +2,9
Średnia najniższa temperatura dzienna (°C) -3,4 -3,0 -0,5 +2,7 +7,4 +11,0 +13,3 +13,1 +9,7 +5,8 +1,5 -1,6
Opady atmosferyczne (mm) 24,6 17,9 22,4 29,5 48,9 63,5 66,7 55,8 54,9 47,4 42,3 33,7
Liczba dni deszczowych 15 13 13 11 12 13 13 12 14 14 16 16
Źródło: Światowa Organizacja Meteorologiczna

Struktura użytkowania terenu[edytuj | edytuj kod]

Struktura użytkowania gruntów (2008)[10][11]
Rodzaj Powierzchnia  %
Użytki rolne 9498 ha 41,6%
Lasy i grunty leśne 4869 ha 36,9%
Pozostałe grunty i nieużytki 11 800 ha 21,5%
Razem (Σ) 26 168 ha 100%
Użytki rolne w mieście (2008)[12]
Rodzaj Powierzchnia  %
Grunty orne 7175 ha 74,93%
Łąki 667 ha 6,97%
Pastwiska 947 ha 9,89%
Sady 111 ha 1,16%
Pozostałe 675 ha 7,05%
Użytki rolne (Σ) 10 345 ha 100%


Zieleń miejska[edytuj | edytuj kod]

Do zasobów przyrodniczych miasta należy duża powierzchnia zieleni. Tereny lasów i zieleni[13] zajmują w Gdańsku łącznie 24% powierzchni całkowitej miasta[9]. Do terenów zieleni zalicza się tereny leśne (4589 ha), zieleń miejską (592 ha) i ogrody działkowe (957 ha)[14]. Z terenów zieleni urządzonej największe znaczenie mają duże obszary parkowe. Na obszarze miasta znajduje się 21 miejskich, ogólnie dostępnych parków, zajmujących łącznie powierzchnię ponad 180 ha. Największymi są Park im. Ronalda Reagana (40 ha), Park Zaspa im. Jana Pawła II (25 ha), Park Oruński (19 ha), Park Steffensa (13,6 ha), Park Oliwski (11,3 ha), Park nad Opływem Motławy (11 ha), Park Brzeźnieński (ok. 10 ha)[15] oraz m.in. Park Jelitkowski, Park im. Jana Pawła II i tereny o charakterze parkowym wzdłuż Alei Grunwaldzkiej we Wrzeszczu.

Obszary i obiekty przyrodnicze chronione[edytuj | edytuj kod]

Widok na Oliwę od strony Przymorza Małego (na wysokości Uniwersytetu Gdańskiego) – w oddaleniu widoczne Lasy Oliwskie
Mierzeja Messyńska na Wyspie Sobieszewskiej

W Gdańsku znajdują się duże połacie lasu, rosnącego na obszarach o urozmaiconej rzeźbie terenu, obfitujących w liczne wzniesienia (wyniosłości morenowe) i doliny. Taka rzeźba terenu sprzyja występowaniu unikatowych dla tego regionu, podgórskich gatunków flory. W północno-zachodniej części miasta lasy te sąsiadują bezpośrednio z terenami mieszkalnymi i głównymi ośrodkami miejskimi. Obszary o dużym znaczeniu przyrodniczym i krajobrazowym znajdujące się na terenie Gdańska (w 2008 roku było to w sumie 6005 ha, czyli 22,9% powierzchni miasta[16]) objęte są ochroną prawną w czterech obszarach chronionego krajobrazu (z których największe znaczenie ma południowa część Trójmiejskiego Parku Krajobrazowego i znajdujące się na jego terenie Lasy Oliwskie), pięciu rezerwatach przyrody (położonych w obrębie wyżej wymienionych obszarów chronionych), dwóch zespołach przyrodniczo–krajobrazowych oraz w obrębie trzynastu użytków ekologicznych[17].

W granicach administracyjnych miasta znajduje się 166 pomników przyrody: 125 pojedynczych drzew, 29 grup drzew, 1 aleja parkowa, 9 głazów narzutowych i 2 pomniki powierzchniowe. Tak duża ilość stawia je w czołówce Polskich miast pod względem ich ilości. Wśród drzew uznanych za pomniki przyrody najwięcej jest buków i dębów. Pomniki te miejscami skupione są blisko siebie, między innymi w rejonie starego Wrzeszcza, w parku Steffensa i w rejonie starej Oliwy[18].

Information icon.svg Osobny artykuł: Pomniki przyrody w Gdańsku.
Nazwa obszaru chronionego Powierzchnia Przedmiot ochrony i lokalizacja
Trójmiejski Park Krajobrazowy 2450 ha ochrona specyficznego krajobrazu i szaty roślinnej w granicach miasta
Obszar Chronionego Krajobrazu Wyspy Sobieszewskiej 1228 ha ochrona ptaków wodnych na fragmencie Mierzei Wiślanej
Otomiński Obszar Chronionego Krajobrazu 1762 ha ochrona specyficznego krajobrazu i szaty roślinnej w okolicy lasów smęgorzyńskich
Obszar Chronionego Krajobrazu Żuław Gdańskich 1051 ha ochrona specyficznego krajobrazu kulturowego w delcie ujścia Wisły
Nazwa rezrwatu Powierzchnia Przedmiot ochrony
Rezerwat przyrody Źródliska w Dolinie Ewy 11,08 ha ochrona naturalnych zbiorowisk łęgowych i ziołoroślowo-szuwarowych
Rezerwat przyrody Wąwóz Huzarów 2,8 ha ochrona rzadkich i chronionych roślin
Rezerwat przyrody Lasy w Dolinie Strzyży 38,52 ha ochrona zbiorowisk łęgowych i grądowych oraz stanowisk roślin chronionych i rzadkich
Rezerwat przyrody Ptasi Raj 188,80 ha rezerwat faunistyczny (ochrona ostoi ptactwa wodnego i błotnego)
Rezerwat przyrody Mewia Łacha 35,40 ha ochrona koloni lęgowych rybitw oraz miejsc bytowania ptaków siewkowatych, blaszkodziobych (w okresach ich wędrówek)

Historia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Historia Gdańska.

Zestawienie chronologiczne[edytuj | edytuj kod]

Przez ponad tysiąc lat swojej historii miasto Gdańsk było częścią:

Toponimia[edytuj | edytuj kod]

Pozostałości średniowiecznych murów
Pieczęć miasta Gdańska z XV wieku
Gdańsk, 1575
Gdańsk w XVII wieku otoczony pierścieniem nowożytnych fortyfikacji miejskich
Wojciech Gerson – Gdańsk w XVII wieku
Długie Pobrzeże i Brama Żuraw w poł. XIX wieku na obrazie Meyerheima, 1850
Siedziba Senatu Wolnego Miasta Gdańska przed 1939 rokiem. Obecnie na jego miejscu znajduje się gdański Urząd Miejski.
Pomnik Heweliusza przed Ratuszem Starego Miasta

Nazwa jest pochodzenia słowiańskiego – utworzono ją za pomocą prasłowiańskiego sufiksu -ьsk- od niezachowanej nazwy pobliskiej rzeki (prawdopodobnie Motławy – jej obecna nazwa pochodzi z języka pruskiego, przeniesionego w okolice Pruszcza Gdańskiego zza Wisły w drugiej połowie XIII w.), która dziś brzmiałaby Gdania. Taki sposób tworzenia nazw grodów od rzek był w słowiańszczyźnie powszechny (por. Puck od Putnica, Mieńsk od Mienia, Pińsk od Pina i wiele innych). Jeśli zaś chodzi o nazwę Gdania, rdzeń gъd- oznaczał teren wilgotny, podmokły (por. Gdynia, Gacka ← gъdьska, Gdinj itp.), zaś szereg sufiksów -Vnьja jest dla nazw rzek i strumieni na Pomorzu typowy (por. Gdynia, Radunia, Orania)[19].

Pierwsza wzmianka o Gdańsku pochodzi z Żywotu świętego Wojciecha, który opisuje wizytę biskupa na tym terenie wiosną 997 i tę datę często przyjmuje się umownie jako początek dziejów miasta chociaż już w VII wieku była tu osada rybacka[20]. W dokumencie nazwa Gdańska zapisana jest jako Gyddanyzc[21][22]. Miejscowość pod zlatynizowaną nazwą Gdanczk wymieniona jest w łacińskim dokumencie wydanym w Lubiniu w 1281 roku sygnowanym przez księcia pomorskiego Mściwoja II[23].

W późniejszej historii nazwę miasta wzmiankowano w postaciach Kdansk, Gdanzc, Dantzk, Dantzig, Dantzigk, Danzig, Dantiscum, Dantzick i Gedanum.

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Układ w Kępnie.

Badania archeologiczne[czyje? które?] wskazują na istnienie w tym miejscu osady rzemieślniczo-rybackiej już w VII wieku[potrzebne źródło].

W X wieku Mieszko I przyłączył Pomorze Wschodnie z Gdańskiem i Zachodnie ze Szczecinem oraz Kołobrzegiem do Polski[potrzebne źródło]. W 997 roku w mieście przebywał w drodze do Prus święty Wojciech. Po zwycięskiej wojnie z Pomorzanami Bolesław III Krzywousty odzyskał dla Polski całe Pomorze Zachodnie i zdobył Pomorze Przednie. W latach 1217 i 1227 miały miejsce wyprawy pomorskie Leszka Białego i ustanowiono zwierzchność Polski nad Pomorzem Gdańskim. Po objęciu rządów na Pomorzu Gdańskim przez Świętopełka II, nastąpił okres uniezależnienia się regionu. W 1263 miasto otrzymało prawa miejskie wzorowane na prawie lubeckim. W roku 1271 Brandenburczycy zajęli miasto. Mściwój II dzięki pomocy Bolesława Pobożnego odzyskał miasto szturmem w 1272 roku. 15 lutego 1282 w wyniku układu w Kępnie władca Wielkopolski, Przemysł II, uzyskał zwierzchnictwo nad Pomorzem Gdańskim.

W sierpniu 1308 Brandenburczycy opanowali miasto bez grodu, obronionego przez sędziego Boguszę. Krzyżacy wezwani przez Łokietka do pomocy przy usunięciu Brandenburczyków zajęli już w październiku część grodu i po nadejściu posiłków zaatakowali miasto. 13 listopada 1308, po wycofaniu się Brandenburczyków, Krzyżacy dokonali rzezi mieszkańców. W 1343 zawarto układ pokojowy z Krzyżakami, w wyniku którego król Kazimierz III Wielki zrzekł się Pomorza Gdańskiego. W tym samym roku prawa miejskie otrzymało Główne Miasto. 31 lipca 1346 wielki mistrz krzyżacki Heinrich IV Dusemer von Arfberg wydał dokument, który zlikwidował resztki działania prawa miejskiego według wzoru lubeckiego i zastąpił je prawem chełmińskim. W 1361 Gdańsk dołączył do Związku Miast Hanzeatyckich. W 1361, 1378, 1411 i 1416 wybuchały powstania antykrzyżackie, krwawo tłumione.

W 1410, po klęsce zakonu krzyżackiego w bitwie pod Grunwaldem, biedota miejska wszczęła rozruchy, w których wymordowano gości zakonu i zaciężnych, których rannych przywieziono po bitwie[24]. Gdańska rada postanowiła uznać władzę Władysława Jagiełły, za co miasto uzyskało liczne przywileje. Rok później Jagiełło w wyniku traktatu w Toruniu uwolnił Gdańsk od złożonej mu przysięgi. Gdańsk dotknęły represje ze strony Krzyżaków.

14 marca 1440 Gdańsk przystąpił do Związku Pruskiego. 11 lutego 1454, po 146 latach, zakończył się okres panowania Krzyżaków w Gdańsku. 6 marca tego roku król Kazimierz IV Jagiellończyk na wniosek poselstwa Związku Pruskiego, wcielił Gdańsk do Polski, udzielając mu jednocześnie przywileju bicia własnej monety. Gdańsk został zwolniony z prawa nabrzeżnego, a także dopuszczono przedstawicieli ziem pruskich do elekcji króla Polski. Gdańsk przystąpił do wojny trzynastoletniej w 1455; gdańszczanie złożyli hołd Kazimierzowi Jagiellończykowi, a 25 maja 1457 miasto otrzymało Wielki Przywilej, zapewniający swobodny przewóz towarów Wisłą z Polski, Litwy i Rusi bez konieczności kontroli oraz inne przywileje, które miały wynagrodzić miastu wkład w wojnę.

Zawarcie w 1466 pokoju toruńskiego zagwarantowało Pomorzu Gdańskiemu oraz Warmii pozostanie przy Polsce. W 1467 król zlikwidował urząd gubernatora i powołał na wzór Korony tytuł capitaneus Prussiae Generalis[potrzebne źródło]. Utworzone zostało województwo pomorskie.

Dzieje nowożytne (XVI–XIX wiek)[edytuj | edytuj kod]

W czasie wojny polsko-krzyżackiej (1519–1521), w dniach 8–10 listopada 1520 posiłkujący Krzyżaków niemieccy landsknechci ostrzelali Gdańsk z Biskupiej Górki. W 1525 miał miejsce tumult gdański – wystąpienie luterańskiego pospólstwa i plebsu przeciwko burmistrzowi Eberhardowi Ferberowi, które obaliło stary magistrat. 17 kwietnia 1526 król Zygmunt wkroczył do Gdańska na czele 8-tysięcznego wojska, rozkazał ściąć buntowników i rozszerzył uprawnienia swojego burgrabiego. 5 stycznia 1556 roku kasztelanem Gdańska został Jan Kostka[25], który był nim do kwietnia 1574. Król Zygmunt August specjalnym dekretem tolerancyjnym dla Gdańska z 1557 uspokoił nastroje społeczne i położył kres walkom religijnym w mieście. W roku 1568 Zygmunt August postawił Jana Kostkę na czele świeżo powołanej Komisji Morskiej. Dnia 20 czerwca 1570 sejm zatwierdził tzw. Konstytucje Gdańskie[26], które precyzowały zwierzchnie prawa króla polskiego i Rzeczypospolitej w Gdańsku oraz na morzu. Dnia 16 grudnia 1577 Stefan Batory potwierdził przywileje miasta i rozszerzył tolerancję religijną na inne wyznania. Gdańsk stał się schronieniem dla obcokrajowców prześladowanych w swoich krajach za przekonania religijne, wśród których były osoby wybitne i uzdolnione[potrzebne źródło].

28 listopada 1627 na redzie gdańskiej rozegrała się morska bitwa pod Oliwą. 3 maja 1660 zawarcie pokoju oliwskiego zakończyło okres potopu szwedzkiego.

Gdańsk był głównym punktem oporu zwolenników Stanisława Leszczyńskiego w czasie wojny o sukcesję polską. Od lutego do września 1734, był oblegany przez Rosjan i częściowo zniszczony przez ostrzał artyleryjski. Królestwo Prus zajęło w 1772 niektóre majątki Gdańska oraz Nowy Port. 23 stycznia 1793 Prusy dokonały zaboru Gdańska.

26 maja 1807 wojska napoleońskie zdobyły miasto. 9 lipca 1807 na mocy postanowień traktatu w Tylży, utworzono pierwsze Wolne Miasto Gdańsk. Od lutego 1814 Gdańsk ponownie znalazł się pod panowaniem Prus, co zostało potwierdzone na kongresie wiedeńskim w 1815. Do połowy XIX wieku nastąpił ogólny upadek miasta. Po 1850, gdy utworzono połączenia kolejowe z Bydgoszczą, Szczecinem i Berlinem, a następnie z Warszawą – stopniowo sytuacja miasta się poprawiała.

Historia najnowsza (XX–XXI wiek)[edytuj | edytuj kod]

Od 1920, na mocy traktatu wersalskiego Gdańsk ponownie stał się wolnym miastem. Polska odpowiadała za politykę zagraniczną i obronną miasta, koleje, pocztę, miała także składnicę wojskową na Westerplatte, prawo swobodnego używania portu gdańskiego, a samo miasto było w unii celnej z Polską. Według szacunków w 1923 ludność polska mogła stanowić 15% mieszkańców miasta[27], a w 1939 – ok. 10%[28]. W 1925 na terenie Wolnego Miasta została utworzona archidiecezja gdańska. W 1933, po dojściu nazistów do władzy i utworzeniu III Rzeszy, rozpoczęły się prowokacje antypolskie oraz prześladowania polskich działaczy i organizacji.

1 września 1939 salwa z okrętu Schleswig-Holstein na Westerplatte była drugim tuż po bombardowaniu Wielunia atakiem na Polskę rozpoczynającym II wojnę światową. Na początku II wojny światowej Gdańsk stanowił silny ośrodek polskiej konspiracji, ale wielu konspiratorów zginęło na skutek denuncjacji gdańskich Niemców[29].

Pod koniec marca 1945 wojska radzieckie i polskie wchodzące w skład II Frontu Białoruskiego przystąpiły do szturmu na miasto. 30 marca 1945 miasto zostało zdobyte i w znacznej części zniszczone. Zniszczeniu uległo m.in. 90% zabytkowego śródmieścia, przy czym szacuje się, że ok. połowy zniszczeń powstało w rezultacie nalotów lotniczych w trakcie wojny bądź ostrzału artyleryjskiego podczas walk, zaś drugą połowę stanowiło burzenie miasta przez wojska sowieckie[28][30][31][32].

W rezultacie konferencji poczdamskiej Gdańsk wrócił do Polski.

W celu stworzenia administracji polskiej została utworzona specjalna komisja rządowa. Ścierały się w niej dwa stanowiska. W dyskusji nad projektem dekretu o utworzeniu województwa gdańskiego 30 marca 1945 roku Władysław Gomułka był zwolennikiem ostrożnych kroków. Stanowisko zdecydowane prezentował Jakub Berman stwierdzając m.in. "Dotychczas cała koncepcja miasta Gdańska oparta była na chęci bronienia interesów mniejszości niemieckiej. My chcemy podkreślić ,że Gdańsk był i będzie miastem polskim. Nie jest przypadkowe, że właśnie teraz, kiedy zwróciliśmy się o radę w tej materii, to ze strony Rządu Sowieckiego nie było żadnych zastrzeżeń, ażebyśmy dokonali jak najszybciej uroczystej inkorporacji Gdańska do Polski."[33].

9 lipca 1945 po raz pierwszy zebrała się Miejska Rada Narodowa[28]. Od 1946 Gdańsk był siedzibą województwa gdańskiego.

Spośród pozostałych w mieście mieszkańców Wolnego Miasta, ludność niemiecka (ok. 120-130 tys. osób w połowie 1945) w zdecydowanej większości została przesiedlona[34] do Niemiec, zaś ludność polska, zmuszona po zajęciu Wolnego Miasta przez III Rzeszę do podpisania Volkslisty, zobowiązana była poddać się procedurze weryfikacji organizowanej przez nowe władze. Od połowy 1945 Gdańsk był celem licznych transportów przymusowych wysiedleńców z Kresów Wschodnich[28].

Podczas wydarzeń Grudnia 1970, rozpoczął się strajk w Stoczni Gdańskiej. Doszło do walk ulicznych i starć z organami bezpieczeństwa, a w efekcie do podpalenia gmachu KW Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w czasie trwającego wiecu protestacyjnego.

31 sierpnia 1980 podpisano porozumienia sierpniowe kończące falę protestów robotniczych i strajków. Porozumienie gwarantowało między innymi powstanie pierwszych niezależnych związków zawodowych. Wydarzenia te przyjmuje się jako początek procesu obalenia systemu komunistycznego we Europie Wschodniej. W 1987 do Gdańska z wizytą przybył Jan Paweł II.

W 1992 diecezja gdańska została podniesiona do rangi archidiecezji. 24 listopada 1994 podczas koncertu w hali Stoczni Gdańskiej wybuchł pożar, w którym śmierć poniosło 7 osób, a 300 zostało rannych. 17 kwietnia 1995 doszło do eksplozji gazu i zawalenia się wieżowca mieszkalnego, w wyniku czego zginęły 22 osoby. W 1997 uroczyście obchodzono 1000-lecie Gdańska.

2 września 2002 w Dworze Artusa odbyło się uroczyste wręczenie władzom Gdańska honorowej flagi Rady Europy. Z rąk Benno Zierera, członka Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy flagę odebrali prezydent Gdańska Paweł Adamowicz oraz przewodniczący Rady Miasta Gdańska Bogdan Oleszek. Wieczorem honorową flagę Rady Europy wciągnięto na maszt na Nowym Ratuszu. Wyróżnienie stanowić miało wyraz uznania dla aktywności miasta w rozwijaniu kontaktów z zagranicznymi miastami partnerskimi oraz jest swoistą nagrodą za dokonania Gdańska w dziedzinie promocji idei jedności europejskiej[35].

Znani gdańszczanie[edytuj | edytuj kod]

Do znanych gdańszczan należą między innymi[36]: Lech Bądkowski, Abraham van den Blocke, Izaak van den Blocke, Jan Bernard Bonifacio, Daniel Chodowiecki, Jan Dantyszek, Daniel Gabriel Fahrenheit, Daniel Gralath, Günter Grass, Jan Heweliusz, Jacob Kabrun, Bronisław Komorowski, Franciszek Kubacz, Gottfried Lengnich, Anton Möller, Krzysztof Celestyn Mrongovius, Arthur Schopenhauer, Johanna Henriette Schopenhauer, Johann Carl Schultz, Johann Speymann, Jan Strakowski, Jerzy Strakowski, Johann Uphagen, Lech Wałęsa.

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Zabytki Gdańska.
winter beach scene
Panoramiczne zdjęcie Głównego Miasta w Gdańsku u nabrzeża Motławy

Gdańsk stanowi jeden z najcenniejszych zespołów zabytkowych w Polsce[37], pomimo że prawie całe historyczne śródmieście zostało odbudowane po ostatniej wojnie[28], a znaczna część zabytków ruchomych uległa zniszczeniu bądź rozproszeniu[38].

Istotne zabytki Gdańska znajdują się na Głównym Mieście (Ratusz Głównego Miasta, Dwór Artusa, Dom Uphagenów) i Starym Mieście (Wielki Młyn, Ratusz Starego Miasta, kościół św. Katarzyny), główne znajdują się wzdłuż Drogi Królewskiej reprezentacyjnej ulicy Gdańska – Długiej. Na Głównym Mieście znajduje się również Bazylika Mariacka Wniebowzięcia NMP – największa średniowieczna świątynia z cegły na świecie[potrzebne źródło]. Do 1939 istniała Wielka Synagoga.

Do ważnych miejsc w Gdańsku należy również Westerplatte, Twierdza Wisłoujście oraz Oliwa, gdzie znajduje się zespół archikatedralny.

Zabytki architektury Gdańska pochodzą z różnych okresów. Można je zaliczyć do:

W okresie renesansu i baroku działali tutaj twórcy tacy, jak: Willem, Abraham i Izaak van den Blocke, Antoni van Obberghen, Andreas Schlüter.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Ludność Gdańska.
  • Wykres liczby ludności miasta Gdańska na przestrzeni lat.

Największą populację Gdańsk odnotował w 1987 r. – według danych GUS 469 053 mieszkańców.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Eksport zboża przez Gdańsk w latach 1490-1793 (1 łaszt = ok. 2400 kg pszenicy lub 2200 kg żyta)
Wysokościowce na terenie Starego Miasta – hotel oraz budynki biurowe
Centrum biznesowe Olivia Business Centre
Arkońska Business Park – centrum biznesowe w Gdańsku-Oliwie

Rys historyczny[edytuj | edytuj kod]

Gdańsk jest dużym ośrodkiem gospodarczym nad Morzem Bałtyckim. Już pierwsze przekazy dowodzące istnienia miasta, jak „Żywot świętego Wojciecha” z 997, mówią o grodzie, mieście; ówczesny Gdańsk musiał być więc ludną osadą. Gród prowadził działalność handlowo-targową, z rybołówstwem, zbieractwem bursztynu i portem morskim. W 1263 Gdańsk otrzymał prawa miejskie w wyniku silnego rozwoju za czasów Świętopełka. Największe stosunki handlowe Gdańsk utrzymywał z Lubeką, skąd przywożono sól oraz sukno, a wywożono zboże i drewno.

Gdańsk rozwijał się również pod panowaniem krzyżackim. Miasto stało się członkiem Hanzy, pośredniczył w handlu zagranicznym Polski pobierając tzw. funtowe. Do gdańskiego portu przybijało coraz więcej statków, powstały wielkie spichlerze oraz wielki żuraw wybudowany w 1367. Gdańsk prześcignął inne miasta dolnej Wisły jak Elbląg, Toruń czy Chełmno. Stał się również ważnym miastem w Hanzie.

Po zakończeniu wojny i podpisaniu pokoju toruńskiego nastąpił okres związku z Polską. Gdańsk uzyskał liczne przywileje: szeroką autonomię w dziedzinie finansowej, administracyjnej i sądowniczej. Przyznano prawo wydawania statutów tzw. wilkierzy – przepisów normujących życie miejskie, przede wszystkim handlowe. Ponadto Gdańsk otrzymał prawo bicia własnej monety w złocie i srebrze. W tym czasie Gdańsk wprowadził nowe cło, palowe, w celu zwiększenia swoich dochodów. Nastąpił złoty okres rozwoju gospodarczego miasta. Gdańsk stał się monopolistą w handlu zagranicznym Polski, pośrednicząc w transakcjach eksportowo-importowych. Prowadził wówczas wymianę handlową na dużą skalę, handlował z niemieckimi miastami hanzeatyckimi: Hamburgiem, Lüneburgiem, Wismarem, Rostockiem, duńskimi i szwedzkimi, skąd sprowadzano: śledzie, futra, żelazo i wywożono: sól, piwo (głównie piwo jopejskie), wino, owoce południowe i towary przemysłowe. Podobne transakcje Gdańsk zawierał na wschodnim wybrzeżu Bałtyku z Rewlem, Parnawą, Dorpatem, Rygą i Nowogrodem. Duże znaczenie miały kontakty kupców z Brugią, dokąd wywozili: zboże, drewno, futra, ołów, miedź węgierską, żelazo szwedzkie i przywozili: sukno flandryjskie, wino, oliwę, owoce południowe. Następnie przenieśli swoje kontakty handlowe do Antwerpii i Amsterdamu. Również handlowano z Anglią, Francją oraz Hiszpanią i Portugalią. Udział Gdańska w ogólnym handlu w rejonie Bałtyku osiągnął 30%.

Na początku XVII Gdańsk pod względem wielkości dorównał Lubece. Na krótko przed potopem szwedzkim Gdańsk, liczący 77 000 mieszkańców[39], stał u szczytu rozkwitu. Następne lata obniżyły wartość handlu, Europa Zachodnia zmniejszała zapotrzebowanie na zboże z Gdańska, liczne wojny zniszczyły miasto, doszło do zaborów i utraty samodzielności. W celu zmiany koniunktury Gdańsk utworzył Izbę Handlową, oddano na cele giełdy towarowej Dwór Artusa, miasto utrzymywało agentów handlowych w stolicach większych państw i przyjmowano obcych agentów i konsulów innych państw.

W XIX w. gospodarka miasta znajdowała się w recesji. Po utworzeniu połączenia kolejowego z Bydgoszczą w 1852 stopniowo sytuacja gospodarcza się poprawiała. W 1870 dodatkowo utworzono nowe połączenia kolejowe ze Szczecinem i Berlinem, a w 1877 z Warszawą. W 1873 powstała pierwsza linia tramwaju konnego do ówczesnej Oliwy. Po kolejnych decyzjach z końca XIX wieku, znoszących cła tranzytowe, nastąpił stopniowy rozwój eksportu (głównie zboża i drewna), towarzyszyła temu rozbudowa gdańskiego portu i rozbudowa przemysłu, powstawały stocznie i fabryki.

W latach 1871-1897 założono pierwszą sieć kanalizacyjną, następnie rozpoczęto budowę sieci wodociągowej, ponadto miasto posiada od 1903 roku rozdzielczą sieć kanalizacji – deszczową odprowadzaną do wód otwartych, oraz sanitarną odprowadzaną do oczyszczalni. W 1853 wybudowano gazownię, w 1897 elektrownię, a w okresie od 1895-1896 pierwsze elektryczne linie tramwajowe. W połowie XIX wieku rozwijała się także nauka, w 1849 w Gdańsku działało 46 szkół elementarnych i 8 szkół średnich. W 1904 otwarto politechnikę.

Dopiero koniec I wojny światowej oraz powstanie Wolnego Miasta Gdańska z wolną Polską umożliwiło wejście w kolejną fazę rozwoju miasta.

Liczba statków wchodzących do/wychodzących z portu w Gdańsku[potrzebne źródło]:

  • 1912 – 5966
  • 1925 – 7944
  • 1926 – 11870
  • 1927 – 13892

W okresie Wolnego Miasta Gdańska, znaczne wpływy Republiki Weimarskiej na Wolne Miasto Gdańsk, spowodowały podjęcie decyzji o budowie portu w Gdyni przez Polskę. Port ten do II wojny światowej wyprzedził pod względem ilości przeładowanych towarów port w Gdańsku.

Po wojnie nastąpiła odbudowa miasta. Odbudowano port oraz powstała zewnętrzna nowa część portu zwana Portem Północnym. Zostały odbudowane stocznie.

W Gdańsku po wojnie zlokalizowano następujące stocznie: Gdańska Stocznia "Remontowa" S.A., Stocznia Gdańsk S.A., Stocznia Północna, Stocznia Wisła.

Obecnie[edytuj | edytuj kod]

W Gdańsku działalność gospodarczą prowadzi około 52 tys. podmiotów[40]. Z listy 500 największych firm polskich (według przychodów ze sprzedaży) pisma Polityka swoje główne siedziby w Gdańsku w 2012 roku posiadało dziesięć firm[41]. Są to przedsiębiorstwa z branży stoczniowej (Gdańska Stocznia Remontowa, Crist – największa prywatna stocznia w Polsce), petrochemicznej (Grupa Lotos w tym Petrobaltic), energetycznej (Elektrociepłownie Wybrzeże, Energa Gdańska Kompania Energetyczna, Gdańskie Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej), odzieżowej (LPP), metalowej (Glencore), materiałów budowlanych (Mercor) i handlu detalicznego (Jysk).

W Gdańsku corocznie odbywa się kilkadziesiąt imprez o charakterze targów branżowych. Wiele z nich organizują Międzynarodowe Targi Gdańskie. Długoletnią tradycję mają gdańskie targi branży morskiej Baltexpo. Poprzednio targi odbywały się najczęściej na halach wystawienniczych przy ulicy Beniowskiego w Oliwie, obecnie w nowej lokalizacji w Centrum Wystawienniczo-Kongresowym AmberExpo w Gdańsku Letnicy nieopodal stadionu.

Z końcem grudnia 2013 roku liczba zarejestrowanych bezrobotnych w Gdańsku obejmowała ok. 13,9 tys. mieszkańców, co stanowi stopę bezrobocia na poziomie 6,6% do aktywnych zawodowo[42].

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

W Gdańsku odbywają się największe międzynarodowe targi bursztynu i wyrobów z niego na świecie Amberif[43][44][45].

Ważniejsze centra handlowe[edytuj | edytuj kod]

  • Galeria Bałtycka – otwarta 4 października 2007 roku przy al. Grunwaldzkiej 141, obecnie najpopularniejsze centrum handlowe w Gdańsku. Posiada 200 sklepów i punktów usługowych oraz 15 restauracji i kawiarni.
  • Galeria Metropolia (w budowie) – położona będzie naprzeciwko Galerii Bałtyckiej i w bezpośrednim sąsiedztwie dawnego browaru oraz dworca PKP/SKM Gdańsk Wrzeszcz. Centrum handlowe ma zostać otwarte około 2016 roku. Oprócz ok. 150–200 sklepów, będą tam funkcjonować również: hotel (135 pokoi), centrum odnowy biologicznej oraz klub fitness. Dla swoich klientów galeria udostępni także część rozrywkową z wielosalowym kinem, a dla dzieci powstanie kraina zabaw[46].
  • CH Morena – ulokowane przy ul. Schuberta 102 A jest jednym z najstarszych centrów handlowych w Gdańsku.
  • CH Auchan – mające powierzchnię 13 tys. m², otwarte 25 marca 1998 roku, zlokalizowane przy ul. Szczęśliwej 3 centrum złożone jest z trzech większych sklepów: Hipermarket Auchan, Leroy Merlin i Norauto. Posiada ok. 50 mniejszych sklepów i restauracji.
  • Galeria Chełm – otwarte we wrześniu 2008 r. przy ul. Cienistej 30 posiada dużo pustych lokali usługowych; ulokowano tam m.in. siłownię i halę sprzedażową Tesco.
  • Galeria Przymorze – położona przy ul. Obrońców Wybrzeża 1 dwupiętrowa galeria handlowa, sąsiadująca z najdłuższym w Europie Środkowej budynkiem mieszkalnym – falowcem; po raz pierwszy drzwi dla klientów otworzyła wiosną 2009 r.
  • Galeria Handlowa Madison – galeria handlowa położona przy ul. Rajskiej 10 w ścisłym centrum Gdańska, koło najwyższego biurowca w Gdańsku – Organika Trade – i w pobliżu hotelu Mercure-Hevelius w odległości ok. 300 m od Dworca PKP/SKM Gdańsk Główny. Otwarta została 28 listopada 2003 r. Jej powierzchnia wynosi 33 tys. m². Posiada 100 sklepów i punktów usługowych.
  • CH Osowa – obiekt otwarty 18 listopada 1998 r. przy ul. Spacerowej 48; sąsiaduje z obwodnica Trójmiasta. Ma powierzchnię 45 tys. m²; oferuje swoim klientom ok. 70 butików i punktów usługowych.
  • CH Manhattan – otwarte 5 marca 2004 o powierzchni 53 tys. m² przy al. Grunwaldzkiej 82. Posiada 120 sklepów i punktów usługowych.
  • Park Handlowy Matarnia – otwarty 23 listopada 2005 r. park handlowy posiada łącznie ponad 50 sklepów, zarówno z ofertą modową, jak i meblową oraz kawiarnie. Jego powierzchnia handlowo–usługowa to 69 tys. m². Tak jak CH Osowa, park ten sąsiaduje z trójmiejską obwodnicą, a kilka kilometrów dalej położony jest port lotniczy.

Opieka zdrowotna[edytuj | edytuj kod]

Szpital Specjalistyczny Św. Wojciecha

Szpitale publiczne[edytuj | edytuj kod]

  • Uniwersyteckie Centrum Kliniczne wraz z sanitarnym lądowiskiem w Gdańsku – Wrzeszcz, ul. Dębinki
  • COPERNICUS Podmiot Leczniczy Sp. z. o.o. (dawny Wojewódzki Szpital Specjalistyczny im. Mikołaja Kopernika w Gdańsku, a później Pomorskie Centrum Traumatologii) – Śródmieście, ul. Nowe Ogrody
  • Szpital Specjalistyczny św. Wojciecha Adalberta w Gdańsku wraz z lądowiskiem – Zaspa, al. Jana Pawła II
  • Szpital Dziecięcy Polanki im. Macieja Płażyńskiego w Gdańsku sp. z o.o. (dawny Specjalistyczny Szpital Dziecięcy) – Oliwa, ul. Polanki
  • 7. Szpital Marynarki Wojennej z Przychodnią ZOZ w Gdańsku – Oliwa, ul. Polanki
  • Szpital Akademicki w Gdańsku – Wrzeszcz, al. Zwycięstwa
  • Pomorskie Centrum Chorób Zakaźnych i Gruźlicy w Gdańsku – Wrzeszcz, ul. Smoluchowskiego
  • Wojewódzkie Centrum Onkologii w Gdańsku – Wrzeszcz, al. Zwycięstwa
  • Klinika Ginekologii UCK – Wrzeszcz, ul. Kliniczna
  • Wojewódzki Szpital Psychiatryczny im. prof. Tadeusza Bilikiewicza w Gdańsku – Brętowo/Srebrzysko, ul. Srebrniki
  • Szpital MSWiA w Gdańsku – Śródmieście, ul. Kartuska
  • Centrum Medycyny Inwazyjnej – Wrzeszcz, ul. Smoluchowskiego

Szpitale niepubliczne[edytuj | edytuj kod]

  • SWISSMED Szpital Wileńska – prywatny szpital w Gdańsku – Piecki-Migowo, ul. Wileńska 44
  • LUX Med – Centrum Medyczne w Gdańsku – Wrzeszcz, al. Zwycięstwa 44 (wjazd od ul. E. Orzeszkowej); Zaspa, al. Jana Pawła II 7
  • Nadmorskie Centrum Medyczne sp. z.o.o. "Przychodnia Świętokrzyska w Gdańsku" – Orunia Górna, ul. Świętokrzyska 4

Oświata i nauka[edytuj | edytuj kod]

Uczelnie[edytuj | edytuj kod]

Gmach główny Politechniki Gdańskiej
Uniwersytet Gdański – gmach Wydziału Nauk Społecznych

W Gdańsku swą siedzibę ma 14 szkół wyższych[47] w tym 6 wyższych szkół państwowych i kilka wyższych szkół niepublicznych powstałych po 1989 roku. W 2008 studiowało na nich łącznie 78 626 studentów[47], co czyni z Gdańska jeden z największych ośrodków akademickich w Polsce.

Uczelnie państwowe:

  • Uniwersytet Gdański – powołany 20 marca 1970, z połączenia Wyższej Szkoły Ekonomicznej w Sopocie i Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Gdańsku (28 584 studentów).
  • Politechnika Gdańska – jedna z najstarszych uczelni technicznych w Polsce. Założona 6 października 1904. Jako uczelnia polska funkcjonuje od 24 maja 1945 (21 638 studentów).
  • Gdański Uniwersytet Medyczny – najstarsza samodzielna uczelnia medyczna w Polsce, założona w 1945, jej historia sięga 1454 roku[48] (4 936 studentów).
  • Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu (w skrócie AWFiS) – jest dwuwydziałową uczelnią z siedzibą w Gdańsku-Oliwie (3784 studentów).
  • Akademia Sztuk Pięknych działalność rozpoczęła tuż po wojnie w 1945.
  • Akademia Muzyczna – założona w 1947. 2007-2008 obchodziła Jubileusz 60-lecia (655 studentów).

Uczelnie niepubliczne:

Wyższe szkoły wyznaniowe:

Instytucje naukowe[edytuj | edytuj kod]

Poza uczelniami badaniami naukowymi zajmuje się kilkanaście instytutów naukowych między innymi:

Komercjalizacja badań naukowych[edytuj | edytuj kod]

Honorowi obywatele miasta[edytuj | edytuj kod]

Tytuł Honorowego Obywatela Gdańska nadają władze miasta (najczęściej Rada Miasta) osobom, które szczególne dla niego się zasłużyły, niezależnie od miejsca ich zamieszkania.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Kultura w Gdańsku.

Gdańsk jest jednym z największych ośrodków kulturalnych w Polsce. Działają tu między innymi teatry, Filharmonia Bałtycka, Opera Bałtycka, siedem kin, muzea i galerie sztuki. Miasto bezskutecznie kandydowało do uzyskania tytułu Europejskiej Stolicy Kultury w 2016.

Festiwale i imprezy cykliczne[edytuj | edytuj kod]

  • teatralne: Festiwal Wybrzeże Sztuki, Gdański Festiwal Tańca, Festiwal Szekspirowski, Ogólnopolski Festiwal Sztuk Autorskich i Adaptacji – Windowisko, Festiwal Monodramu Monoblok, Spotkania Trójmiejskich Teatrów Niezależnych (organizowane przez Windę Gdańskiego Archipelagu Kultury);
  • muzyki poważnej: Gdański Festiwal Muzyczny, Muzyczne Lato (w tym między innymi: Międzynarodowy Festiwal Muzyki Organowej w Oliwie, Międzynarodowy Festiwal Muzyki Organowej Chóralnej i Kameralnej), Gdański Festiwal Carillonowy, Mozartiana, Solidarity of Arts, Międzynarodowy Bałtycki Konkurs Pianistyczny, Gdańska Jesień Pianistyczna, Gdańskie Dni Wokalistyki Musica Vocale, Wrzeszczańskie Dni Muzyki Organowej;
    • muzyki dawnej: Muzyka w Zabytkach Starego Gdańska (cykl koncertów w ramach Muzycznego Lata), Festiwal Goldbergowski, Festiwal Actus Humanus;
    • muzyki współczesnej: Dni Muzyki Nowej, Festiwal NeoArte – Spektrum Muzyki Nowej;
  • muzyki jazzowej: Gdańskie Noce Jazsowe, Festiwal Jazz Jantar;
  • muzyki świata i muzyki folkowej: Siesta Festival, Festiwal Kultur Świata – Okno Na Świat;
  • muzyki alternatywnej i niezależnej: Soundrive Fest (impreza międzynarodowa, jedyny tego typu festiwal na Pomorzu), Space Fest;
  • piosenki poetyckiej i poezji śpiewanej: Łagodne Spotkania Muzyczne;
  • sztuk wizualnych: Festiwal Malarstwa Monumentalnego Monumental Art (zob. też mural), Międzynarodowy Festiwal Sztuki Wizualnej Alternativa, Festiwal Narracje – Instalacje i Interwencje w Przestrzeni Publicznej;
  • literackie i sztuk pokrewnych: Krakowski Salon Poezji w Gdańsku (cyklicznie kilka razy w roku), Europejski Poeta Wolności, Bałtyckie Spotkania Ilustratorów, Blog Forum Gdańsk (konkurs i konferencja dla blog'erów);
  • inne dziedziny sztuki lub interdyscyplinarne: All About Freedom Festival (skupia się na przestrzeniach wolności w sztuce), Międzynarodowy Festiwal Grassomania (inspirowany twórczością Günter'a Grass'a), Metropolia jest Okey (kilkudniowa impreza prezentująca artystów trójmiejskich – muzyka popularna i alternatywna, literatura popularna oraz teatr tańca), Festiwal Akcept;
  • filmowe: Festiwal Filmów i Form Jednominutowych – The One Minutes; EuroShorts – Europejski Festiwal Fabuły, Dokumentu i Reklamy;
  • imprezy masowe i plenerowe: Streetwaves (dwa dni eventów artystycznych realizowanych w przestrzeni miejskiej), Jarmark św Dominika, Festiwal Teatrów Ulicznych Feta, Międzynarodowy Festiwal Gdańsk Dźwiga Muzę (muzyka popularna i warsztaty tańca), Wehikuł Czasu na Twierdzy Wisłoujście (rekonstrukcje historyczne);
  • popularnonaukowe: Święto Gdańskiej Nauki – urodziny Jana Heweliusza, Bałtycki Festiwal Nauki, Europejska Noc Naukowców, Festiwal Temperatury im. Daniela Gabriela Fahrenheita;
  • wybranych kultur i mniejszości: Bałtyckie Dni Kultury Żydowskiej, Festiwal Kultury Żydowskiej Zbliżenia, Dni Kultury Prawosławnej, Festiwal Wilno w Gdańsku, Dzień Jedności Kaszubów, Biografie Gdańskie – Dni Mniejszości Narodowych;
  • muzealne: Noc Muzeów.

Teatry[edytuj | edytuj kod]

Kultura muzyczna w Gdańsku[edytuj | edytuj kod]

Filharmonie i opery[edytuj | edytuj kod]

Instytucje[edytuj | edytuj kod]

Chóry[edytuj | edytuj kod]

Publiczna edukacja muzyczna[edytuj | edytuj kod]

Muzea[edytuj | edytuj kod]

Galerie[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Galerie sztuki w Gdańsku.

W Gdańsku działa kilkanaście publicznych i prywatnych galerii sztuki[49].

Biblioteki[edytuj | edytuj kod]

Najstarsza część gmachu Biblioteki Gdańskiej (1902-1904r.) Bibliotheca Senatus Gedanensis, zał. 22 czerwca 1596 r. (od 1955 – Biblioteka Gdańska PAN)

Kina[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Kina w Gdańsku.

Inne ważniejsze instytucje kulturalne[edytuj | edytuj kod]

Sport[edytuj | edytuj kod]

Hala Ergo Arena, znajdująca się na granicy Gdańska i Sopotu
Przystań żaglowa na Motławie
Kąpielisko morskie Gdańsk Brzeźno

Gdańsk był gospodarzem Mistrzostw Europy w Koszykówce Mężczyzn 2009, Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej 2012, Mistrzostw Europy w Piłce Siatkowej Mężczyzn 2013, oraz będzie gospodarzem Mistrzostw Świata w Piłce Siatkowej Mężczyzn 2014, Mistrzostw Europy w Piłce Ręcznej Mężczyzn 2016.

Do gdańskich klubów sportowych zalicza się:

  • Polonia Gdańsk powołany 27 września 1945 – początkowo nosił nazwę „NIT”. Pierwsze mecze rozgrywano na wyspie Ostrów, a „dojazd” na żużlowe boisko odbywał się łodzią.
    • sekcja piłki nożnej mężczyzn (V liga w sezonie 2006/07)
  • Trefl Gdańsk – męska drużyna siatkarska z Gdańska powstała w 2005 z inicjatywy właściciela firmy Trefl S.A. – Kazimierza Wierzbickiego.
    • sekcja siatkówki mężczyzn (I liga w sezonie 2007/08)
  • GTS Gdańsk – klub siatkarski założony w 2005.
    • sekcja siatkówki mężczyzn (II liga w sezonie 2006/07)
  • Seahawks Gdynia – klub futbolu amerykańskiego (wicemistrz Polski 2006 i 2008)
  • UKS Jasieniak – uczniowski klub sportowy o profilu siatkarskim
  • SMS Gdańsk – zespół piłki ręcznej mężczyzn (I liga w sezonie 2006/07)
  • GKS Morena – piłkarski klub sportowy występujący w B-klasie
  • UKS Suchanik – uczniowski klub sportowy o profilu siatkarskim
  • Gdański Klub Żeglarski

Cykliczne imprezy sportowe wysokiej rangi[edytuj | edytuj kod]

Do cyklicznych imprez międzynarodowych wysokiej rangi sportowej (co najmniej Puchar Świata lub równoważne) należą:

Wiki letter w.svg Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Rekreacja[edytuj | edytuj kod]

W Gdańsku zorganizowano 6-letnich kąpielisk morskich[51]:

Media[edytuj | edytuj kod]

Stacje telewizyjne[edytuj | edytuj kod]

W latach 1990-1996 na terenie gdańskiej dzielnicy Orunia działała pierwsza w Polsce prywatna, niezależna stacja telewizyjna Sky Orunia.

Stacje radiowe[edytuj | edytuj kod]

Lokalne stacje radiowe nadające z Gdańska:
Stacja radiowa Rok rozpoczęcia emisji[52] Częstotliwość[53]
Radio Gdańsk 1945 103,7 MHz
Radio Plus Gdańsk 1992 101,7 MHz
Radio Eska Trójmiasto 1999 94,6 MHz
Radio Złote Przeboje 2004 103,0 MHz
Radio Kaszëbë 2004 92,3 MHz
Radio RMF Maxxx Trójmiasto 2008 96,4 MHz

Prasa[edytuj | edytuj kod]

Media internetowe[edytuj | edytuj kod]

Wspólnoty religijne[edytuj | edytuj kod]

Kościoły katolickie

Kościoły prawosławne

Kościoły protestanckie

Restoracjonizm

Islam

Judaizm

Buddyzm

Polityka i administracja[edytuj | edytuj kod]

Samorząd[edytuj | edytuj kod]

Gdańsk jest miastem na prawach powiatu. Organem uchwałodawczym samorządu jest Rada Miasta Gdańska, składająca się z 34 radnych[57].

Organem wykonawczym samorządu jest Prezydenta Miasta Gdańska.

Polityka[edytuj | edytuj kod]

Mieszkańcy Gdańska wybierają posłów na Sejm z okręgu wyborczego nr 25. Mieszkańcy Gdańska wspólnie z mieszkańcami Sopotu wybierają 1 senatora (okręg wyborczy nr 65). Posłów do Parlamentu Europejskiego z okręgu wyborczego nr 1.

Mieszkańcy Gdańska wybierają 7 z 33 radnych do Sejmiku Województwa Pomorskiego (okręg wyborczy nr 3).

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Gdańsk, decyzją Rady Miasta, podzielony jest na 34 jednostki pomocnicze zwane dzielnicami. Mieszkańcy dzielnic mają prawo tworzyć samorząd lokalny – rady dzielnic i osiedli. W Gdańsku, według stanu na 30 czerwca 2014, działa 29 rad dzielnic; w pięciu jednostkach pomocniczych nie powołano rad[58].

Transport[edytuj | edytuj kod]

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

Drogi krajowe i wojewódzkie w Gdańsku

Gdansk DK.svg

Gdańsk leży na skrzyżowaniu drogowych szlaków transportowych. W mieście spotykają się trasy europejskie: E28, E75 oraz E77. W gdańskim Porcie rozpoczyna się droga krajowa nr 91, krzyżują się ponadto: droga krajowa nr 7 oraz drogi ekspresowe S6 i S7. Na terenie miasta przebiega także droga krajowa nr 89. Sieć drogową uzupełnia 6 dróg wojewódzkich (218, 221, 222, 468, 472 i 501).

Gdańsk posiada dwie obwodnice tranzytowe:

Główną osią drogową miasta jest główna arteria komunikacyjna Trójmiasta, przebiegająca równolegle do linii kolejowej od Oruni przez Śródmieście, Wrzeszcz po Oliwę. Dzielnice położone w południowo-zachodniej (tzw. Górny Taras) i zachodniej części miasta, posiadają znacznie gorszą sieć drogową, opierającą się głównie na drogach dojazdowych do obwodnicy (ul. Starogardzka, ciąg ulic ul. Świętokrzyska-Małomiejska, ul. Jabłoniowa, Trasa W-Z, ul. Słowackiego, ul. Spacerowa).

W latach 2010-2012 miasto wybudowało trasy łączące gdańskie porty z obwodnicami, są to Trasa Sucharskiego (DK89) i część Trasy Słowackiego. Do końca 2014 roku miasto Gdańsk planuje oddać do ruchu ostatni odcinek Trasy Słowackiego którym jest Tunel pod Martwą Wisłą łączący Nowy Port (Terminal promowy) z Wyspą Portową (Port Północny, Terminal kontenerowy DCT Gdańsk).

Transport publiczny[edytuj | edytuj kod]

Istotną rolę w transporcie publicznym w aglomeracji trójmiejskiej stanowi Szybka Kolej Miejska, której pociągi kursują od Tczewa przez Gdańsk, Sopot, Gdynię, do Rumi, Redy, Wejherowa, Lęborka i Słupska, na odcinku Gdańsk-Gdynia z częstotliwością do 7-8 minut w szczycie, po własnym torowisku wydzielonym z sieci PKP Polskie Linie Kolejowe.

Transport miejski w Gdańsku zarządzany jest przez Zarząd Transportu Miejskiego (ZTM Gdańsk), zaś przewozy realizują Zakład Komunikacji Miejskiej sp. z o.o. (ZKM Gdańsk), PKS Gdańsk sp z o.o., oraz Warbus. Na zlecenie ZTM funkcjonuje 73 linii autobusowych stałych dziennych, 12 linii nocnych i 2 linie sezonowe (łączna długość 767,7 km) oraz 12 linii tramwajowych, 1 okazjonalna linia nocna i 2 linie sezonowe (łączna długość 116,7 km).

W Gdańsku funkcjonują także przewoźnicy niezrzeszeni z ZTM Gdańsk, którzy zapewniają komunikację z okolicznymi miejscowościami, są to m.in. Veolia Transport, P.A. Gryf, Roki-Trans, Angelus, Jurexbus i in.

W ramach wakacyjnej komunikacji turystycznej, miasta Gdańsk, Sopot i Hel postanowiły o uruchomieniu (od 2006 roku) tramwajów wodnych. Promy kursują na trzech liniach, obsługiwanych jednostkami Żeglugi Gdańskiej.

Od 2004 roku w ramach projektu „Gdański Projekt Komunikacji Miejskiej” gdański magistrat modernizuje istniejące torowiska tramwajowe, wymienia tabor autobusowy i tramwajowy na nowszy, ekologiczny, wygodniejszy i sprzyjający osobom niepełnosprawnym.
Ponadto w ramach tego projektu udało się wybudować torowiska na Chełm („pętla Chełm Witosa”, 2007) i Orunię Górną („pętla Łostowice-Świętokrzyska”, 2012).
W latach 2014-2020 ma zostać wybudowane torowisko od pętli Siedlce do przystanku PKM Brętowo przez Piecki-Migowo oraz zmodernizowane torowisko na Przeróbce wraz z Mostem Siennickim.

W 2007 roku, miasto Gdańsk wspólnie z trzynastoma gminami sąsiadującymi, utworzyło Metropolitalny Związek Komunikacyjny Zatoki Gdańskiej Jednym z pierwszych postanowień MZKZG była decyzja o wdrożeniu biletu metropolitalnego. Obecnie w ramach MZKZG można nabyć wspólne bilety 24-, 72-godzinne oraz miesięczne.

Transport lotniczy[edytuj | edytuj kod]

Znajdujący się w granicach miasta, w dzielnicy Matarnia, port lotniczy Gdańsk-Rębiechowo jest trzecim (po Warszawie i Krakowie) pod względem wielkości ruchu pasażerskiego portem lotniczym w Polsce. W 2012 obsłużył 2 906 000 pasażerów.

W 2011 przy Al. Jana Pawła II otwarto sanitarne lądowisko Gdańsk-Zaspa, a rok później na dachu budynku Centrum Medycyny Inwazyjnej przy ul. Dębinki otwarto lądowisko Gdańsk-Szpital UCK.

Transport morski[edytuj | edytuj kod]

Gdańsk posiada duży port morski, będący jednocześnie największym polskim portem. W 2008 przeładowano w nim towary o łącznej masie 17,07 mln t[59]. Zdecydowaną większość przeładunków stanowiły masowe ciekłe i suche (odpowiednio: 10,61 i 4,04 mln t). Na pozostałą część składały się: kontenery 955 tys. t, ładunki drobnicowe 871 tys. t oraz przeładowywane w technologii ro-ro 602 tys. t.

Z Długiego Pobrzeża regularnie odbywają się rejsy białej floty, obsługiwanej przez przedsiębiorstwo Żegluga Gdańska, głównie na trasach wycieczkowych po porcie, na Westerplatte oraz do Sopotu i Gdyni. W Gdańsku Nowym Porcie znajduje się ponadto terminal pasażerski, z którego odpływają promy do Nynäshamn (Szwecja) linii Polferries.

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Transport kolejowy w Gdańsku.

Kolej żelazna dotarła do Gdańska 6 sierpnia 1852, gdy uruchomiono 1-torowy odcinek Tczew-Gdańsk, stanowiący fragment Pruskiej Kolei Wschodniej (Preußische Ostbahn) z Berlina poprzez Kostrzyn-Krzyż-Piłę-Bydgoszcz-Tczew do Gdańska i Królewca. W październiku 1857 Gdańsk uzyskał połączenie z Malborkiem. W 1870 oddano do użytku połączenie Słupsk-Gdańsk wybudowane przez Berlińsko-Szczecińskie Towarzystwo Kolejowe (Berlin-Stettiner Eisenbahn Gesellschaft). W latach 1876-1877, dzięki uruchomieniu linii Malbork-Iława-Działdowo-Mława, 1 września 1877 Gdańsk uzyskał połączenie kolejowe z Warszawą[60]. Do końca II wojny światowej funkcjonowała zbudowana w 1914 linia kolejowa Gdańsk Wrzeszcz – Stara Piła [Kartuzy]. Do roku 2015 planowana jest odbudowa tej linii jako Pomorskiej Kolei Metropolitalnej.

Lata powojenne przyniosły budowę wydzielonej, zelektryfikowanej linii SKM – w 1951 Gdańsk Główny-Gdańsk Nowy Port, w 1952 na odcinku Gdańsk Wrzeszcz-Sopot oraz w 1953 Sopot-Gdynia. Linia do Nowego Portu obecnie używana jest jedynie w ruchu towarowym, ma być jednak rewitalizowana w związku z EURO 2012.

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie[61]:

Miasta współpracujące z Gdańskiem[61]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2010 r.
  2. szukaj>>współrzędne N 54*19'50.09", E 18*39'59.55" >>zakładka: raster>>skala 1:5000. Geoportal. [dostęp 2013-09-04].
  3. 3,0 3,1 http://demografia.stat.gov.pl/bazademografia/Tables.aspx
  4. Johann Georg Theodor Grässe: Orbis latinus oder Verzeichniss der lateinischen Benennungen der bekanntesten Städte etc., Meere, Seen, Berge und Flüsse in allen Theilen der Erde nebst einem deutsch-lateinischen Register derselben. T. Ein Supplement zu jedem lateinischen und geographischen Wörterbuche.. Dresden: G. Schönfeld’s Buchhandlung (C. A.Werner), 1861, s. 71, 237. [dostęp 2010-01-10].
  5. Poland: metropolitan areas (ang.). World Gazetteer. [dostęp 2012-08-04].
  6. DIE HANSE – Hanse.org.
  7. Polska Encyklopedia Szlachecka, t. I, Warszawa 1935, s. 42.
  8. Gdańsk i Zboża (pol.). gdgz.pl. [dostęp 2012-08-03].
  9. 9,0 9,1 3.1. Środowisko przyrodnicze. W: Studium Uwarunkowań i Kierunków Zagospodarowania Przestrzennego Miasta Gdańska. Gdańsk: Prezydent Miasta Gdańska, 2007-12-20, s. 33.
  10. Gdańsk Raport o stanie miasta 2008 (pol.). Urząd Miasta Gdańska. [dostęp 2013-09-21].
  11. Rolnictwo,leśnictwo, środowisko – dane wojewódzkie (pol.). Urząd statystyczny w Gdańsku. [dostęp 2013-09-21].
  12. Gdańsk Tereny rolne (pol.). [dostęp 2013-09-21].
  13. Uwzględniono parki, zieleńce, cmentarze, ogrody działkowe, zoo i rezerwat Ptasi Raj.
  14. System przyrodniczy miasta (pol.). [dostęp 2013-09-21].
  15. Parki. zdiz.gda.pl.
  16. Gdańsk Raport o stanie miasta 2008 (pol.). Urząd Miasta Gdańska. [dostęp 2013-09-21].
  17. Gdańsk. Ochrona Przyrody (mapa) (pol.). Biuro Rozwoju Gdańska. Zespół Ochrony Środowiska. [dostęp 2013-09-21].
  18. Program Ochrony Środowiska dla Miasta Gdańska 2011 z perspektywą na lata 2012 – 2014, s. 136-152 (pol.). [dostęp 31-05-2014].
  19. Nazwy miast Pomorza Gdańskiego (red. H. Górnowicz i Z. Brocki), wyd. II (red. E. Breza i J. Treder), s. 73–79, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 1999.
  20. Jedna z wersji Żywotu św. Wojciecha podaje, że w czasie wyprawy chrystianizacyjnej do Prusów przybył on do miasta leżącego na skraju państwa i nad brzegiem morza. Miasto to jest identyfikowane z Gdańskiem. Patrz: P. Czaplewski, Historyczny Gdańsk z końca X wieku, „Rocznik Gdański”, 15/16 (1956/1957), s. 5-50. Patrz też: akapit 27. oraz przypis 116. tłumaczenia Żywotu św. Wojciecha Żywot św. Wojciecha. strona wwww Archidiecezji Łódzkiej. [dostęp 2009-09-25].
  21. Kazimierz Rymut: Nazwy Miast Polski. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1987, s. 72. ISBN 83-04-02436-5.
  22. Jan Kanapariusz: „Świętego Wojciecha żywot pierwszy”, tekst łaciński Jadwiga Karasińska, przełożył Kazimierz Abgarowicz, komentarze Jadwiga Karasińska, Biblioteka Gdańska 2009, ISBN 9788374538695.
  23. „Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski”, tom I, Biblioteka Kórnicka, Poznań 1877, s. 469-470.
  24. Stefan Kuczyński: Wielka wojna z Zakonem Krzyżackim w latach 1409-1411. Warszawa: MON, 1955, s. 78.
  25. Jerzy Antoni Kostka, Kostkowie herbu Dąbrowa. Wyd. Z.P. POLIMER Koszalin 2010,ISBN 978-83-89976-40-6, s. 79, 89, 90, 91, 92, 93, 94, 95, 96 i97.
  26. „Słownik historii Polski”, Wiedza Powszechna, Warszawa 1973, s. 157, hasło „Karnkowskiego statuty”.
  27. Edmund Cieślak i Czesław Biernat: Dzieje Gdańska, Wyd. Morskie, Gdańsk 1975, s. 141.
  28. 28,0 28,1 28,2 28,3 28,4 Wspomnienia z odbudowy Głównego Miasta. Izabella Greczanik-Filipp (red.). T. 2. Gdańsk: „Marpress”, 1997. ISBN 83-87291-23-4.
  29. Teresa Grzybkowska: Gdańsk, Wyd. Dolnośląskie, Wrocław 2000, ISBN 83-7023-770-3, s. 175.
  30. Waldemar Kowalski: W cieniu wyzwolenia – Gdańsk 1945. Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej, 2005.
  31. T. Jankowski. Miasto na furmankach. „30 dni”. 6 (32), czerwiec 2001. 
  32. M. Abramowicz. Gdańsk – marzec 1945. „30 dni”. 3 (17), marzec 2000. 
  33. Anna Sobór – Świderska "Jakub Berman. Biografia komunisty" IPN Warszawa 2009 str. 159 ISBN 978-83-7629-090-4
  34. Edmund Jan Osmańczyk: Encyklopedia ONZ i stosunków międzynarodowych. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1982, s. 438. ISBN 83-214-0092-2.
  35. Zaczerpnięte z www.gdansk.pl (oficjalna strona Gdańska).
  36. Gdańsk (strony oficjalne) (pol.). Urząd Miasta Gdańska. [dostęp 2013-09-29].
  37. Encyklopedia PWN 1990, t. 1, s. 690.
  38. Leszek Adamczewski. Radziecka brygada trofiejna w Gdańsku. „Twój Tydzień Wielkopolski”. 11/133, 13 czerwca 2007. ISSN 1734-5294. 
  39. Franciszek Mamuszka: Gdańsk i okolice: przewodnik. Warszawa: Sport i Turystyka, 1990, s. 26. ISBN 83-217-2585-6.
  40. Gdańsk: brakuje pojemników na śmieci, bo... urzędnicy źle policzyli firmy. Wprost.pl. [dostęp 2013-10-13].
  41. Lista 500 największych polskich firm. Polityka.pl. [dostęp 2013-10-13].
  42. Bezrobotni oraz stopa bezrobocia wg województw, podregionów i powiatów (Stan na koniec grudnia 2013 r.). Główny Urząd Statystyczny, 2014-02-16. [dostęp 2011-02-26].
  43. Zbieralska A., Adamska G., Pytlos R.: Skarby Gdańska. Bursztyn. Wyd. Biuro Prezydenta ds. Miasta, Urząd Miejski w Gdańsku.
  44. Sontag E., Szadziewski R.: Bursztyn bałtycki. Odkryjmy wymarły świat. Wydz. Biologii Uniw. Gdański.
  45. http://www.israelidiamond.co.il/english/news.aspx?boneid=918&objId=1909.
  46. Galeria Metropolia (wcześniej pod nazwą Centrum Hevelius) (pol.). [dostęp 2014-09-07].
  47. 47,0 47,1 „Informator o sytuacji społeczno-gospodarczej Gdańska za 2008 rok”, 2008. Urząd Miejski w Gdańsku. ISSN 1505-7186. 
  48. Historia Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego.
  49. Gdańsk (strony oficjalne) (pol.). Urząd Miasta Gdańska. [dostęp 2013-09-29].
  50. Karta do kultury (pol.). Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna im. Josepha Conrada-Korzeniowskiego w Gdańsku. [dostęp 2013-10-06].
  51. Uchwała nr XXXVI/782/13 Rady Miasta Gdańska z dnia 28 marca 2013 r. ws. wykazu kąpielisk (Dz. Urz. Woj. Pomorskiego z 2013 r. poz.2003).
  52. RadioPolska – Niekomercyjny serwis poświęcony radiofonii i telewizji w Polsce.
  53. Gdańsk – wykaz stacji radiowych.
  54. Kalendarz mariawicki na rok 2013 (Felicjanów).
  55. Strona Kościoła Ewangelicko-Reformowanego w RP.
  56. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 6 stycznia 2014.
  57. Zarządzenie nr 56/10 Wojewody Pomorskiego z dnia 4 marca 2010 r. (Dz. Urz. Woj. Pomorskiego z 2010 r. Nr 35, poz. 594).
  58. Lista rad dzielnic – BIP Miasta Gdańska. [dostęp 08-08-2014].
  59. Gospodarka Morska w Polsce w 2008 r. Urząd Statystyczny w Szczecinie. [dostęp 2010-01-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-08-05)].
  60. Ogólnopolska Baza Kolejowa (pol.). [dostęp 22 stycznia 2009].
  61. 61,0 61,1 Miasta partnerskie -- oficjalna strona miasta Gdańska. [dostęp 2012-11-20].
  62. Bytów miastem partnerskim – oficjalna strona miasta Gdańska. [dostęp 2012-11-20].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg