Lelek zwyczajny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Lelek zwyczajny
Caprimulgus europaeus[1]
Linnaeus, 1758
Lelek zwyczajny
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Nadrząd neognatyczne
Rząd lelkowe
Rodzina lelkowate
Rodzaj Caprimulgus
Gatunek lelek zwyczajny
Podgatunki
  • C. e. europaeus Linnaeus, 1758
  • C. e. meridionalis Hartert, 1896
  • C. e. sarudnyi Hartert, 1912
  • C. e. unwini Hume, 1871
  • C. e. plumipes Przewalski, 1876
  • C. e. dementievi Stegmann, 1949
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

     obszary letnich lęgowisk

     poznane zimowiska
(strzałka - możliwe zimowiska)

Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło lelek kozodój w Wikisłowniku
Lelek – trudny do dostrzeżenia dzięki maskującemu upierzeniu
Lelek, jako ptak nocny, dzień spędza w ukryciu. Na zdjęciu pisklę oczekujące na pokarm i schowane w liściach

Lelek zwyczajny, lelek, lelek kozodój (Caprimulgus europaeus) – gatunek niewielkiego ptaka nocnego z rodziny lelkowatych (Caprimulgidae).

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Podgatunki[edytuj | edytuj kod]

Wyróżniono kilka podgatunków C. europaeus[3][4]:

  • C. europaeus europaeus – środkowa i północna Europe do środkowej, północnej oraz południowo-środkowej Syberii.
  • C. europaeus meridionalis – południowa Europa i północna Afryka do Kaukazu i północno-zachodni Iran.
  • C. europaeus sarudnyiKazachstan i zachodnia Syberia.
  • C. europaeus unwiniIrak i Iran do Turkmenistan oraz Uzbekistan.
  • C. europaeus plumipes – północno-zachodnie Chiny do zachodniej i południowej Mongolii.
  • C. europaeus dementievi – północno-wschodnia Mongolia do południowo-środkowej Syberii.

Taksonomia[edytuj | edytuj kod]

Nazwa rodzajowa caprimulgus pochodzi od słów capra, czyli koza i mulgere, które znaczy doić. Nazwa gatunkowa europeas pochodzi od kontynentu europejskiego.

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Lelek, ponieważ należy do rodziny lelkowatych, preferuje cieplejsze tereny Starego i Nowego Świata. Zamieszkuje Europę (bez północnej części Półwyspu Skandynawskiego), południowo-zachodnią Azję aż po Indie oraz północno-zachodnią Afrykę. To ptak wędrowny pokonujący duże odległości. Zimuje w południowej i środkowej Afryce. Wędrowny, przeloty w kwietniu – maju i sierpniu – październiku. Wyróżnia się 4 podgatunki.

W Polsce nieliczny gatunek lęgowy spotykany w całym kraju, również w niższych górach, choć rozmieszczony nierównomiernie. Jego obecność zależy od preferowanych siedlisk.

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Ptak o smukłej sylwetce, dużej głowie i niewyodrębnionej szyi. Czarny dziób delikatny, krótki, szeroko rozcięty i płaski w formie głębokiej paszczy sięgającej poza oko, otoczony sztywnymi, szczeciniastymi piórami (zwiększają efektywność w trakcie polowania na latające owady). Lelki mają duże, czarnobrązowe oczy. Pióra okrywowe podobne do sowich. Ubarwienie miękkie, imitujące korę: wierzch ciała szarobrunatny o czarnym, szarym i brunatnym podłużnym pręgowaniu oraz plamach w tych samych barwach. Szara, pokryta plamami pierś, brązowy lub żółtordzawy spód o brunatnym poprzecznym drobnym prążkowaniu. Skrzydła i ogon są długie. Lotki brunatne, pokryte jaśniejszymi plamami. Trzy pierwsze lotki z dużymi białymi plamami. Na szarych sterówkach poprzeczne brunatne prążkowanie. Nogi są brązowe. Obie płci mają podobną wielkość. Samca można odróżnić od samicy po dużych plamach na końcach skrzydeł i po biało zakończonych sterówkach, które dobrze widać w locie. Gdy trzyma się ptaka w ręku i obserwuje z bliska można rozpoznać płeć z większą pewnością, po rysunku i ubarwieniu skrajnych lotek.

Rozmiarami podobny jest do smukłej turkawki lub kosa. Prowadzi skryty tryb życia. Za dnia odpoczywa na ziemi lub wzdłuż gałęzi na drzewach. Słabe i krótkie palce nie pozwalają obejmować lelkowi gałęzi w sposób w jaki to robią pozostałe ptaki. Ubarwienie ochronne dobrze maskuje siedzącego ptaka, a dodatkowa wyprostowana postawa obok kawałka drewna z zamkniętymi oczami sprawia, że jest rzadko dostrzegany. Zauważyć go można jednak zwykle dopiero, gdy znienacka wyfrunie spod nóg zakłócającego mu spokój człowieka. Gdy warunki pogodowe są niesprzyjające lelek potrafi obniżyć temperaturę ciała i zapaść w letarg, przez co zwalnia przebieg procesów przemiany materii i może przeżyć do czasu aż sytuacja się poprawi.

Lot[edytuj | edytuj kod]

W locie przypomina pustułkę lub dużą jaskółkę. W powietrzu porusza się cicho i lekko. Wylatuje nad porębami najczęściej o zmierzchu. Czasami przelatuje ponad wierzchołkami drzew.

Wymiary średnie[edytuj | edytuj kod]

dł. ciała 
do 27 cm[5]
rozpiętość skrzydeł 
52-55 cm
masa ciała 
ok. 80 g

Głos[edytuj | edytuj kod]

Gdy leci wydaje "ku-ik". Obecność na danym terenie zdradza też warczący śpiew tokowy samca trwający zwykle minutę i trzaskanie skrzydłami w trakcie lotu godowego. Robi to siedząc na drzewie, a głos ten przypomina pracujący silnik "erro-rrroor". Samicę wabi też wołaniem "hejt". Spłoszony ptak reaguje ochrypłym odgłosem "chrak".

Biotop[edytuj | edytuj kod]

Lelek kozodój na gałęzi jest trudny do zauważenia

Suche, świetliste bory sosnowe w pobliżu łąk, pól, polan, zrębów, młodników. Preferuje też lasy poprzecinane porębami, ich skraje, ale może też może wyprowadzić lęg na terenach bez zwartych drzewostanów. Spotkać go można na wrzosowiskach, zarastających pożarzyskach i wydmach z młodymi kompleksami leśnymi, rzadziej w większych sadach i parkach.

Okres lęgowy[edytuj | edytuj kod]

Gatunek monogamiczny.

Gniazdo[edytuj | edytuj kod]

Nie buduje gniazda, jaja składa bezpośrednio na ziemi (piasku, wrzosowisku, mchu, ściółce leśnej lub żwirze). Niepokojony może przenieść jaja o kilka metrów.

Jaja[edytuj | edytuj kod]

Caprimulgus europaeus

W ciągu roku wyprowadza dwa lęgi (jeden w skrajnie północnych częściach areału występowania), składając w maju i lipcu po 2 błyszczące eliptycznego kształtu jaja. Są one mlecznobiałe w szare i brązowe plamy, co bardzo dobrze je maskuje. Gdy pierwsze zniesienie zostanie zniszczone zawsze zakłada następne. W razie niebezpieczeństwa matka może przenieść jaja w dziobie w inne miejsce.

Wysiadywanie[edytuj | edytuj kod]

Jaja wysiadywane są przez oboje rodziców (częściej przez samicę) przez 17 do 18 dni[5], po czym zajmują się karmieniem młodych. Pisklęta, rzekome gniazdowniki, po kilku dniach biegają po ziemi w pobliżu gniazda. Mają szarobrązowy puch. Po 15-20 dniach zaczynają latać[5] i opuszczają gniazdo na dobre, a po 3 tygodniach się usamodzielniają, choć przez kolejne 2 tygodnie są jeszcze dokarmiane przez rodziców.

Pożywienie[edytuj | edytuj kod]

Spłaszczona czaszka lelka kozodoja

Owady chwytane w locie do szeroko otwartego dzioba[5], głównie ćmy, muchówki, koniki polne, świerszcze i chrząszcze.
Ten nocny łowca poluje o zmierzchu i świcie. Czasem wyruszając z punktu obserwacyjnego ściga owady.

Ochrona[edytuj | edytuj kod]

Objęty ochroną gatunkową ścisłą. Utrata siedlisk i zmniejszenie ilości dużych owadów sprawia, że lelek staje się coraz rzadszym ptakiem.

Lelek w kulturze[edytuj | edytuj kod]

Nazwa gatunkowa nawiązuje do ludowych wierzeń, według których lelki przylatywały do stad kóz i piły ich mleko z wymion. W wierzeniach słowiańskich lelek kozodój, podobnie jak bocian (w języku ukraińskim lelekiem (Лелека білий) nazywany jest właśnie bocian (Ciconia ciconia) ), był uważany za ptaka, który przynosi z Wyraju dusze mające się ponownie wcielić, bądź też jako zoomorficzne wyobrażenie samych dusz[6]. Lelki spełniały także ważną rolę w opowiadaniu Howarda Phillipsa Lovecrafta pod tytułem Koszmar w Dunwich (The Dunwich Horror), gdzie masowo zbierały się w pobliżu domu umierającego człowieka, zrównując swój śpiew z oddechem konającego. Gdy tuż po śmierci odleciały, oznaczało to, iż nie zdobyły nowej duszy, a gdy hałasowały i śpiewały do samego rana, znaczyło to, że udało im się ją porwać. Motyw lelków kozodojów na tle wierzeń Słowian wykorzystał pisarz Andrzej Sapkowski w swej Sadze o wiedźminie.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

ptaki Polski

Przypisy

  1. Caprimulgus europaeus w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. Caprimulgus europaeus. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  3. Frank Gill, David Donsker (red.): Family Caprimulgidae (ang.). IOC World Bird List: Version 4.2. [dostęp 2014-07-29].
  4. European Nightjar (Caprimulgus europaeus) (ang.). IBC: The Internet Bird Collection. [dostęp 2013-02-05].
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Frieder Sauer: Ptaki lądowe. Świat Książki, seria: Leksykon przyrodniczy. ISBN 83-7129-193-0.
  6. Andrzej Szyjewski: Religia Słowian. Kraków: Wydawnictwo WAM, 2004. ISBN 83-7318-205-5.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]