Marsjasz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Marsjasz wiszący na drzewie
marmurowa kopia rzymska wg greckiego oryginału, Muzeum Luwru

Marsjasz (także Marsjas, gr. Μαρσύας Marsýas, łac. Marsyas) – w mitologii greckiej frygijski sylen[a] słynny z mistrzowskiej gry na flecie i znany z rywalizacji z Apollinem.

Według podań za ojca jego najczęściej uznawano boga rzeki Ojagros w Tracji, za matkę – frygijską boginię płodności Kybele. Należał do orszaku jej lub greckiego Dionizosa. Pewnego dnia przypadkowo znalazł porzucony przez Atenę aulos[b] i w grze na nim wydoskonalił się na tyle, że wkrótce stał się niezrównanym i podziwianym fletnistą, uchodząc nawet za wynalazcę tego instrumentu. Rzucił też wyzwanie samemu Apollinowi twierdząc, że gra lepiej niż bóg na swej lirze (kitarze). Ten przyjął wyzwanie pod warunkiem, że zwycięzca obejdzie się z pokonanym wedle swej woli. Sędziami tej rywalizacji wybrano pasterzy na górze Nysa, którzy ostatecznie przyznali pierwszeństwo bogu[c]. W ten sposób Marsjasz przegrał[d] i powieszony przez Apollina za ręce na sośnie lub platanie, następnie został żywcem obdarty ze skóry[1][2]. Później bóg żałując swego okrutnego czynu, przemienił go w rzekę, która przyjęła nazwę od jego imienia[e]:

Quote-alpha.png
Także Marsjas płynie przez miasto i wpada do Meandru. Szerokość Marsjasa wynosi dwadzieścia pięć stóp. Apollon tam obdarł ze skóry Marsjasa, kiedy go pokonał w sporze o pierwszeństwo w sztuce muzycznej; zawiesił jego skórę w grocie, w której biją źródła. Dlatego rzeka nazywa się Marsjas[3].

Współcześnie do tego mitu nawiązuje m. in. wiersz Apollo i Marsjasz Zbigniewa Herberta. Nowożytną rekonstrukcję niezachowanej słynnej rzeźby Myrona Atena i Marsjasz posiada Muzeum Narodowe w Warszawie, zaś obraz Jana Reisnera przedstawiający kaźń pokonanego Marsjasza znajduje się w zbiorach pałacu w Wilanowie[4].


Uwagi

  1. U J. Parandowskiego dawne bóstwa rzek i źródeł w postaci półludzi i półkoni, czczone w Azji Mniejszej przez Jonów i Frygów (por. dz. cyt. poniżej, s. 94).
  2. Rodzaj starogreckiej fletni, piszczałka z grupy obojów podobna do klarnetu (Arthur Jacobs: Słownik muzyczny. Bydgoszcz: Delta, 1993, s. 22); grająca na nim bogini wyglądała tak niekorzystnie, że wzbudziła niesmak Hery i Afrodyty, po czym pozbyła się instrumentu, obkładając klątwą tego, kto na nim zagra (K. Kreyser, dz. cyt. poniżej, s. 117).
  3. Z wyjątkiem frygijskiego króla Midasa, który głosując za sylenem, ukarany został przez przez rozgniewanego Apolla oślimi uszami (szerzej – por. K. Kreyser, dz. cyt., s. 117, 189).
  4. W odmiennej wersji, wskutek nierozstrzygnięcia konkursu w pierwszej turze, Apollo zaproponował zmianę zasad – granie na instrumencie odwróconym do góry nogami.
  5. M. Pietrzykowski, dz. cyt. poniżej, s. 110; według innej wersji wszystkie bóstwa leśne z żalu wylewały łzy tak obfite, że wypłynęła z nich rzeka (J. Parandowski, dz. cyt., s. 51); kolejna wersja podaje, że powstała ona z krwi obdartego ze skóry sylena; aulos został złożony w ofierze Dionizosowi (L. Stankiewicz, dz. cyt. poniżej, s. 235).

Przypisy

  1. Lukian, Niedowiarek, 315.
  2. Longos, Dafnis i Chloe IV 8; podanie to przytacza też Herodot (VII 26).
  3. Ksenofont, Wyprawa Cyrusa I 2,8 (tłum. Władysław Madyda). Warszawa: Czytelnik, 1955, s. 28).
  4. Jerzy Żmudziński, Jan Reisner w serwisie Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Lucyna Stankiewicz: Ilustrowany słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Ossolineum, 2008, s. 234-5, ISBN 978-83-04-04768-6
  • Pierre Grimal: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Ossolineum, 2008, s. 221, ISBN 83-04-04673-3
  • Krystyna Kreyser: Śladami mitów starożytnej Grecji Rzymu. Warszawa: LSW, 1992, ISBN 83-205-4167-0
  • Vojtech Zamarovský: Bohovia a hrdinovia antických bájí. Bratislava: Perfekt a.s., 1998, s. 269-270, ISBN 80-8046-098-1 (polskie wydanie: Bogowie i herosi mitologii greckiej i rzymskiej)
  • Michał Pietrzykowski: Mitologia starożytnej Grecji. Warszawa: WAiF, 1979, ISBN 83-221-0111-2
  • Jan Parandowski: Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian. Poznań: Wyd. Poznańskie, 1989, ISBN 83-210-0677-9