Małe Karpaty

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Położenie Małych Karpat na mapie Słowacji
Położenie Małych Karpat na mapie Centralnych Karpat Zachodnich
Małe Karpaty
Zaruby from plavecke podhradie.jpg
Megaregion Region Karpacki
Prowincja Karpaty Zachodnie
Podprowincja Centralne Karpaty Zachodnie
Makroregion Małe Karpaty
Zajmowane
jednostki
administracyjne
Słowacja:
kraj bratysławski
kraj trnawski
kraj trenczyński
Widok na górę Záruby i sąsiednie szczyty
Hlbočiansky wodospad

Małe Karpaty (514.2, słow. Malé Karpaty, węg. Kis-Kárpátok, niem. Kleine Karpaten) – pasmo górskie w zachodniej Słowacji. Stanowią najbardziej wysunięty na południowy zachód pasmo Centralnych Karpat Zachodnich.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Pasmo Małych Karpat ma długość około 100 km i szerokość około 15 km. Rozciąga się wzdłuż osi południowy zachód – północny wschód od okolic Bratysławy do okolic Nowego Miasta nad Wagiem. Oddziela Nizinę Zahorską na północnym zachodzie od Niziny Naddunajskiej na południowym wschodzie. Na południowym zachodzie graniczy z doliną Dunaju (Bramą Hainburską). Na północnym wschodzie obniżenie Pogórza Myjawskiego oddziela Małe Karpaty od Białych Karpat, a dolina Wagu – od Gór Inowieckich. Małe Karpaty są odwadniane przez wiele małych potoków i rzek, spływających do Dudváhu, Dunaju i Morawy.

Opis[edytuj | edytuj kod]

Małe Karpaty mają stosunkowo niewielkie wysokości bezwzględne (500-700 m n.p.m.), ale są wyniesione aż o 300-600 m ponad poziom otaczających je nizin. Kulminacje są równomiernie rozsiane na całej długości pasma. Na samym południowym krańcu, na brzegu Dunaju, leży szczyt Devínska Kobyla (514 m n.p.m.), kolejne to Veľký Javorník (594 m n.p.m.), Somár (650 m n.p.m.), Vysoká (754 m n.p.m.), Čertov kopec (752 m n.p.m.), Vápenná (748 m n.p.m.). Najwyższą kulminacją jest szczyt Záruby (768 m n.p.m.) w środkowej części pasma, niedaleko Smolenic.

Podział[edytuj | edytuj kod]

Słowaccy geografowie zaliczają Małe Karpaty do łańcucha fatrzańsko-tatrzańskiego (Fatransko-Tatranská oblasť), przy czym za część Małych Karpat uważają również Wzgórza Hainburskie po południowej stronie Dunaju. Pasmo Małych Karpat dzielą (z południa na północ) na[1]:

  • Karpaty Devińskie (Devínske Karpaty, w granicach Bratysławy),
  • Karpaty Pezińskie (Pezinské Karpaty, od Bratysławy do wsi Buková),
  • Karpaty Brezowskie (Brezovské Karpaty, od Bukovej do wsi Prašník),
  • Karpaty Czachtickie (Čachtické Karpaty, od Prašníka do Nowego Miasta nad Wagiem).

Geologia[edytuj | edytuj kod]

Małe Karpaty tworzą zrąb tektoniczny, oddzielony od otaczających kotlin uskokami.

Trzon krystaliczny przykryty jest alpejskimi płaszczowinami zbudowanymi ze skał mezozoicznych[2].

Pod względem geologicznym pasmo Małych Karpat składa się z dwóch części, podzielonych linią Jablonica-Trstín mniej więcej w połowie długości pasma.

Część południowa i południowo-wschodnia składa się ze skał krystalicznych, przykrytych skałami mezozoicznymi. Krystalinik Małych Karpat dzieli się na dolną serię pezinsko-pernecką (słow. pezinsko-pernecká séria) i górną serię harmońską (słow. harmónska séria). Pierwotnie były to proterozoiczne skały osadowe, zmetamorfizowane w czasie orogenezy waryscyjskiej. Obecnie są to fyllity. Paleozoiczne zasadowe skały wulkaniczne zostały zmienione w amfibolity. W kompleksie metamorficznym występują dwa masywy granitoidowe - bratysławski (słow. bratislavský granitoidný masí) i modrański (słow. modranský granitoidný masív).

Północno-zachodnia część Małych Karpat zbudowana jest z mezozoicznych skał osadowych. Są to głównie wapienie wieku od triasu do kredy, z wkładkami bazaltów (w rejonie wsi Lošonec), należącymi do płaszczowiny kriżniańskiej i choczańskiej. Obie płaszczowiny pocięte są pokredowymi uskokami[2].

Wzdłuż brzegów masywu występują osady paleogeńskie i neogeńskie.

W triasowych i jurajskich wapieniach występują zjawiska krasowe, zarówno powierzchniowe, jak i podziemne. Najbardziej znana jaskinia Driny koło Smolenic, w Krasie Smolenickim.

Pierwotnie Małe Karpaty stanowiły płaskowyż, który w wyniku procesów erozyjnych został pocięty dolinami potoków na mniejsze fragmenty. W efekcie wierzchołki gór są szerokie i płaskie.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Klimat Małych Karpat jest umiarkowany, z przeciętną ilością opadów.

Gleby[edytuj | edytuj kod]

Gleby są przeważnie brunatne.

Roślinność[edytuj | edytuj kod]

Małe Karpaty są w większości porośnięte lasami liściastymi – w niższych partiach dębowymi, w wyższych – bukowymi. Na południowych stokach prowadzi się winnice (Rača, Pezinok, Modra) i sady.

Ochrona przyrody[edytuj | edytuj kod]

Przyrodę Małych Karpat od 1976 chroni rezerwat o powierzchni 65 504 ha. Koło miasta Svätý Jur leży rezerwat Šúr o powierzchni 370 ha, chroniący największą w Europie Środkowej pozostałość dziewiczej puszczy. Rezerwat Devínska Kobyla chroni stanowisko roślinności stepowej, a rezerwat Sandberg – nagromadzenie skamielin z okresu, gdy te tereny stanowiły dno morskie.

Magistrala Štefánika w Małych Karpatach

Zagospodarowanie[edytuj | edytuj kod]

Małe Karpaty są regionem wypoczynkowym, turystycznym i sportowym, głównie dla mieszkańców Bratysławy i przedmieść. Uprawia się tu narciarstwo (ośrodki Piesok, Pezinská Baba, Brezová pod Bradlom). Szlaki turystyczne są liczne i malownicze. Najdłuższy z nich, czerwony, o długości 80 km, jest zwany Štefánikovą magistralą. Zaczyna się w Bratysławie na wzgórzu Kamzík, ze znaną wieżą telewizyjną, po czym biegnie na północ głównym grzbietem pasma przez całą jego długość. Kończy się na górze Bradlo, na której stoi monumentalny pomnik gen. Štefánika dłuta Dušana Jurkoviča, zbudowany w latach 1927-1928. Północne stoki obfitują w średniowieczne zamki i ich ruiny, z których najsłynniejsze znajdują się w granicach Bratysławy – ruiny zamku w Devínie i zamek w Bratysławie.

Etnografia[edytuj | edytuj kod]

Małe Karpaty leżą na granicy regionu etnograficznego Záhorie, charakteryzującego się rozwiniętą kulturą i sztuką ludową.

Przypisy

  1. Mazúr, E., Lukniš, M. 1986, Geomorfologické členenie SSR a ČSSR. Časť Slovensko. Slovenská kartografia, Bratislava
  2. 2,0 2,1 Plašienka, D., Michalík, J., Kováč, M., Gross, P., Putiš, M., 1991, Paleotectonic evolution of the Malé Karpaty Mts. - An overview. Geologica Carpathica, 42, 4, s. 195-208

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Antoni Wrzosek Czechosłowacja, w: Antoni Wrzosek (red.) Geografia Powszechna. Tom III. Europa (bez ZSRR), PWN Warszawa 1965
  • Henryk Górski, Wanda Jędrzejewska (red.) Atlas geograficzny, wyd. XIV, PPWK Warszawa 1979 ISBN 83-7000-011-8
  • Krystyna Jawecka (red.) Mapa przeglądowa Europy. Czechosłowacja. Skala 1:1000 000, PPWK Warszawa-Wrocław 1983
  • Jerzy Kondracki Karpaty, wydanie drugie poprawione, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1989, ISBN 83-02-04067-3
  • Rudolf Buday, Juraj Kordováner, Zdeněk Šír (red.) Malé Karpaty. Záruby. Turistická mapa. 1:50.000, 1. vydanie, Vojenský kartografický ústav š.p., Harmanec 1995, ISBN 80-85510-36-7
  • Rudolf Buday, Katarína Mozolová, Zdeněk Šír (red.) Trnavská pahorkatina. Senec. Turistická mapa. 1:50.000, 1. vydanie, Vojenský kartografický ústav š.p., Harmanec 1997, ISBN 80-8042-065-3
  • Mária Fábryová, Juraj Kordováner, Zdeněk Šír (red.) Malé Karpaty. Bratislava. Turistická mapa. 1:50.000, 4. vydanie, VKÚ a.s., Harmanec 2006, ISBN 80-8042-412-8

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons