Pióro

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy ptasich piór. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Pióro

Pióro (łac. penna) – twory nabłonkowe pokrywające ciała ptaków , a w czasach prehistorycznych niektórych dinozaurów, przede wszystkim z grupy teropodów, zwłaszcza celurozaurów. Podobnie jak łuski u gadów, pióra zachodzą na siebie dachówkowato. Wyrastają z brodawek skórnych zbudowanych z komórek mezodermalnych, w których formują się najpierw pióra embrionalne (puchowe), a następnie pióra ostateczne (penna).

Budowa[edytuj | edytuj kod]

Budowa pióra: 1 – chorągiewka, 2 – stosina, 3 – promienie, 4 – przypiórko, 5 – dudka

Pióro ptaka składa się z elastycznej osi (łac. scapus) stanowiącej punkt przyczepu jednopłaszczyznowej chorągiewki (vexillum), w której wyróżniana jest chorągiewka zewnętrzna (vexillum externum) i wewnętrzna (vexillum internum)[1]. Górna część osi pióra, o przekroju czworokątnym, nosi nazwę stosiny (rachis) i zbudowana jest z kory (cortex) i rdzenia (medulla). Dolna – o przekroju owalnym – znajdująca się poniżej chorągiewki, nazywana dudką (calamus), jest zanurzona w skórze[1]. Wewnętrzna część dudki zbudowana z delikatnych łuseczek rogowych nosi nazwę duszy. Chorągiewki pióra składają się z promieni (rami) wyrastających z obydwu stron stosiny. Od promieni tych wyrastają z kolei na dwie strony promyki (radius, pl. radii), które łączą się ze sobą delikatnymi haczykami (hamulus, pl. hamuli).

Rodzaje[edytuj | edytuj kod]

Na różnych częściach ciała ptaka wyrastają różne pióra, które w zależności od pełnionych funkcji mają różny wygląd.

Pióro puchowe (pennapula
Posiada cienką oś, długie i miękkie promienie, a promyki nie łączą się ze sobą.
Pokrywy (tectrices
Grupy piór przykrywające inne grupy, np. lotki lub otwór uszny.
Lotki (remiges
Duże i sztywne pióra umieszczone na tylnej krawędzi skrzydeł. Tworzą powierzchnię nośną skrzydła.
Sterówki (rectrices
Pióra wyrastające na ogonie.
Pióra pudrowe 
Występują u niektórych ptaków (żako, czapli, kakadu). Są one bardzo kruche. Ptaki rozkruszają je dziobem, rozprowadzając puder ułatwiający pielęgnację piór.

Wszystkie te pióra nadają ciału ptaka kształt i noszą ogólną nazwę piór konturowych. Pióra niektórych ptaków, takich jak strusie i pingwiny, zatracają wszystkie promienie i przy zachowanej stosinie upodabniają się do włosów ssaków.

Pióra szczeciniaste
Mieszczą się na głowie, szczególnie wokół dzioba i oczu. Pomagają przy chwytaniu owadów w locie. Wsytępują np. u jerzyków i lelków. Zbudowane są z nagiej, twardej stosiny, promienie znajdują się w niewielkiej liczbie przy nasadzie.[2]

Barwa[edytuj | edytuj kod]

Zabarwienie piór u ptaków wykazuje wielkie urozmaicenie i zależne jest od pigmentu zwanego melaniną bądź też od lipochromów, a także od ich mikroskopijnej struktury powodującej interferencję i załamanie światła. Barwa piór ma niekiedy zasadnicze znaczenie w identyfikacji poszczególnych gatunków.

Barwa niebieska powstaje, gdy bezbarwna keratyna znajduje się nad czarnym barwnikiem. Podobnie umieszczony karoten tworzy kolor zielony w piórze. Odcienie czerwieni i żółci biorą się z zawartości karotenoidów. Dobrym przykładem są flamingi, których różowe zabarwienie bierze się ze zjadanych przez nie krewetek. Bardziej intensywne barwy żółte i czerwone biorą się z maleńkich przestrzeni wypełnionych gazem, które intensyfikują optycznie kolor. Kolor czarny od brązowego do płowego są tworzone przez melaninę w różnym zagęszczeniu. Przy piórach białych nie ma żadnych barwników, jedynie sama keratyna.[2]

Rozmieszczenie[edytuj | edytuj kod]

Upierzenie jemiołuszki: a. sterówki ogona b. pokrywy nadogonowe c. lotki I rzędu d. zakończenie lotek II rzędu e. pokrywy duże i średnie
f. pęczek długich piór zwany czubem

Pióra ptaków stanowią doskonałą izolację termiczną, jednakże nie pokrywają jednolicie całego ciała. Pewne okolice ciała ptaka pokryte są równomiernie piórami i miejsca te noszą nazwę pterylia, a miejsca mniej upierzone lub w ogóle nieupierzone noszą nazwę apteria. Miejscem pozbawionym piór przynajmniej przez część roku jest u wielu ptaków plama lęgowa. U niektórych gatunków opierzone mogą być również golenie i skoki. Poszczególne partie upierzenia na ciele ptaków otrzymały swoje nazwy:

Skrzydło[edytuj | edytuj kod]

  • lotki 1. rzędu (pierwszorzędowe) – zewnętrzna grupa lotek (u różnych gatunków może liczyć 10-12 piór), umiejscowiona na dłoni skrzydła;
  • lotki 2. rzędu (drugorzędowe) – środkowa grupa lotek (od 9 do nawet 40 piór), umiejscowiona na przedramieniu;
  • lotki 3. rzędu (trzeciorzędowe) – wewnętrzna grupa lotek (ostatnie 3-5 piór), położona tuż przy tułowiu, niekiedy zaliczana do lotek drugorzędowych;
  • pokrywy (tectrices) – grupy piór położone nad lotkami, bliżej przedniej krawędzi skrzydła. Wyróżnia się pokrywy małe (na przedramieniu), średnie 1. rzędu, duże 1. rzędu (nad lotkami 1. rzędu) oraz średnie 2. rzędu i duże 2. rzędu (nad lotkami 2. rzędu). Na spodniej stronie skrzydła wyróżnia się analogiczne grupy pokryw podskrzydłowych.
Czub z piór u samca pawia indyjskiego

Ogon[edytuj | edytuj kod]

  • sterówki – nie są dzielone na podgrupy, gdyż tworzą jednolitą powierzchnię
  • pokrywy nadogonowe – przykrywają sterówki od góry
  • pokrywy podogonowe – przykrywają kuper od spodu

Płaszcz[edytuj | edytuj kod]

  • górna część grzbietu – pióra położone na karku
  • dolna część grzbietu – pióra wzdłuż kręgosłupa
  • barkówki – pióra pokrywające nasady skrzydeł
  • podbarkówki – pióra pokrywające nasady skrzydeł od spodu
  • kuper – pióra pomiędzy grzbietem a pokrywami nadogonowymi
  • brzuch – pióra na spodniej stronie tułowia

Głowa[edytuj | edytuj kod]

  • pokrywy uszne – pióra przykrywające otwory uszne
  • kantarek – pióra na odcinku między przednim kącikiem oka a dziobem
  • ciemię – pióra na wierzchu głowy
  • kark – pióra na szyi i górnej części karku.

Przykłady piór różnych gatunków ptaków[edytuj | edytuj kod]

Wykorzystanie[edytuj | edytuj kod]

Odpowiednio przygotowane pióra drobiu, nazywane pierzem, są wykorzystywane jako wkład do poduszek, pierzyn, w przemyśle galanteryjnym i tapicerskim. Dawniej z gęsich piór sporządzano narzędzie do pisania. Twarde partie piór niektórych ptaków (m.in. kruka) były także używane dawniej do wykonywania tzw. "piórek" - elastycznych plektronów szarpiących struny w klawesynie.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło pióro w Wikisłowniku
Wikimedia Commons

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Henryk Kobryń, Franciszek Kobryńczuk: Anatomia zwierząt. T. 3. Warszawa: PWN, 2008. ISBN 978-83-01-14078-6.
  2. 2,0 2,1 Roy Brown, John Ferguson, Michael Lawrence, David Lees: Tropy i ślady ptaków. MUZA SA, 2006. ISBN 83-7319-860-1.