Języki majańskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Rozmieszczenie języków majańskich w Ameryce Środkowej
Migracje ludów Maya

Języki majańskie, także: języki maja, maja-kicze – jedna z ważniejszych rodzin językowych w Mezoameryce z największą liczbą użytkowników wśród języków autochtonicznych obu Ameryk. Językami majańskimi posługują się Majowie (tak współcześni, jak i z czasów historycznych) na terenach Meksyku, Gwatemali, Belize i Hondurasu. Wszystkie języki tej rodziny wywodzą się z używanego prawdopodobne 5000 lat temu prajęzyka, zwanego językiem proto-majańskim. Do rodziny tej zalicza się też klasyczny język majański, używany w okresie świetności cywilizacji Majów. Większość języków majańskich to ergatywne języki polisyntetyczne o szyku zdania VOS, posiadające spółgłoski ejektywne. Od czasu kolonizacji hiszpańskiej do zapisu języków majańskich używa się alfabetu łacińskiego, aktualnie w konwencji proponowanej przez Academia de Lenguas Mayas de Guatemala (ALMG)

Klasyfikacja języków majańskich[edytuj | edytuj kod]

Rodzina języków majańskich jest bardzo dobrze udokumentowana, ogólny schemat klasyfikacji jest przyjęty przez większość badaczy, z wyjątkiem kilku drobnych kwestii spornych. Na przykład jednym z nierozwiązanych dotąd problemów jest miejsce języków ch'ol i q'anjobalsko-chujeańskich.

Historia rozwoju języków majańskich

Grupa huastecka[edytuj | edytuj kod]

Język wastek (zapisywany również huastec lub huaxtec) jest używany w meksykańskich stanach Veracruz and San Luis Potosí przez około 110 tys. osób.[1]. Najbardziej odrębny od pozostałych języków majańskich.

Język chicomuceltec używany w stanie Chiapas (wymarły przed 1982) był językiem blisko spokrewnionym z huastec.

Grupa jukatańska[edytuj | edytuj kod]

Język maya-yucatec (określany przez użytkowników po prostu jako "maya" ) jest najbardziej rozpowszechnionym z języków majańskich na terenie Meksyku. Obecnie używany przez około 800 tys. osób, w większości na terenie półwyspu Jukatan[2][3]. Posiada bogatą literaturę z okresu post-kolonialnego i jest powszechnie używany jako pierwszy język na obszarach wiejskich w stanie Jukatan oraz w sąsiednich stanach Quintana Roo i Campeche.

Pozostałe trzy języki jukatańskie to mop, używany przez 10 tys. osób głównie w Belize; itza, wymarły lub niemal wymarły język na terytorium Gwatemali, lakandoński, również poważnie zagrożony z około 1000 użytkownikaów w kilku wioskach w pobliżu puszczy Selva Lacandona, w meksykańskim stanie Chiapas.

Grupa zachodnia[edytuj | edytuj kod]

Języki cholskie[edytuj | edytuj kod]

Najważniejszym przedstawicielem tej grupy jest ch'ol, używany przez 130 tys. osób w Chiapas[4]. Blisko spokrewniony Język chontal w stanie Tabasco (chontal maya, nie należy mylić z językiem chontal w stanie Oaxaca) używany jest przez 55 tys. osób.[5] Inny spokrewniony język to zagrożony wymarciem język ch'orti', używany przez 30 tys. osób w Gwatemali .[6]

Języki cholskie uważa się za najbardziej zachowawcze pod względem słownictwa i fonetyki i są bardzo bliskie języka inskrypcji okresu klasycznego, odkrytych na obszarze centralnych nizin.

Języki tzeltalskie[edytuj | edytuj kod]

Najbliżej spokrewnione z językami cholskimi języki z grupy tzeltalskiej: język tzotzil oraz tzeltal, oba powszechnie używane w stanie Chiapas (265 tys. użytkowników w przypadku tzotzil i 215 tys. w przypadku tzeltal)[7].

Języki kanjobalskie (q'anjob'al)[edytuj | edytuj kod]

Języka q'anjob'al używa 77.700 osób w Gwatemali (Huehuetenango)[3]. Innymi przedstawicielami tej grupy są: język jacaltec - mający ponad 50 tys. użytkowników - oraz język chuj.

Języka tojolab'al używa 36 tys. osób w stanie Chiapas[8].

Język chuj używany przez 30-50 tys. osób.

Grupa wschodnia (kicze-mame)[edytuj | edytuj kod]

Język q'eqchi' stanowi osobną podgrupę w obrębie języków kicze-mame, jest używany przez około 400 tys. osób w południowej Gwatemali. W wyniku niedawnych migracji w Salwadorze mówi nim obecnie 12 tys. użytkowników[9].

Język mame (mam)[edytuj | edytuj kod]

Język mame jest używany przez 150 tys. osób w gwatemalskich departamentach San Marcos i Huehuetenango. Inne języki to Awakatek - 20 tys. mieszkańców miasta Aguacatán, w departamencie Huehuetenango. Język ixil (być może chodzi o trzy odrębne języki) używany jest przez 70 tys. mieszkańców w tzw. "trójkącie Ixil" w departamencie Quiché[10].

Języki kicze (quiché, k'iche')[edytuj | edytuj kod]

Język kicze[11] jest używany przez około 1 mln osób na wyżynach Gwatemali, w pobliżu miast Chichicastenango i Quetzaltenango oraz w górach Cuchumatán, a także przez przybyszów z obszarów wiejskich w mieście Gwatemala[3]. Sławna księga mitów Majów, Popol Vuh, została napisana w archaicznym języku nazywanym klasyczny język kicze. Kultura ludu K'iche' przeżywała właśnie swoje apogeum w momencie najazdu hiszpańskiego. Utatlán, w pobliżu dzisiejszego miasta Santa Cruz del Quiché, stanowił gospodarcze i ceremonialne centrum tej kultury[12].

Język achi posiada 85 tys. użytkowników w Cubulco i Rabinal, dwóch municipios w departamencie Baja Verapaz. Wg innych sposobów klasyfikacji, np. Campbella, achi uważany jest za odmianę k'iche'. Jednakże ze względu na historyczne podziały etniczne, Achi Maya nie uważają się za K'iche'[13].

Język kaqchikel jest używany przez 400 tys. osób na obszarze rozciągającym się od Guatemala City do północnego brzegu jeziora Atitlán[14]. Tz'utujil posiada około 90 tys. użytkowników .[15] Inne języki należące do grupy kicze to: język sakapultek, prawie 40 tys. użytkowników głównie w departamencie El Quiché, oraz sipakapense, używany przez 8000 osób w Sipacapa, w departamencie San Marcos

Języki poqom[edytuj | edytuj kod]

Języki poqom są blisko spokrewnione z językami kicze, z którymi twórzą podgrupę poqom-kicze w grupie kicze-mame[16].

Język poqom jest używane przez 90 tys. osób[17] w Purulhá, Baja Verapaz i w następujących miastach Alta Verapaz: Santa Cruz Verapaz, San Cristóbal Verapaz, Tactic, Tamahú i Tucurú. Język poqomam używa ok. 30 tys. osób[18] na kilku niewielkich obszarach, z których największy leży w departamencie Alta Verapaz. Dawniej język poqomam był używany również w Salwadorze.

Zapis języków majańskich[edytuj | edytuj kod]

System ortografii zalecany przez ALMG dla zapisu języków majańskich
Samogłoski Spółgłoski
ALMG IPA ALMG IPA ALMG [A]IPA [B]ALMG IPA ALMG IPA ALMG IPA ALMG IPA ALMG IPA
a [a] aa [aː] ä [ɐ] b' [ɓ] b [b] ch [ʧ] ch' [ʧ] h [h]
e [e] ee [eː] ë [ə] j [x] k [k] k' [k] l [l] m [m]
i [i] ii [iː] ï [ɪ] n [n] nh [ŋ] p [p] q [q] q' [q]
o [o] oo [oː] ö [ʌ] r [r] s [s] t [t] t' [t] tz [ʦ]
u [u] uu [uː] ü [ʊ] tz' [ʦ] w [w] x [ʃ] y [j]  '  [ʔ]

  A B Samogłoski i znaki używane wyłącznie w języku kaqchikel

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Gordon, Raymond G., Jr. (ed.). Ethnologue (2005)
  2. Población hablante de lengua indígena de 5 y más años por principales lenguas, 1970 a 2005 INEGI
  3. 3,0 3,1 3,2 Gordon, Raymond G., Jr. (ed.). Ethnologue, (2005).
  4. Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005). Ethnologue report on Ch'ol de Tila, Ethnologue report on Ch'ol de Tumbalá, both accessed March 07, 2007.
  5. Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005). Ethnologue report on Chontal de Tabasco, accessed March 07, 2007.
  6. Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005). Ch'orti': A language of Guatemala. Ethnologue.com, accessed March 07, 2007.
  7. Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005) Family Tree for Tzeltalan accessed March 26, 2007.
  8. Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005) Tojolabal: A language of Mexico. and Chuj: A language of Guatemala. both accessed March 19, 2007.
  9. Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005). Ethnologue report on Q'eqchi, accessed March 07, 2007.
  10. Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005) Ethnologue report on Nebaj Ixil, Chajul Ixil & San Juan Cotzal Ixil, accessed March 07, 2008.
  11. Po hiszpańsku Quiché, w polskiej grafii często kicze.
  12. Edmonson (1968), pp.250–251.
  13. The Ethnologue considers the dialects spoken in Cubulco and Rabinal to be distinct languages, two of the eight languages of a Quiché-Achi family. Raymond G., Gordon Jr. (ed.). Ethnologue, (2005). Language Family Tree for Mayan, accessed March 26, 2007.
  14. Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005). Family Tree for Kaqchikel, accessed March 26, 2007.
  15. Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005). Ethnologue report on Eastern Tz'utujil, Ethnologue report on Western Tz'utujil, both accessed March 26, 2007.
  16. Campbell (1997), p.163.
  17. Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005). Ethnologue report on Eastern Poqomam, Ethnologue report on Western Poqomchi', both accessed March 07, 2007.
  18. Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005). Ethnologue report on Southern Poqomam, Ethnologue report on Central Poqomam, Ethnologue report on Eastern Poqomam, accessed March 07, 2007.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Majewicz, Alfred F., Języki świata i ich klasyfikacja, PWN, Warszawa, 1989, ISBN 83-01-08163-5
  • Tedlock, Dennis, Popol Vuh, Księga Majów, Wydawnictwo HELION, Gliwice, 1996, ISBN 978-83-246-0764-8