Bazalt

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Bazaltzasadowa skała lita wylewna o strukturze bardzo drobnoziarnistej lub afanitowej, czasem porfirowej i barwie czarnej, szarej lub zielonej. W drobnoziarnistej masie skalnej często widoczne są małe kryształy lub większe skupienia oliwinu (bomby oliwinowe). Na diagramie klasyfikacyjnym QAPF bazalt zajmuje wraz z andezytem pola 9*, 10*, 9, 10, 9' i 10'. Głębinowym odpowiednikiem bazaltu jest gabro (kwarcowe monzogabro, kwarcowe gabro, monzogabro, gabro, foidonośne monzogabro i foidonośne gabro).

Starsze, zmienione bazalty nazywane są paleobazaltami albo też melafirami (permskie, karbońskie) lub diabazami (staropaleozoiczne).

Skład mineralny[edytuj | edytuj kod]

Głównymi składnikami bazaltu są: plagioklazy (labrador-bytownit) i pirokseny (augit, hipersten, enstatyt, bronzyt), ponadto występują: amfibole (hornblenda, kaersutyt), melilit, biotyt, mogą występować: kwarc, trydymit lub krystobalit, albo też skaleniowce (leucyt, nefelin, analcym, hauyn), oliwiny, szkliwo a także akcesoryczne: magnetyt, ulvospinel, ilmenit, rzadziej hematyt, piryt i grafit, czasami apatyt. Zawartość kwarcu może dochodzić do 20%, skaleniowców (foidów) do 10% (obie grupy minerałów wykluczają się).

W bazaltach często występują ksenolity innych skał - porwaki skał z otoczenia, zagarnięte przez przedzierającą się ku powierzchni ziemi magmę lub pozostałości skał pierwotnych, z których nastąpiło wytopienie magmy.

Cechą charakterystyczną jest oddzielność słupowa bazaltu, powstała w wyniku kurczenia się zakrzepłej lawy w czasie jej oziębiania.

Podczas wietrzenia skały bazaltowe zwykle jaśnieją i wypadają z nich prakryształy oraz ksenolity. Niektóre bazalty ulegają zgorzeli i rozpadają się na drobne kawałki.

Kolumny bazaltowe – Grobla Olbrzyma
Kolumny bazaltowe na Wyspie Króla Jerzego
Wikimedia Commons

Skład chemiczny[edytuj | edytuj kod]

Bazalty są zwykle bogate w związki magnezu i wapnia, a jednocześnie ubogie w związki krzemu, sodu i potasu w porównaniu z innymi skałami wylewnymi. Skład chemiczny typowego bazaltu (wyrażony w postaci tlenków) przedstawia się następująco:

Klasyfikacja i nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Na schemacie klasyfikacyjnym IUGS skał wulkanicznych bazalty zajmują pola 9 i 10

Bazalty mieszczą się w polu 9 i 10 diagramu QAPF skał wulkanicznych. Większą zawartość kwarcu mają bazalty kwarcowe (pola 9* i 10*), natomiast foidonośne bazalty (pola 9' i 10') nie tylko nie zawierają kwarcu (wolnej krzemionki), ale obecne są w nich skaleniowce. Nazwy bazalty kwarcowe i foidonośne bazalty nie są używane w klasyfikacji QAPF.

W klasyfikacji TAS bazalty zajmują pole B.

W potocznym użyciu nazwą "bazalt" określa się większość skał zasadowych i obojętnych (m.in. bazanity, trachybazalty, trachyandezyty, trachity, tefryty, foidyty i in.), zwłaszcza w wypadku badań polowych, bez dokładnych badań chemicznych lub w przypadku wtórnych zmian. Również w przemyśle wydobywczym i budownictwie funkcjonuje nazwa bazalt w tym szerszym znaczeniu.

Własności fizyczne[edytuj | edytuj kod]

gęstość 2700 do 3200 kg/m³

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

W świecie[edytuj | edytuj kod]

Złoża bazaltu w Polsce

Olbrzymie pokrywy bazaltowe występują w Indiach (trapy Dekanu), na Syberii w Rosji (trapy syberyjskie), w Mongolii, Etiopii, Brazylii, Urugwaju i Paragwaju, w Patagonii w Argentynie, Kolumbii Brytyjskiej w Kanadzie, stanach Waszyngton i Oregon w USA. Lawy bazaltowe tworzą też Etnę we Włoszech, Islandię, Wyspy Hawajskie.

W Polsce[edytuj | edytuj kod]

W Polsce bazalty występują przede wszystkim w południowej części kraju, na Śląsku (Sudety, Przedgórze Sudeckie, Śląsk Opolski) – od granicy z Niemcami do Góry Świętej Anny jest ich tu około 200 wystąpień należących do środkowoeuropejskiej prowincji bazaltowej[1] oraz sporadycznie w Beskidach – w dolinie Grajcarka, stwierdzone także wierceniami w północno-wschodniej Polsce.

Na Księżycu[edytuj | edytuj kod]

Program Apollo wykazał, że morza księżycowe zbudowane są z bazaltów.

Na Wenus[edytuj | edytuj kod]

Sondy Wenera 13 i 14 pobrały próbki powierzchni Wenus. Po badaniach okazało się, że praktycznie cała skorupa planety jest zbudowana z bazaltów, dlatego powierzchnia Wenus bywa określana jako ocean rowów bazaltowych.

Formy występowania[edytuj | edytuj kod]

Jako produkt wulkanizmu, w krajobrazie często zaznaczają się formami charakterystycznymi dla terenów powulkanicznych. W największej skali są to wielkie pokrywy lawowe – pokłady powstałe z wylewów lawowych na powierzchni wielu tysięcy km². Bazalty tworzą wielkie pokrywy lawowe, tzw. trapy, powstałe w wyniku erupcji arealnych lub szczelinowych. Tworzą grzbiety oceaniczne. W średniej skali mogą być widoczne jako pokrywy lawowe (potoki lawowe), wulkany (góry wulkaniczne, wyspy wulkaniczne), stożkowe wzniesienia – fragmenty czopów wulkanicznych, neki, a w najmniejszej jako żyły, kominy wulkaniczne, sille, dajki.

Częste są odsłonięcia skał bazaltowych uformowanych w słupy (np. Grobla Olbrzyma), niekiedy róże bazaltowe.

Na Śląsku występują:

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Bazalt jest stosowany jako materiał budowlany lub drogowy – kruszywo łamane. Używany jest również jako surowiec do leizny kamiennej (topiony bazalt) i do produkcji wełny mineralnej.

Wyroby wykonane z przetopionego bazaltu mają twardość ok. 8,5 w skali Mohsa i dlatego są stosowane jako materiały trudnościeralne. Odznaczają się dużą odpornością na działanie kwasów.

Przypisy

  1. Krzysztof Birkenmajer: Bazalty dolnośląskie jako zabytki przyrody nieożywionej. Ochrona Przyrody, nr 32, s. 225-276, Kraków 1967

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • W. Ryka i A. Maliszewska. Słownik petrograficzny. Wydawnictwa Geologiczne. Warszawa, 1982. ISBN 83-220-0150-9
  • Krzysztof Birkenmajer: Bazalty dolnośląskie jako zabytki przyrody nieożywionej. Ochrona Przyrody, nr 32, s. 225-276, Kraków 1967