Iris (córka Taumasa)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Iris, malowidło na attyckim skyfosie czerwonofigurowym, V wiek p.n.e., Francuska Biblioteka Narodowa, Paryż
Pierre-Narcisse Guérin: Morfeusz i Iris, obraz olejny na płótnie, 1811, Ermitaż, Petersburg

Iris (także Iryda, Irys, Taumantyda; gr. Ἶρις Iris ‘tęcza’, łac. Iris, Arcus ‘tęcza’) – w mitologii greckiej bogini i uosobienie tęczy oraz posłanka bogów.

Według wierzeń starożytnych Greków pełniła funkcję posłanki bogów olimpijskich (szczególnie Zeusa i Hery), bowiem potrafiła rozpinać łuk siedmiobarwny (tęczę), który łączył Niebo z Ziemią, tj. bogów z ludźmi (symbolizował różnego rodzaju więzi między bogami a ludźmi)[1][2][3][4][5]. W odróżnieniu od boga Hermesa, który był również niebiańskim posłańcem, nigdy nie wykonywała poleceń bogów, jedynie je oznajmiała[1].

Quote-alpha.png
Miała szerokie skrzydła i latała nawet prędzej od Hermesa. Posyłano ją na ziemię [...] jako bogini tęczy rozpinała ów cudny łuk siedmiobarwny, co ziemię łączył z niebem[6].

Uchodziła za córkę boga Taumasa i Okeanidy Elektry oraz za siostrę harpii[1][7][8][9]. Według jednej z wersji była dziewiczą boginią[2]. Niektóre źródła podają, iż miała z bogiem Zefirem (swoim mężem lub kochankiem) syna Erosa albo Potosa[7][10].

W sztuce przedstawiana jest zwykle jako urodziwa, młoda kobieta z wielkimi skrzydłami u ramion, w krótkiej lub długiej szacie lśniącej wszystkimi kolorami tęczy, z naczyniem w kształcie dzbanka do czerpania i rozlewania wody (ojnochoe; przynosiła w nim świętą wodę z podziemnej rzeki Styks na Olimp lub wodę dla chmur) w jednej ręce, z kaduceuszem (oznaką keryksa) w drugiej ręce[1][7][11][12]. Starożytni Grecy nazywali ją „Taumantydą” (gr. Thaumantias, Thaumantos ‘córka Taumasa’)[a], „złotopiórą”, „złotoskrzydłą” (gr. chrysopteron ‘o złotych skrzydłach’), „wiatronogą”, „wiatrolotną”[8].

Wyobrażenie o bogini przejawia się w sztukach plastycznych między innymi w greckim malarstwie wazowym i rzeźbie (wschodni przyczółek Partenonu, Iris A. Rodina), w muzyce (opera Iris P. Mascagniego), w literaturze (Iliada Homera, Król-Duch J. Słowackiego)[1].

Imieniem bogini nazwano jedną z planetoid – (7) Iris, rodzaj bylin (o kolorowych kwiatach jak tęcza) z rodziny kosaćcowatych – Iris oraz gatunek motyla z rodziny rusałkowatych – Apatura iris[13].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Patronimikum (przydomek utworzony od imienia ojca).

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Vojtech Zamarovský: Bohovia a hrdinovia antických bájí. Bratislava: Perfekt a.s., 1998, s. 216. ISBN 80-8046-098-1. (słow.); polskie wydanie: Bogowie i herosi mitologii greckiej i rzymskiej (Encyklopedia mitologii antycznej, Słownik mitologii greckiej i rzymskiej).
  2. 2,0 2,1 Słownik imion, nazw i rzeczy. W: Homer: Odyseja. Warszawa: Biblioteka Klasyki Polskiej i Obcej. Czytelnik, 1972, s. 367. Cytat: „[...] posłanka olimpijskich bogów (zwłaszcza Dzeusa i Hery), przekazująca w lotnym biegu ich zlecenia bogom i ludziom na ziemi, w morzu i w podziemiu [...]”.
  3. Carlos Parada: Olimpians (ang.). maicar.com. [dostęp 2010-12-08].
  4. Władysław Kopaliński: Słownik symboli. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1990. ISBN 83-214-0746-3.
  5. Leksykon symboli. Warszawa: ROK Corporation, 1991. ISBN 83-85344-23-3.
  6. Bogowie światła i powietrza. W: Jan Parandowski: Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1989, s. 75. ISBN 83-210-0677-9.
  7. 7,0 7,1 7,2 Pierre Grimal: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2008, s. 165. ISBN 83-04-04673-3.
  8. 8,0 8,1 Homer: Iliada. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1968, s. 53.
  9. Początki świata. W: Zygmunt Kubiak: Mitologia Greków i Rzymian. Warszawa: Świat Książki, 2003, s. 43. ISBN 83-7391-077-8.
  10. Aaron J. Atsma: Pothos (ang.). theoi.com. [dostęp 2010-12-08].
  11. Pierre Grimal, op.cit., s. 327–328. ISBN 83-04-04673-3.
  12. «Znaczek pocztowy z wizerunkiem Iris». Iris (niem.). hellenica.de. [dostęp 2009-10-30].
  13. Iridaceae (ang.). crescentbloom.com. [dostęp 2010-05-03].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Aaron J. Atsma: Iris (ang.). theoi.com. [dostęp 2009-10-30].
  2. Homer: Iliada. pl.wikisource.org. [dostęp 2012-05-05].
  3. Iris (ang.). mythindex.com. [dostęp 2010-12-08].
  4. Hezjod: Teogonia. Sandomierz: Armoryka, 2010. ISBN 83-62173-44-0.
  5. Władysław Kopaliński: Słownik mitów i tradycji kultury. Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2003, s. 454. ISBN 83-7399-022-4.
  6. Henry George Liddell, Robert Scott: A Greek-English Lexicon: Ἶρις (ang.). perseus.tufts.edu. [dostęp 2011-08-01].
  7. Carlos Parada: Iris (ang.). maicar.com. [dostęp 2010-12-08].
  8. Oskar Seyffert: Dictionary of Classical Antiquities, 1894, s. 324: Iris (ang.). ancientlibrary.com. [dostęp 2010-12-08].
  9. William Smith: A Dictionary of Greek and Roman biography and mythology: Iris (ang.). perseus.tufts.edu. [dostęp 2012-04-28].
  10. Harry Thurston Peck: Harpers Dictionary of Classical Antiquities, 1898: Iris (ang.). perseus.tufts.edu. [dostęp 2012-04-28].