Leoš Janáček

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Leoš Janáček (ur. 3 lipca 1854 w Hukvaldach, zm. 12 sierpnia 1928 w Ostrawie) – czeski kompozytor. Studiował w Pradze, w Lipsku i w Wiedniu. Od 1880 r. uczył muzyki w Brnie. Napisał kilka prac teoretycznych. Opery zaczął pisać w Brnie, ale praski teatr nie chciał ich początkowo wystawiać. Dopiero po dwunastu latach wystawiono w Pradze w 1916 r. operę Její pastorkyňa (czyli Jenufę), która odniosła wielki sukces. Dopiero wtedy Janáček rozpoczął prawdziwą karierę, pisząc wiele oryginalnych dzieł.

Prawykonania wszystkich jego oper były w Brnie, potem wystawiano je w Pradze. Dzięki temu, że libretta na niemiecki tłumaczył zaprzyjaźniony z kompozytorem pisarz Max Brod, były one szybko wystawianie w operach austriackich i niemieckich. W Polsce przed wojną wystawiono tylko Jenufę[1].

W oparciu o czeską muzykę ludową komponował opery oraz utwory na fortepian i orkiestrę.

Był też kolekcjonerem piosenek ludowych – Janáček i jego współpracownicy wędrowali po morawskich i słowackich wioskach i zapisywali lub nagrywali na fonografie autentyczny śpiew mieszkańców. Niektóre nagrania dochowały się do dzisiejszych czasów.

Wybrane utwory[edytuj | edytuj kod]

Opery[edytuj | edytuj kod]

  • Šárka (Szarka) (1887 – pierwsza wersja, 1888 – druga, 1918 – trzecia, premiera w 1925)
  • Počátek románu (Początek romansu) (1891)
  • Její pastorkyňa (Jej pasierbica) albo Jenůfa (1894-1904)[2]
  • Osud (Przeznaczenie) (1903-1904)
  • Výlety páně Broučkovy (Wyprawy pana Brouczka) – 2 opery 1-aktowe: Výlet pána Broučka do měsíce (Wyprawa pana Brouczka na Księżyc) i Výlet pána Broučka do XV století (Wyprawa pana Brouczka do XV wieku) (1908-1917, premiera 1920)
  • Káťa Kabanová (Katia Kabanowa) (1919-1921)
  • Příhody lišky Bystroušky (Przygody liska Chytruska[a]) (1921-1923)
  • Věc Makropulos (Sprawa Makropulos) (1923-1926)
  • Z mrtvého domu (Z martwego domu) (1927-1928)

Utwory orkiestrowe[edytuj | edytuj kod]

  • Lašské tance (1889-1890)
  • rapsodia Taras Bulba (1915-1918) – na podstawie powieści Gogola
  • Sinfonietta (1926)

Utwory kameralne[edytuj | edytuj kod]

  • Dumka na skrzypce i fortepian (1879-1880)
  • Romans na skrzypce i fortepian (1879-1880)
  • Sonata na skrzypce i fortepian (1914)
  • I kwartet smyczkowy „Sonata kreutzerowska” (1923)
  • Młodość (Mládí) na sekstet dęty (1924)
  • II kwartet smyczkowy „Listy intymne” (1928)

Utwory fortepianowe[edytuj | edytuj kod]

  • Tema con variazioni (1880)
  • Na zarośniętej ścieżce (1900-1911) – cykl miniatur fortepianowych
  • We mgle (1912)
  • Pamiątka (1928)
  • Sonata „z ulicy” 1905

Utwory chóralne[edytuj | edytuj kod]

  • Říkadla (1925)
  • Msza głagolicka (Glagolská mše) (1926)

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Tytułowy lisek jest w operze lisicą, i jest to istotne dla treści. Dlatego właściwszym jest tłumaczenie tytułu Przygody Lisiczki Chytruski lub też spotykane czasem Przygody Liszki Chytruski. Ponieważ jednak utarło się w języku polskim tłumaczenie w rodzaju męskim, podajemy właśnie takie.

Przypisy

  1. D. Szwarcman, Czeska opera: nikt nic nie wie. „Polityka” 2013 nr 11, s. 89.
  2. W Czechach i na Słowacji opera figuruje jako Její pastorkyňa, poza ich granicami jest znana jako Jenůfa.
Wikimedia Commons