Kommissarbefehl

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Pierwsza strona rozkazu

Kommissarbefehl (pol. "Rozkaz o komisarzach") – rozkaz wydany w imieniu Adolfa Hitlera przez feldmarszałka Wilhelma Keitla w dniu 6 czerwca 1941 roku, nakazujący niemieckim oddziałom walczącym na froncie wschodnim niezwłoczne rozstrzeliwanie wziętych do niewoli radzieckich komisarzy politycznych. Kommissarbefehl był ostatnim, a zarazem najsłynniejszym z tzw. "zbrodniczych rozkazów", wydanych przez niemieckie dowództwo w związku z przygotowaniami do inwazji na ZSRR.

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Założenia "rozkazu o komisarzach" – podobnie zresztą jak pozostałych nazistowskich "zbrodniczych rozkazów"[1] wydanych przed rozpoczęciem operacji "Barbarossa" – były pochodną celów i charakteru wojny, którą III Rzesza prowadziła przeciwko Związkowi Radzieckiemu. W oczach Hitlera i pozostałych nazistowskich przywódców nie był to bowiem zwykły konflikt, lecz wojna przeciwstawnych ideologii i ras, której celem było "zniszczenie azjatycko-barbarzyńskiego bolszewizmu" oraz zdobycie dla Niemiec tzw. "przestrzeni życiowej na Wschodzie"[2][3]. Miała to więc być wojna totalna, prowadzona z nieograniczoną bezwzględnością oraz bez jakiegokolwiek poszanowania reguł prawa wojennego.

30 marca 1941 w Kancelarii Rzeszy w Berlinie odbyła się konferencja z udziałem Hitlera i najwyższych dowódców Wehrmachtu. Wzięli w niej udział m.in.: feldmarszałek Walther von Brauchitsch, stojący na czele Naczelnego Dowództwa Wojsk Lądowych (OKH); feldmarszałek Wilhelm Keitel - szef Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu (OKW); szef Sztabu Generalnego Wojsk Lądowych, generał Franz Halder. Podczas narady Führer szczegółowo wyjaśnił generalicji swoje zamiary w stosunku do ZSRR i ludności tego państwa, jak również po raz pierwszy napomknął o planach likwidacji wziętych do niewoli radzieckich komisarzy politycznych[2]. Hitler stwierdził, iż wojna przeciw Sowietom będzie wojną eksterminacyjną, gdyż komunizm jest ideologią z natury aspołeczną i stanowi dla Niemiec ogromne zagrożenie. Według Führera normalne reguły gry, ani tym bardziej zasada rycerskości nie mogły mieć w tej wojnie zastosowania. Niemieccy żołnierze mieli więc odrzucić pojęcie wspólnego losu żołnierskiego, wyeliminować sowieckich komisarzy politycznych i funkcjonariuszy OGPU – co, jak podkreślił, nie miało leżeć w gestii sądów wojskowych. "Bolszewickich" przywódców określił mianem kryminalistów, których należy odpowiednio do tego potraktować. Ponadto celem kampanii na Wschodzie miało być zlikwidowanie sowieckiej inteligencji oraz niedopuszczenie do jej odrodzenia[4].

Pierwszą podstawą "prawną", umożliwiającą zabijanie bez sądu sowieckich komisarzy politycznych oraz innych osób uznanych przez nazistów za "niepożądane" był tzw. rozkaz o "Jurysdykcji Barbarossa" (Gerichtsbarkeit Barbarossa) z 13 maja 1941, który upoważniał każdego oficera niemieckiego na terenie przyszłej okupacji niemieckiej na wschodzie do wykonania egzekucji bez sądu, bez wszelkich formalności, na każdej osobie podejrzanej o wrogi stosunek do Niemców (dotyczyło to również jeńców wojennych[5]).

Główne założenia Kommissarbefehl[edytuj | edytuj kod]

Ostateczny kształt zamiarom Hitlera odnośnie do radzieckich komisarzy politycznych nadały wydane w dniu 6 czerwca 1941 roku tak zwane "wytyczne w sprawie traktowania komisarzy politycznych" (Richtlinien für die Behandlung politischer Kommissare), znane szerzej jako "rozkaz o komisarzach" (Kommissarbefehl). Dokument ten podpisał w imieniu Hitlera feldmarszałek Wilhelm Keitel[6], choć opracowano go w oparciu o szkic stworzony w Naczelnym Dowództwie Wojsk Lądowych[7][8]. Dwa dni po podpisaniu, rozkaz został przekazany do wiadomości i wykonania dowództwom niemieckich oddziałów wyznaczonych do wzięcia udziału w inwazji na ZSRR. Należy przy tym podkreślić, iż rozkaz w formie pisemnej rozesłano wyłącznie do sztabów grup armii i armii – z instrukcją, aby dalej rozpowszechniać go w formie werbalnej[8]. Zdaniem Geoffrey’a P. Megargee tego typu zastrzeżenie pozwala sądzić, że dowódcy Wehrmachtu byli świadomi jego nielegalności[7].

Na wstępie rozkaz określał oficerów politycznych Armii Czerwonej jako "nosicieli oporu, pełnego nienawiści, okrucieństwa i nieludzkości" oraz "twórców barbarzyńskich azjatyckich metod walki", wobec których litość i stosowanie zasad prawa wojennego całkowicie mijają się z celem[8]. W Kommissarbefehl stwierdzono też jednoznacznie, iż politrukom nie przysługuje status jeńca wojennego, ani żadna związana z nim ochrona. Następnie "wytyczne" nakazywały:

  • schwytanych w walce komisarzy politycznych izolować od ogółu jeńców i niezwłocznie likwidować;
  • komisarzy, którzy nie byli podejrzewani o udział w walkach bądź "wrogie czyny" wobec Niemców, jak również komisarzy zidentyfikowanych na obszarze tyłowym armii przekazywać w ręce specjalnych grup operacyjnych niemieckiej policji bezpieczeństwa i SD (Einsatzgruppen), działających na tyłach frontu.

Rozkaz dawał ponadto wskazówki jak zidentyfikować komisarzy politycznych oraz podkreślał, iż wykonywanie jego postanowień nie będzie leżeć w gestii sądów wojskowych[8].

Realizacja "rozkazu o komisarzach"[edytuj | edytuj kod]

Mordowanie wziętych do niewoli komisarzy politycznych Armii Czerwonej trwało od pierwszych dni wojny niemiecko-sowieckiej, a szczytowe natężenie osiągnęło w okresie czterech miesięcy poprzedzających grudzień 1941 roku[9][10]. Tysiące sowieckich oficerów politycznych zabito, zanim nawet ujrzeli obozy jenieckie. Ginęli oni z rąk żołnierzy Wehrmachtu lub Waffen-SS, którzy mieli obowiązek zabijania na miejscu schwytanych w boju i rozpoznanych politruków. Schwytanych i rozpoznanych w punktach zbiorczych rozstrzeliwano zwykle po krótkim przesłuchaniu.

Podczas procesu norymberskiego, jak również w swych powojennych wspomnieniach, wyżsi dowódcy polowi jak Heinz Guderian lub Erich von Manstein twierdzili, iż w ich jednostkach nie stosowano "rozkazu o komisarzach", ale raporty ich jednostek pokazywały coś innego. W rzeczywistości tylko w jednej dywizji spośród wszystkich wyznaczonych do inwazji na ZSRR oficjalnie zalecono jego niestosowanie. Inne jednostki wręcz dokładnie informowały o postępach w wykonywaniu Kommissarbefehl[11]. 18 sierpnia 1941, OKW, po zapytaniach napływających z jednostek frontowych, rozszerzyło nawet zakres obowiązywania rozkazu, dołączając do listy funkcjonariuszy politycznych najniższego szczebla[9].

Na tyłach armii, obok jednostek Wehrmachtu, w akcji likwidacji komisarzy brały również udział Einsatzgruppen. Niezależnie od powierzonego im zadania "wyławiania" komisarzy w obozach jenieckich, Einsatzgruppen współdziałały ściśle z Wehrmachtem w masowych obławach na komisarzy i innych "podejrzanych", które prowadzono na tyłach frontu[12]. Ponadto niemieckie dowództwo zażądało od swych sprzymierzeńców (Finów, Węgrów, Rumunów i Włochów), aby "politycznych komisarzy, podżegaczy i elementy niepożądane" przekazywać do niemieckich, jenieckich punktów zbornych oraz do "dulagów"[13].

Dopiero po kilku miesiącach walk w ZSRR Wehrmacht zaczął rozważać złagodzenie zapisów "rozkazu o komisarzach". Generał Eugen Müller z ramienia OKH zwrócił się w dniu 23 września 1941 roku do OKW z sugestią na piśmie dokonania "rewizji dotychczasowego sposobu traktowania komisarzy". Powoływał się przy tym na względy celowości wojskowej, jednak już trzy dni później z OKW nadeszła odpowiedź, że: "Führer nie zgodził się na wprowadzenie jakiejkolwiek zmiany do wydanych rozkazów dotyczących traktowania komisarzy politycznych"[14].

Latem 1942 nastąpiła pozorna liberalizacja dotychczasowego stosunku do schwytanych politruków. 10 czerwca 1942 szef Gestapo Heinrich Müller wydał okólnik w sprawie segregacji jeńców, nakazując odizolować komisarzy od ogółu więźniów i wysyłać ich do obozu koncentracyjnego Mauthausen-Gusen. Nie zmieniło to jednak wiele w sytuacji komisarzy, gdyż Mauthausen był jednym z najcięższych niemieckich obozów, w którym czekała ich zwykle powolna śmierć. Zresztą już 20 października 1942 Müller ponownie nakazał rozstrzeliwać na miejscu komisarzy schwytanych w walce. Do Mauthausen mieli odtąd trafiać jedynie ci komisarze, których zidentyfikowano jako dezerterów[15].

W następnych miesiącach nadal napływały więc meldunki z jednostek frontowych, mówiące o egzekucjach sowieckich komisarzy[10]. Ostatni znany meldunek o likwidacji politruka pochodził z lipca 1943, od jednostek Grupy Armii "Południe"[16].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Określenie użyte podczas procesów norymberskich. Poza "rozkazem o komisarzach" określa się tym mianem rozkaz o "Jurysdykcji Barbarossa" oraz tzw. plan głodowy.
  2. 2,0 2,1 Szymon Datner: Zbrodnie Wehrmachtu na jeńcach wojennych w II wojnie światowej. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1961, s. 98.
  3. Jarosław W. Gdański: Zapomniani żołnierze Hitlera. Warszawa: Wydawnictwo De Facto, 2005, s. 43. ISBN 83-89187-32-0.
  4. Geoffrey P. Megargee: Front Wschodni 1941. Wojna na wyniszczenie. Warszawa: Świat Książki, 2009, s. 64. ISBN 978-83-247-1230-4.
  5. Szymon Datner: Zbrodnie Wehrmachtu na jeńcach wojennych.... op.cit., s. 13.
  6. Gerd R. Ueberschär: Wojskowe elity III Rzeszy. Warszawa: Bellona, 2004, s. 151. ISBN 83-11-09958-8.
  7. 7,0 7,1 Geoffrey P. Megargee: Front Wschodni 1941.... op.cit., s. 71-72.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 Szymon Datner: Zbrodnie Wehrmachtu na jeńcach wojennych.... op.cit., s. 100-102.
  9. 9,0 9,1 Geoffrey P. Megargee: Front Wschodni 1941.... op.cit., s. 137.
  10. 10,0 10,1 Szymon Datner: Zbrodnie Wehrmachtu na jeńcach wojennych.... op.cit., s. 112.
  11. Geoffrey P. Megargee: Front Wschodni 1941.... op.cit., s. 100.
  12. Szymon Datner: Zbrodnie Wehrmachtu na jeńcach wojennych.... op.cit., s. 113.
  13. Szymon Datner: Zbrodnie Wehrmachtu na jeńcach wojennych.... op.cit., s. 117.
  14. Szymon Datner: Zbrodnie Wehrmachtu na jeńcach wojennych.... op.cit., s. 121.
  15. Szymon Datner: Zbrodnie Wehrmachtu na jeńcach wojennych.... op.cit., s. 137.
  16. Szymon Datner: Zbrodnie Wehrmachtu na jeńcach wojennych.... op.cit., s. 123.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Szymon Datner: Zbrodnie Wehrmachtu na jeńcach wojennych w II wojnie światowej. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1961.
  • Jarosław W. Gdański: Zapomniani żołnierze Hitlera. Warszawa: Wydawnictwo De Facto, 2005. ISBN 83-89187-32-0.
  • Geoffrey P. Megargee: Front Wschodni 1941. Wojna na wyniszczenie. Warszawa: Świat Książki, 2009. ISBN 978-83-247-1230-4.
  • Gerd R. Ueberschär: Wojskowe elity III Rzeszy. Warszawa: Bellona, 2004. ISBN 83-11-09958-8.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons