Golec (gryzoń)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Golec
Heterocephalus glaber[1]
Rüppell, 1842
Golec
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Nadgromada żuchwowce
Gromada ssaki
Infragromada łożyskowce
Rząd gryzonie
Podrząd Hystricomorpha
Infrarząd Hystricognathi
(bez rangi) Phiomorpha
Rodzina kretoszczury
Rodzaj Heterocephalus
Rüppell, 1842
Gatunek golec
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania
Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Golec[3] (Heterocephalus glaber) – gatunek gryzonia z rodziny kretoszczurów, żyjący na pustynnych obszarach Afryki Wschodniej (centralna Somalia, centralna i wschodnia Etiopia, centralna i wschodnia Kenia i Dżibuti)[4][2]. Jedyny przedstawiciel rodzaju Heterocephalus. Gryzoń ten buduje rozległe podziemne kolonie, prawie nigdy nie wychodzi na powierzchnię. Żywi się korzeniami i bulwami roślin. Prawie zupełnie pozbawiony owłosienia i ślepy. Stada złożone z 20 do 300 osobników żyją razem w systemie podziemnych korytarzy. Golce mają potężne siekacze, m.in. do kopania w ziemi.

Budowa ciała[edytuj | edytuj kod]

Ciało golców jest cylindrycznego kształtu ze stożkowatą, tępo zakończoną głową. Poruszają się na krótkich i wiotkich nogach. Mają małe oczy, które osłaniane są przez grube powieki z drobnymi rzęsami. Są bardzo niewyraźnie zaznaczone nie tylko ze względu na swój rozmiar, ale również pokaźne mięśnie szczęk zajmujące dużą część czaszki przeznaczoną dla oczu[5].

Rozmiary:

  • typowe osobniki: 8–10 cm / 30–35 g
  • królowa jest dużo większa, zwykle powyżej 50 g, niekiedy do 80 g.

Skóra jest cienka i pomarszczona, koloru brązowo-różowego. Młode mają ciemniejszą stronę grzbietową od brzusznej – różnica ta zanika powyżej 7 roku życia[5].

W skórze osobników tego gatunku brakuje kluczowego dla przewodzenia bólu neuroprzekaźnika (mianowicie substancji P). W związku z tym nie odczuwają one bólu (zadraśnięć, otarć). Jeżeli jednak wstrzyknąć im brakujący neurotransmiter, odczuwają ból identycznie jak inne ssaki[6].

Struktura socjalna[edytuj | edytuj kod]

Niezwykłą cechą tego gatunku jest struktura eusocjalna jego kolonii, przypominająca kolonie pszczół, z podziałem na kasty – królowe i dominujące samce oraz powstrzymujące się od rozmnażania robotnice i robotników obojga płci. Tylko jedna samica (królowa) oraz jeden do trzech samców rozmnażają się w stadzie. Królowa jest niezwykle wrogo nastawiona do innych samic zachowujących się niezgodnie ze swoją kastą – produkujących hormony powodujące przemianę w królową. Po śmierci królowej jedna z samic przejmuje jej rolę, zwykle po zaciekłej walce z konkurentkami. Sporadycznie kolonia produkuje wędrowną kastę płciową, charakteryzującą się wyjątkowo silnym otłuszczeniem, której zadaniem jest migracja do innej kolonii w celu wymiany genów.

Długowieczność[edytuj | edytuj kod]

Golce są najdłużej żyjącymi znanymi gryzoniami, o długości życia dochodzącej do 28 lat[7]. Przyczyny tej długowieczności nie są dokładnie znane i stanowią obiekt badań naukowych. W ramach tych badań w 2011 roku zsekwencjonowano genom golca[8]. Wśród obecnie znanych dostosowań umożliwiających golcom długie życie wymienia się:

  • umiejętność hibernowania w czasie trudnych warunków[9],
  • dodatkowy mechanizm wykrywania komórek rakowych oparty na genie p16Ink4a, oprócz istniejącego również u myszy i u ludzi mechanizmu opartego na genach p27Kip1[10],
  • kilkukrotnie aktywniejsze proteasomy niż u innych ssaków[11].

Adaptacje do hipoksji[edytuj | edytuj kod]

Golce wykazują daleko idące przystosowanie do hipoksji. Wynika to z ich trybu życia – golce zamieszkują zamknięte podziemne nory charakteryzujące się słabą cyrkulacją powietrza. W tych warunkach łatwo o znaczne obniżenie poziomu tlenu oraz podwyższenie poziomu CO2. Ewolucja w takim środowisku wyposażyła golce w szereg adaptacji umożliwiających uniknięcie negatywnych skutków hipoksji.

Hemoglobina golców ma większe powinowactwo do tlenu niż hemoglobina występująca u innych ssaków[12]. Ich nerwy obwodowe są niewrażliwe na acydemię, spowodowaną przebywaniem w środowisku bogatym w CO2[13]. Mózg golców charakteryzuje się występowaniem wyższego niż u innych ssaków poziomu podjednostek GluN2D receptorów NMDA[14]. Związek GluN2D z podwyższoną tolerancją hipoksji w mózgu został udowodniony u mysich i szczurzych noworodków, u których występuje naturalna odporność na niskie stężenie tlenu. Kanały zawierające tę podjednostkę wykazują zmniejszoną przepuszczalność w warunkach hipoksji. Ponieważ wysoki poziom GluN2D normalnie występuje jedynie u noworodków i z biegiem czasu jest zastępowany przez inne typy podjednostek, postuluje się, że u golców występuje specyficzne zahamowanie rozwoju mózgu[15]. Również tempo metabolizmu golców jest o około jedną trzecią mniejsze niż u innych gryzoni[16]. Komórki golców w porównaniu z komórkami innych gryzoni są znacznie mniej wrażliwe na bodźce proapoptotyczne, na przykład na reaktywne formy tlenu[17]. RFT są produkowane przez mitochondria w odpowiedzi na hipoksję[18].

Przypisy

  1. Heterocephalus glaber w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. 2,0 2,1 Heterocephalus glaber. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  3. Zygmunt Kraczkiewicz: SSAKI. Wrocław: Polskie Towarzystwo Zoologiczne - Komisja Nazewnictwa Zwierząt Kręgowych, 1968, s. 81, seria: Polskie nazewnictwo zoologiczne.
  4. Wilson Don E. & Reeder DeeAnn M. (red.) Heterocephalus glaber. w: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3.) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. (ang.) [dostęp 30 października 2009]
  5. 5,0 5,1 Jarvis Jennifer U.M., Sherman Paul W., Heterocephalus glaber w: Mammalian Species, nr 706, str. 1-9
  6. Park T.J. i wsp. (2008). Selective Inflammatory Pain Insensitivity in the African Naked Mole-Rat (Heterocephalus glaber) PLoS Biology, 6, 1, p. e13
  7. Buffenstein R.. The naked mole rat – a new record for the oldest living rodent. „Sci Aging Knowledge Environ”. 2002 (21), s. 7, 1002-05. doi:10.1126/sageke.2002.21.pe7. PMID 14602989 (ang.). 
  8. Eun Bae Kim, i inni: Genome sequencing reveals insights into physiology and longevity of the naked mole rat (ang.). Nature, 2011-11-10. [dostęp 2012-06-06].
  9. Ugly Duckling Mole Rats Might Hold Key To Longevity (ang.). Sciencedaily.com, 2007-10-16. [dostęp 2012-06-06].
  10. Jocelyn Kaiser: Naked Mole Rat Wins the War on Cancer (ang.). Science, 2009-09-26. [dostęp 2012-06-06].
  11. Lyle J. Dennis: Naked Mole Rat Proteosomes Discovered to be Longevity Clue (ang.). Extreme Longevity, 2012-05-08. [dostęp 2012-06-06].
  12. K. Johansen, G. Lykkeboe, R.E. Weber, G.M. Maloiy, Blood respiratory properties in the naked mole rat Heterocephalus glaber, a mammal of low body temperature, „Respir. Physiol.” 28 (3) (1976) 303–314.
  13. T.J. Park, Y. Lu, R. Juttner, E.S. Smith, J. Hu, A. Brand, C. Wetzel, N. Milenkovic, B. Erdmann, P.A. Heppenstall, C.E. Laurito, S.P. Wilson, G.R. Lewin, Selective inflammatory pain insensitivity in the African naked mole-rat (Heterocephalus glaber), „PLoS Biol.” 6 (1) (2008) e13.
  14. B.L. Peterson, T.J. Park, J. Larson, Adult naked mole-rat brain retains the NMDA receptor subunit GluN2D associated with hypoxia tolerance in neonatal mammals, „Neuroscience Letters” 506 (2012) 342– 345.
  15. Larson J, Peterson BL, Romano M and Park TJ (2012). Buried Alive! Arrested Development and Hypoxia Tolerance in the Naked Mole-Rat. Front. Behav. Neurosci. Conference Abstract: Tenth International Congress of Neuroethology. doi: 10.3389/conf.fnbeh.2012.27.00047
  16. R. Buffenstein, S. Yahav, Is the naked mole-rat Hereocephalus glaber an endothermic yet poikilothermic mammal? J. Thermal Biol. 16 (4) (1991) 227–232.
  17. N. Labinskyy, A. Csiszar, Z. Orosz, K. Smith, A. Rivera, R. Buffenstein, Z. Ungvari. Comparison of endothelial function, O2 and H2O2 production, and vascular oxidative stress resistance between the longest-living rodent, the naked mole rat, and mice. Am J Physiol Heart Circ Physiol 291: H2698–H2704, 2006.
  18. Eric L. Bell, Tatyana A. Klimova, James Eisenbart, Carlos T. Moraes, Michael P. Murphy, G.R. Scott Budinger, and Navdeep S. Chandel. The Qo site of the mitochondrial complex III is required for the transduction of hypoxic signaling via reactive oxygen species production. J Cell Biol 2007 177:1029-1036. Published June 11, 2007