Mongolia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy państwa w Azji. Zobacz też: Mongolia – region historyczno-geograficzny Azji.
Монгол улс
Mongol uls
Monggol ulus.svg

Mongolia
Flaga Mongolii
Godło Mongolii
Flaga Mongolii Godło Mongolii
Hymn: Bügd Nairamdakh Mongol
Położenie Mongolii
Język urzędowy mongolski
Stolica Ułan Bator
Ustrój polityczny republika
Głowa państwa prezydent Cachiagijn Elbegdordż
Szef rządu premier Norowyn Altanchujag
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
19. na świecie
1 564 116 km²
0,68%[1]
Liczba ludności (2010)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia

2 754 685[2]
1,75 osób/km²
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

11,52 mld[3] USD
3972[3] USD
PKB (PPP) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

17,06 mld[3] USD
5885[3] USD
Jednostka monetarna tugrik (MNT)
Niepodległość od mandżurskej dynastii Qing
29 grudnia 1911
Religia dominująca Buddyzm tybetański
Strefa czasowa UTC +7 do +8 – zima
UTC +8 do +9 – lato
Kod ISO 3166 MN
Domena internetowa .mn
Kod samochodowy MGL
Kod samolotowy MT
Kod telefoniczny +976
Mapa Mongolii
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Mongolia w Wikipodróżach
Wikinews Wiadomości w Wikinews
Wikisłownik Hasło Mongolia w Wikisłowniku
Mongolia widziana z kosmosu
Ekspansja imperium w XIII i XIV wieku
Czyngis-chan

Mongolia (mong.: Монгол улс; Mongol uls; Monggol ulus.svg) – państwo w środkowowschodniej Azji, bez dostępu do morza. Od północy graniczy z Rosją, a od wschodu, zachodu i południa z Chinami. Stolicą i największym miastem jest Ułan Bator, gdzie zamieszkuje ok. 38% populacji całego kraju. Mongolia jest republiką parlamentarną.

Podział administracyjny: 21 ajmaków i 1 miasto wydzielone.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Geografia Mongolii.

Powierzchnia[edytuj | edytuj kod]

  • ląd: 1 553 556 km²
  • woda: 10 560 km²
  • całkowita: 1 564 116 km²

Długość granic lądowych[edytuj | edytuj kod]

  • Chiny: 4677 km
  • Rosja: 3485 km
  • całkowita: 8162 km

Brak dostępu do morza.

  • Najniższy punkt: Chöch Nuur – 518 m n.p.m.
  • Najwyższy punkt: szczyt Chujten – 4374 m n.p.m.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Klimat Mongolii, w związku z położeniem w głębi kontynentu, jest surowy, zaliczany do klimatu umiarkowanego o typie kontynentalnym. Lato jest tutaj bardzo gorące (temperatury powyżej +30 °C), natomiast zima bardzo mroźna (poniżej -30 °C). Opady atmosferyczne występują tutaj niezwykle rzadko (około 300 mm rocznie), większość opadów rocznych przypada na dwa miesiące (od połowy czerwca do połowy sierpnia) czego wynikiem jest nie wiosenna, lecz letnia wegetacja. Zima jest z małą pokrywą śnieżną albo prawie bez pokrywy śnieżnej. Tylko największe rzeki nie zamarzają do dna. Czasem zimą może przyjść ocieplenie, pokrywa śnieżna po roztopieniu staje się lodem przy powrocie zimna, co powoduje tzw. dzud, kiedy bydło ginie bo zeszłoroczna trawa staje się niedostępna. W ciągu trzech kolejnych zim (1999, 2000, 2001) z powodu dzudu padły miliony sztuk bydła. Długość lata i zimy jest prawie taka sama (po ok. 5 miesięcy), a długość wiosny i jesieni jest bardzo krótka (po 1 miesiącu).

Historia[edytuj | edytuj kod]

Najwcześniejsze informacje o dziejach Mongolii pochodzą z chińskich kronik. W IV wieku p.n.e. na terenach zamieszkanych przez mongolskich, tureckich i tunguskich koczowników powstało silne państwo Xiongnu, którego mieszkańcy przez wielu naukowców uważani są za przodków Hunów. Rozpadło się ono w I wieku p.n.e. w wyniku walk wewnętrznych i naporu chińskiej armii. Hunowie (jeśli to było ich państwo) powędrowali na zachód i kilka wieków później dotarli do Europy, przyczyniając się do upadku Rzymu.

Południową część Xiongnu zagarnęły Chiny, a północną objęli we władanie tureccy i mongolscy koczownicy. Byli wśród nich między innymi Rouran, którzy według niektórych teorii byli przodkami Awarów, którzy w VI wieku najechali Europę. W tym samym czasie mieszkańcy Mongolii uwolnili się spod chińskiej dominacji. W XI wieku władzę nad stepami przejął protomongolski szczep Kitanów. Ich panowanie zakończyło się w 1125 roku, gdy podbił ich tunguski szczep Dżurdżenów, którego sprzymierzeńcem byli Tatarzy.

W roku 1206 Temudżyn został obrany chanem wszystkich Mongołów (Czyngis-chanem). Połączone siły tego ludu okazały się wielką potęgą i prowadzone przez swego chana podbiły północne Chiny i całą Azję Centralną sprowadzając do swojej stepowej stolicy Karakorum przebogate łupy. Następcy Temudżyna zagarnęli Ruś, dzisiejsze: Afganistan, Iran i Irak, resztę Chin oraz Tybet, tworząc tym samym jedno z największych państw w historii świata – imperium mongolskie. Rządzenie tak gigantycznym terytorium było niezmierne trudne, więc mongolskie imperium zostało podzielone około 1261 roku na trzy części. Mongolia znalazła się w jednej części z Chinami pod władzą mongolskiej dynastii Yuan. W roku 1264 władca tego państwa Kubilaj przeniósł stolicę z Karakorum do Chanbałyku (dzisiejszy Pekin). Władza Mongołów w Chinach zakończyła się w roku 1368, gdy w wyniku antymongolskiego powstania władzę w Chinach przejęła dynastia Ming. Pięć lat później chińskie wojska zrównały z ziemią Karakorum. Południowa część Mongolii (obecna Mongolia Wewnętrzna) stała się częścią Chin, a reszta kraju rozpadła się na mniejsze państwa, które sporadycznie się jednoczyły. W latach 1626-1636 Mongolię Wewnętrzną opanowali Mandżurowie. Mongolię Zewnętrzną opanowali 55 lat później, będąc już wtedy władcami całych Chin. Uzyskała ona status federacji plemion pod protektoratem chińskim.

Na początku XX wieku Chiny zaczęły zacieśniać swoją kontrolę nad Mongolią Zewnętrzną i rozpoczęły jej kolonizację. Spowodowało to zwrócenie się mongolskich książąt w stronę Rosji. W 1911 wybuchła w Chinach antycesarska rewolucja. Korzystając z zamętu Mongolia Zewnętrzna ogłosiła przy wsparciu Rosji niepodległość. Utworzono teokratyczny rząd na czele z Bogda Chanem. Po rosyjsko-chińskich negocjacjach Mongolia Zewnętrzna została w 1915 uznana za część Chin, jednak rząd chiński zgodził się na jej autonomię. Gdy w Rosji wybuchła rewolucja komunistyczna do Mongolii Zewnętrznej wkroczyły wojska chińskie i obaliły w 1919 Bogda Chana.

W 1921 roku armia antybolszewickich Rosjan pod wodzą von Ungern-Sternberga wraz z nielicznymi oddziałami książąt mongolskich zdobyła stolicę kraju Urgę (obecnie Ułan Bator) i opanowała większość kraju, zapoczątkowując ogólnonarodowe powstanie przeciw Chinom. Na tronie ponownie osadzony został Bogda Chan. W lipcu 1921 Armia Czerwona pod pretekstem pomocy grupce rewolucjonistów Suche Batora zajęła siłą Mongolię Zewnętrzną rozbijając wojska Ungerna i mongolskie. Ustanowiony został rząd komunistyczny, jednak zachowano ustrój teokratyczny i władzę Bogda Chana.

W 1924, po śmierci Bogda Chana, proklamowano utworzenie Mongolskiej Republiki Ludowej. Mimo formalnej niepodległości kraj pozostawał pod ścisłą kontrolą władz w Moskwie i nadal był uważany za część Chin. W latach 1929-1932 przeprowadzono akcję wymordowania większości mongolskiej arystokracji i jednocześnie przymusową kolektywizację majątku zwykłej ludności. Po 1932 częściowo cofnięto decyzje o kolektywizacji. W 1937 przeprowadzona została wielka operacja wymordowania kleru lamajskiego oraz spalenia klasztorów wraz z dobrami kultury. Akcję sowietyzacji Mongolii utrwaliło zastąpienie alfabetu mongolskiego cyrylicą w 1941 oraz ostateczna kolektywizacja i likwidacja resztek rzemiosła w 1955-1959.

W 1939 roku Mongolię zaatakowały z terytorium Mandżurii wojska japońskie. W ciągu kilku miesięcy połączone siły radziecko-mongolskie pod dowództwem G. Żukowa pokonały Japończyków.

W 1945 ZSRR narzucił Chinom traktat, w którym Chiny zobowiązały się przeprowadzić referendum niepodległościowe w celu ostatecznego uregulowania kwestii Mongolii Zewnętrznej. W referendum, które odbyło się we wrześniu 1945 większość mieszkańców odrzuciła projekt autonomii w ramach Chin i opowiedziała się za pełną niepodległością Mongolskiej Republiki Ludowej. 5 stycznia 1946 Republika Chińska oficjalnie uznała niepodległość Mongolskiej Republiki Ludowej, jednak na podstawie zawartych porozumień wciąż nie stanowiła ona podmiotu prawa międzynarodowego. Po utworzeniu Chińskiej Republiki Ludowej w 1949 rząd Mao Zedonga ponownie uznał Mongolię Zewnętrzną za część Chin. W 1951 wynegocjowano chińsko-radzieckie porozumienie, w którym rząd chiński ostatecznie uznawał niepodległość Mongolii. Rozpoczął się proces uznawania państwowości mongolskiej na arenie międzynarodowej, zwieńczony przyjęciem do ONZ w 1961. Mongolia pozostawała przez cały czas państwem socjalistycznym pod silnym wpływem ZSRR.

Demokratyzacja państwa rozpoczęła się w 1990 roku, kiedy to Mongolia stała się republiką parlamentarną i przywrócono wolność religijną oraz własność prywatną. Niebawem także nastąpiło przeorientowanie w samym parlamencie – dokonano nowelizacji dotychczasowej konstytucji (nowa zaś została uchwalona 12 lutego 1992 r.). W 1992 r. Mongolię opuściły także ostatnie jednostki wojsk rosyjskich.

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Republika od 1924 roku. Obecnie obowiązuje demokratyczna konstytucja z 1992 roku. Głową państwa jest prezydent, wybierany na kadencję czteroletnią w wyborach bezpośrednich. Władza ustawodawcza należy do złożonego z 76 deputowanych Wielkiego Churału Państwowego, wybieranego na czteroletnią kadencję w wyborach powszechnych. Władzę wykonawczą sprawuje rząd z premierem na czele, powoływany przez Churał.

Od 1990 roku w Mongolii obowiązuje system wielopartyjny; największymi partiami politycznymi są lewicowa Mongolska Partia Ludowa (zał. w 1921 roku, występująca przed 2010 jako Mongolska Partia Ludowo-Rewolucyjna) oraz liberalna Partia Demokratyczna (zał. w 2000 roku), która przejęła władzę po wyborach w 2012. Prezydentem kraju od 2009 jest wywodzący się z Partii Demokratycznej Cachiagijn Elbegdordż.

Siły zbrojne[edytuj | edytuj kod]

Mongolia, z racji braku dostępu do morza, dysponuje dwoma rodzajami sił zbrojnych: wojskami lądowymi oraz siłami powietrznymi[4]. Uzbrojenie sił lądowych Mongolii składało się w 2014 roku z: 450 czołgów, 750 opancerzonych pojazdów bojowych, 1 200 zestawów artylerii holowanej oraz 250 wieloprowadnicowych wyrzutni rakietowych[4]. Mongolskie siły powietrzne z kolei posiadały w 2014 roku uzbrojenie w postaci m.in. 10 samolotów transportowych, 24 śmigłowców oraz 11 śmigłowców szturmowych[4].

Wojska mongolskie w 2014 roku liczyły 10,9 tys. żołnierzy zawodowych oraz 137 tys. rezerwistów. Według rankingu Global Firepower (2014) mongolskie siły zbrojne stanowią 72. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 70 mln dolarów (USD)[4].

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Wojsko mongolskie.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Struktura etniczna[edytuj | edytuj kod]

Struktura wyznaniowa[edytuj | edytuj kod]

Struktura religijna kraju w 2010 roku według Pew Research Center[5][6]:

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Podział Mongolii na ajmaki (zabarwione), miasto stołeczne Ułan Bator jest specjalną jednostką administracyjną.

Mongolia jest podzielona na 21 ajmaków oraz 1 miasto wydzielone Ułan Bator

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Podstawą gospodarki mongolskiej są: hodowla, węgiel brunatny, miedź i złoża molibdenu oraz fosforytów. Po latach całkowitego, radzieckiego interwencjonizmu państwowego proces transformacji systemowo-gospodarczej na kapitalizm napotyka pewne trudności. Gospodarka jest zdecentralizowana: obecnie jest około 10 tysięcy prywatnych spółek, których działalność nie ogranicza się do Ułan Bator i okolic. Poza stolicą i większymi miastami większość mieszkańców zajmuje się hodowlą i utrzymaniem stadnin koni, bydła, wielbłądów, kóz i owiec. PKB na jednego mieszkańca wynosi już 3300 USD (2008). W ogólnej wartości PKB 20,6% stanowi rolnictwo, 38,4% – przemysł, 41% – usługi[7].

Tradycyjnie dużą rolę w gospodarce mongolskiej miało łowiectwo, choć stopniowo jego rola się wyraźnie zmniejsza. Najbardziej pospolitą zwierzyną, zwłaszcza w Mongolii wschodniej i centralnej są bobaki (tarbagany) poławiane zarówno dla cenionego mięsa i tłuszczu, jak i dla futra. W 1940 skupiono 968 tys. futerek, w 1950 2,338 mln, w 1960 1,034 mln., w 1970 1,223 mln., a w 1979 837 tys. futerek. Skupuje się także skórki wiewiórek (122 tys. w 1940, 141 tys. w 1960, 36 tys. w 1970 i 15 tys. w 1979) głównie w Mongolii północnej i centralnej, lisów (33 tys. futer w 1964 r.) i wilków (3700 sztuk w 1964 r.). Prowadzone były i są polowania dla turystów zagranicznych na duże mongolskie zwierzęta, jak gazela mongolska, dżejran. Niewielki jest udział hodowli zwierząt futerkowych.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. The World Factbook (ang.). CIA. [dostęp 2010-08-20].
  2. 2010 Census of Mongolia (mong.). [dostęp 5-12-2012].
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2013: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 11-04-2014].
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Mongolia (ang.). Global Firepower. [dostęp 2014-08-31].
  5. Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-22].
  6. Christian Population as Percentages of Total Population by Country. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-22].
  7. CIA World Factbook 2008.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • B. Gungaadasz: Mongolska Republika Ludowa. PWN, 1986.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]