Mołdawia (kraina historyczna)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Położenie historycznej Mołdawii na tle granic Rumunii i Mołdawii
Herb Mołdawii
Podział historycznej Mołdawii granicami państwowymi

Mołdawia (hist. także Multany) – kraina historyczna w środkowo-wschodniej Europie, obecnie podzielona pomiędzy Rumunię, Mołdawię oraz Ukrainę.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Mołdawia obejmuje tereny Wyżyny Mołdawskiej, pomiędzy Karpatami Wschodnimi, Dniestrem i deltą Dunaju. W ramach historycznej Mołdawii często wyróżniane są inne krainy historyczne:

Mołdawia jest obecnie podzielona granicami politycznymi: większa część terenów pomiędzy Karpatami i Prutem stanowi część Rumunii, a większość terytorium pomiędzy Prutem i Dniestrem (Besarabia) zajmuje Republika Mołdawii. Ponadto fragmenty historycznej Mołdawii na jej północy (Bukowina północna) i południu (dawny Budziak) należą do Ukrainy.

Łączna populacja regionu przekracza 8 milionów mieszkańców (po 4 miliony w Rumunii i w Republice Mołdawii, kilkaset tysięcy na Ukrainie).

Główne miasta:

Historia[edytuj | edytuj kod]

Ziemie historycznej Mołdawii w starożytności i średniowieczu znajdowały się pod kontrolą różnych ludów i państw; w zamieszkiwali je m.in. Dakowie i Scytowie, później kontrolowali m.in. Awarowie, Pieczyngowie, Połowcy, Ruś Kijowska, Mongołowie i Węgrzy. Mołdawia jako kraina historyczna wywodzi się od powstałego w drugiej połowie XIV w. na terenach obecnej Bukowiny hospodarstwa mołdawskiego, którego pierwsi władcy odrzucili zwierzchność królów węgierskich i starali się uzyskać samodzielność.

W ciągu XV w. Mołdawia stopniowo objęła wszystkie ziemie pomiędzy Karpatami i Dniestrem. Centrum państwa stanowiła wówczas Bukowina (z głównym ośrodkiem w Suczawie). Wewnętrzne konflikty o władzę powodowały, że poszczególni hospodarowie często uznawali zwierzchność Węgier lub Polski. Okresy chaosu wewnętrznego przeplatane były jednak okresami stabilności i rozkwitu, jak za panowania Aleksandra Dobrego i Stefana Wielkiego. Za najwybitniejszego władcę średniowiecznej Mołdawii uznawany jest Stefan Wielki, podczas panowania którego Mołdawia osiągnęła największy zasięg terytorialny i rozkwitła jej kultura. Stefan umocnił Mołdawię i uczynił z niej niezależnego i ważnego gracza na arenie międzynarodowej. Jednak ostatecznie, mimo szeregu początkowych sukcesów, nie zdołał sprostać potędze imperium osmańskiego, które w końcu XV w. odebrało Mołdawii wybrzeże czarnomorskie z ważnymi portami handlowymi (na tym terenie utworzono jako turecką prowincję Budziak.

Po śmierci Stefana Mołdawia popadła w niemal całkowite uzależnienie od imperium osmańskiego, pozostając jego lennem do XIX w. Centrum państwa mołdawskiego przeniosło się wówczas na południe, do Jass. Mołdawia stała się wówczas areną rozgrywek politycznych mocarstw europejskich, spod kontroli osmańskiej próbowały ją wyrwać Polska, a następnie też Austria, jednak bez poważniejszych sukcesów. Od początku XVIII w. swoje ambicje w tym zakresie zaczęła też przejawiać Rosja, która opanowała tereny na wschodnim brzegu Dniestru i znalazła się w bezpośrednim sąsiedztwie Mołdawii. Rosnąca w potęgę Rosja wykorzystywała stopniowe słabnięcie imperium osmańskiego i coraz bardziej poszerzała swoje wpływy w Mołdawii, wykorzystując także fakt, iż oba kraje były zamieszkane przez ludność prawosławną. Jednocześnie w samej Mołdawii sułtani tureccy osadzali niezwykle często zmienianych hospodarów pochodzenia greckiego, zwanych fanariotami, którzy eksploatowali rządzony przez siebie kraj, zwykle nie dbając o stan jego gospodarki i kultury.

W 1775 r. obszary północnej Mołdawii (Bukowinę) zostały przyłączone do imperium Habsburgów, w którego granicach pozostawały (początkowo jako część Galicji, a od 1849 r. jako Księstwo Bukowiny) do 1918 r. Z kolei w 1812 r. Rosja zagarnęła wschodnią część Mołdawii – Besarabię i Budziak; podział ten okazał się trwały (z wyjątkiem krótkiego epizodu w okresie międzywojennym i podczas II wojny światowej, oraz przyłączenia Budziaku do hospodarstwa mołdawskiego w latach 1856–1878) i spowodował stopniowo narastające zróżnicowanie dwóch części Mołdawii. Podczas gdy ziemie Besarabii pozostawały w graniach Rosji, pozostałej części historycznej Mołdawii, wciąż stanowiącej hospodarstwo, udało się (dzięki słabnięciu imperium osmańskiego i rywalizacji mocarstw) uzyskać autonomię (której zakres stopniowo się zwiększał od czasu zakończenia wojny krymskiej). W latach 1859–1866 za panowania Aleksandra Jana Cuzy doszło do zjednoczenia hospodarstwa Mołdawii z hospodarstwem Wołoszczyzny i powstania Rumunii.

Podczas gdy zachodnia Mołdawia uczestniczyła w procesie kształtowania się i konsolidacji nowoczesnego państwa rumuńskiego, mieszkańcy pozostającej pod rządami rosyjskimi Besarabii nie uczestniczyli w procesie budowy rumuńskiej tożsamości narodowej, co zapoczątkowało różnicowanie się tożsamości etnicznej mieszkańców wschodniej oraz zachodniej Mołdawii. Ponowne połączenie całej Mołdawii w granicach Rumunii nastąpiło dopiero w 1918 r. (Rumunia wykorzystała wojnę domową w Rosji i rozpad Austro-Węgier), jednak było krótkotrwałe: w 1940 r. Związek Radziecki (który nie uznał przyłączenia wschodniej Mołdawii do Rumunii i w 1924 r. na części ziem ukraińskich na prawym brzegu Dniestru powołał nawet Mołdawską Autonomiczną SRR zmusił Rumunię do oddania mu Besarabii, Budziaku, a także północnej części Bukowiny. Budziak i Bukowina zostały przyłączone do Ukraińskiej SRR, a z Besarabii oraz niewielkich fragmentów na lewym brzegu Dniestru utworzono Mołdawską SRR.

Ustalone wówczas granice okazały się trwałe – chociaż w latach 1941–1944 ponownie cała Mołdawia znalazła się w granicach Rumunii, po II wojnie światowej podział Mołdawii powrócił do stanu z 1940 r. Z tego też powodu zróżnicowanie obu części Mołdawii po II wojnie światowej narastało. W 1991 r. dawna Mołdawska SRR ogłosiła niepodległość (powstała Republika Mołdawii, zaś pozostałe ziemie historycznej Mołdawii w granicach ZSRR stały się częścią niepodległej Ukrainy. W 1994 r. odbyło się w Republice Mołdawii referendum na temat zjednoczenia z Rumunią, jednak zdecydowana większość mieszkańców opowiedziała się za utrzymaniem samodzielności. Kwestia potencjalnego zjednoczenia była jednak jedną z przyczyn secesji części Republiki Mołdawii położonej na lewym brzegu Dniestru, gdzie powstało nieuznawane na międzynarodowej arenie politycznej Naddniestrze (w 1992 r. doszło do wojny; od kilku lat toczą się rozmowy mające na celu rozwiązanie problemu). Z kolei część historycznej Mołdawii znajdująca się w granicach Rumunii od 2007 r. należy do Unii Europejskiej.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Mołdawia, Księstwo Mołdawskie, Hospodarstwo Mołdawskie. W: Europa: Regiony i państwa historyczne. Marcin Kamler (red.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000, s. 222–223. ISBN 83-01-13291-4.
  • Juliusz Demel: Historia Rumunii. Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich – Wydawnictwo, 1986, s. passim. ISBN 83-04-01553-6.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]