Trias

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
perm > Trias > jura
252.17 – 201.3 milionów lat temu
T
Blakey 220moll.jpg
Średnia zawartość O2 w atmosferze w tym okresie ok. 16 % obj.[1]
(80% dzisiejszej)
Średnia zawartość CO2 w atmosferze w tym okresie ok. 1750 ppm[2]
(6 × poziom przed rewolucją przemysłową)
Średnia temperatura w okresie ok. 17°C[3]
(3°C ponad obecną średnią)


Tabela stratygraficzna

Trias – najstarszy okres ery mezozoicznej. Trwał od 252,2 do 201,3 milionów lat temu. Dzieli się na trzy epoki:

Czasami dla triasu z terenu Polski i Niemiec wprowadza się tradycyjny podział oparty na dominującym typie skał, a nie na wieku: pstry piaskowiec, wapień muszlowy, kajper i retyk. Jednostki te w dużym stopniu pokrywają się odpowiednio z dolnym, środkowym i górnym (kajper i retyk) triasem.

Nazwa trias pochodzi z języka greckiego tryas - trójdzielny. Została wprowadzona w 1835 r. przez geologa niemieckiego Albertiego dla podkreślenia wyraźnej trójdzielności osadów tego okresu w środkowej Europie.

Mapa przedstawiająca położenie lądów przed około 200 mln lat

Stratygrafia[edytuj | edytuj kod]

Podstawowymi skamieniałościami przewodnimiamonity i konodonty. Trias dzieli się na 3 oddziały: trias dolny i trias środkowy i trias górny z piętrami[4]:

górny/późny trias
retyk (~208,5 – 201,3 ± 0,2 mln lat temu)
noryk (~228 – ~208,5 mln lat temu)
karnik (~235 – ~228 mln lat temu)
środkowy trias
ladyn (~242 – ~235 mln lat temu)
anizyk (247,2 – ~242 mln lat temu)
dolny/wczesny trias
olenek (251,2 – 247,2 mln lat temu)
ind (252,2 ± 0,5 – 251,2 mln lat temu)

Zmiany geologiczne[edytuj | edytuj kod]

W Afryce centralnej, w dorzeczu Kongo zaznaczyła się orogeneza katangijska[5].

Zaczyna się rozpadać Pangea.

Flora triasu[edytuj | edytuj kod]

We florze lądowej pospolite były rośliny nagonasienne, głównie szpilkowe oraz paprocie nasienne. Powstają pierwsze benetyty, występowały, choć rzadko, miłorzęby i sagowce. Równie pospolite były także rośliny zarodnikowe, w tym drzewiaste skrzypy, widłaki i paprocie. Te ostatnie, wraz z widłakami, stanowią główną grupę roślin zielnych. Pod koniec środkowego triasu zaczyna się stopniowy upadek widłaków i skrzypów, szczególnie drzewiastych. Dominującą rolę we florze obejmują rośliny nagonasienne.

Fauna lądowa triasu[edytuj | edytuj kod]

W triasie zaznacza się drugi okres prosperity płazów tarczogłowych, niektóre z nich osiągały wówczas do 5 m długości i 0,5 tony. We wczesnym triasie powstały pierwsze płazy bezogonowe. Olbrzymie zmiany zachodzą w świecie gadów. Pojawiają się pierwsze krokodyle (w tym okresie wyłącznie lądowe), jaszczurki i żółwie. We wczesnym i środkowym triasie główną grupą gadów były gady ssakokształtne, które jednak od triasu środkowego (drapieżcy) i triasu późnego (roślinożercy) są wypierane przez tekodonty i zanikają wraz z końcem triasu. W późnym triasie pojawiają się pierwsze dinozaury i szybko się różnicują na trzy podstawowe grupy: dinozaury gadziomiedniczne (zauropody i teropody) oraz dinozaury ptasiomiednicze. Pod koniec triasu pojawiają się też pierwsze ssaki wywodzące się z gadów ssakokształtnych. Z późnego triasu pochodzą też pierwsze latające gady – pterozaury.

Fauna morska triasu[edytuj | edytuj kod]

Prawie wszystkie rzędy bezkręgowców morskich są nowe w stosunku do form paleozoicznych. Dochodzi do szybkiego rozwoju małży, choć ramienionogi w dalszym ciągu są pospolite. Szybko rozwijają się liliowce łodygowe, stanowiąc jedną z najczęstszych skamieniałości triasu. Powszechne są także ślimaki. Bardzo ważną i liczną grupą są amonity. Dopiero z triasu środkowego znani są pierwsi przedstawiciele koralowców. Są to Scleractinia, które jednak w tym okresie występowały dość nielicznie, zarówno formy osobnicze jak i rafotwórcze. W Polsce, na Śląsku Opolskim, występują jedne z najstarszych na świecie raf skleraktiniowych. Relatywnie rzadkie są gąbki i mszywioły, choć gąbki były ważnym składnikiem pierwszych, nielicznych raf triasowych (koralowcowo – gąbkowych) triasu środkowego. Wśród niezbyt rozpowszechnionych jeżowców spotyka się tylko formy regularne.

Wśród ryb szczególnie pospolite są drobne rekiny o płaskich koronach zębów, miażdżące muszle bezkręgowców. Pod koniec okresu powstają pierwsze rekiny współczesne Neoselachi. Pospolite są także ryby kostnochrzęstne i przejściowce. Pojawiają się pierwsze Teleostei. W obrębie dwóch ostatnich grup, zaliczanych do Neopterygii, zaznaczają się tendencje w budowie charakterystyczne dla większości dzisiejszych promieniopłetwych (np. symetria płetwy ogonowej). W całym triasie istniały jeszcze zwierzęta konodontonośne, wymierają one jednak z końcem okresu. W triasie pojawiają się liczne wielkie grupy gadów morskich, z których notozaury i plakodonty wymierają pod koniec okresu. Ziemnowodne notozaury były dominującą grupą gadów morskich w triasie. Z początkiem okresu pojawiają się plezjozaury, a wkrótce potem także ichtiozaury. Te ostatnie pod koniec triasu były już bardzo liczne i osiągały duże rozmiary.

Trias na terenach Polski[edytuj | edytuj kod]

W triasie na terytorium Polski panuje klimat ciepły, półsuchy i suchy, niekorzystny dla rozwoju roślinności; roślinność porastająca obszary lądowe jest uboga. Powstają piaskowce o czerwonej barwie, które występują w Sudetach (niecka północnosudecka, niecka śródsudecka) i wokół Gór Świętokrzyskich. W Tatrach powstają piaskowce kwarcowe i mułowce. Wskutek transgresji pod koniec wczesnego triasu dochodzi do powstania rozległego, choć płytkiego morza na terenie Polski i Niemiec. Na dnie morskim osadzają się wapienie odsłonięte na Górnym Śląsku i w rejonie świętokrzyskim. Inny płytki zbiornik istniał na południu, dzięki któremu powstały wapienie i dolomity budujące znaczną część Tatr. W późnym triasie powracają lądowe warunki i pustynny klimat, dzięki czemu powstają czerwonawe mułowce i iłowce.

Główne bogactwa z okresu triasowego to rudy cynku i ołowiu oraz surowce węglanowe. W skałach triasowych Polski, w Krasiejowie, znajduje się jedno z najbogatszych na świecie stanowisk szkieletów wielkich płazów i gadów kopalnych, w tym przedstawiciela kladu Dinosauriformes (obejmującego dinozaury i formy najbliżej z nimi spokrewnione) z rodzaju Silesaurus. W rejonie świętokrzyskim znanych jest kilka stanowisk z bardzo bogatym zespołem tropów płazów i gadów wczesnego triasu. W późnotriasowych osadach w Lisowicach odnaleziono m.in. kości dwóch nieopisanych jeszcze naukowo teropodów oraz największego znanego dicynodonta[6].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło trias w Wikisłowniku

Przypisy

  1. Zawartość tlenu w atmosferze w fanerozoiku
  2. Zawartość dwutlenku węgla w atmosferze w fanerozoiku
  3. Średnie temperatury w fanerozoiku
  4. International Stratigraphic Chart (ang.). International Comission on Stratigraphy, sierpień 2012. [dostęp 2012-11-20].
  5. Słownik stratygraficzny, Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa 1968, s. 228
  6. J. Dzik, G. Niedźwiedzki, T. Sulej. Zaskakujące uwieńczenie ery gadów ssakokształtnych. „Ewolucja”. 3, s. 2–22, 2008. 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Włodzimierz Mizerski, Stanisław Orłowski: Geologia historyczna dla geografów. PWN, 2005.


← mln lat temu
Trias
←4,6 mld 541 485 443 419 359 299
Trias
252
201 145 66 23 2