Mołdawia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy państwa w Europie. Zobacz też: Mołdawia (kraina historyczna).
Republica Moldova
Republika Mołdawii[1]
Flaga Mołdawii
Herb Mołdawii
Flaga Mołdawii Herb Mołdawii
Hymn:
Limba noastră
(Nasz język)
Położenie Mołdawii
Język urzędowy rumuński, lokalnie także: rosyjski, ukraiński i gagauski
Stolica Kiszyniów (Chişinău)
Ustrój polityczny republika
Głowa państwa prezydent Nicolae Timofti
Szef rządu premier Iurie Leancă
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
135. na świecie
33 843 km²
1,4%
Liczba ludności (2014)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
122. na świecie
3,583,288[2]
105 osób/km²
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

7,9 mld[3] USD
2229[3] USD
PKB (PPP) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

13,3 mld[3] USD
3736[3] USD
Jednostka monetarna lej mołdawski (MDL)
Niepodległość od ZSRR
27 sierpnia 1991
Religia dominująca prawosławie
Strefa czasowa UTC +2 – zima
UTC +3 – lato
Kod ISO 3166 MD
Domena internetowa .md
Kod samochodowy MD
Kod samolotowy ER
Kod telefoniczny +373
Mapa Mołdawii
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Mołdawia w Wikipodróżach
Wikisłownik Hasło Mołdawia w Wikisłowniku

Mołdawia, Republika Mołdawii (rum. Moldova; rum. Republica Moldova; ros. Молдавия; czasem używana jest niezalecana przez Komisję Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami RP nazwa Mołdowa[1]) – państwo europejskie położone na terenach historycznej Besarabii jak i obszarów położonych na lewym brzegu Dniestru (tzw. "Naddniestrze"). Graniczy z Ukrainą i Rumunią. W jej skład wchodzi także Terytorium Autonomiczne Gagauzji, gdzie językami urzędowymi są obok rumuńskiego gagauski i rosyjski, choć sami Rosjanie stanowią niewielką część ludności tego obszaru. Rdzenną ludność Gagauzji (Gagauz Yeri) (ponad 80%) stanowią Gagauzi – tureckojęzyczni prawosławni chrześcijanie.

Lewobrzeżny (w stosunku do Dniestru) niewielki fragment Mołdawii nazywany Naddniestrzem, zamieszkały w znacznej mierze przez Rosjan i Ukraińców ze stolicą w Tyraspolu, ogłosił secesję po upadku Związku Radzieckiego i od czasu krótkiej wojny domowej funkcjonuje jako niepodległe państwo (Naddniestrzańska Republika Mołdawska lub błędnie Mołdawska Republika Naddniestrza), choć nieuznawane na arenie międzynarodowej. Od kilku lat trwają bezowocne rozmowy zjednoczeniowe, w których pośredniczy OBWE. Władze mołdawskie opowiadają się za zjednoczeniem "asymetrycznym", w ramach którego Naddniestrze otrzyma szeroką autonomię, władze w Tyraspolu dążą zaś do zjednoczenia "symetrycznego", w którym obie części Mołdawii będą miały takie same prawa.

Część Mołdawian opowiada się za zjednoczeniem z Rumunią. W zorganizowanym w 1994 roku referendum na ten temat poparcie było minimalne – 94,4% opowiedziało się za niezależnością, jednak sondaż zorganizowany w 2008 roku, po 17 latach niepodległości, wskazał że już 29% Mołdawian popiera ideę zjednoczenia[4].

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Vladimir Voronin – prezydent Mołdawii w latach 2001-2009 (dwie kadencje)
Prezydent Republiki Mołdawii Vladimir Voronin na posiedzeniu z prezydentem Mołdawskiej Republiki Naddniestrza Igorem Smirnowem i prezydentem Rosji Dimitrijem Miedwiediewem, 18 marca 2009 r.

Mołdawia jest oficjalnie republiką parlamentarną (tak stanowi konstytucja kraju z 1994 nowelizowana w 2003).

Na czele państwa stoi prezydent, wybierany przez parlament większością 3/5 głosów (tak jest od 2001, wcześniej głowa państwa wybierana była przez obywateli, a ustrój miał charakter parlamentarno-prezydencki). Prezydent przyjmuje ambasadorów, wysyła przedstawicieli Mołdawii do obcych państw, ratyfikuje umowy międzynarodowe, reprezentuje państwo na zewnątrz. Ma prawo mianowania premiera po każdych wyborach parlamentarnych, podpisuje ustawy, które może odesłać do Trybunału Konstytucyjnego, w szczególnych przypadkach zachowuje prawo weta wobec parlamentarnych przedłożeń. Prezydent nadaje także obywatelstwo cudzoziemcom, stosuje prawo łaski, a także posiada specjalne uprawnienia w dziedzinie wojskowości.

Ogółem spraw kieruje w Mołdawii prezes rady ministrów, wybierany przez parlament bezwzględną większością głosów. Stoi on na czele rządu, który podlega parlamentowi i może być przez niego odwołany.

Historia[edytuj | edytuj kod]

11 września 2009 r. dotychczasowy prezydent Vladimir Voronin podał się do dymisji[5].

Od czasu objęcia funkcji prezydenta przez Voronina wzrosła liczba zwolenników zintegrowania kraju z sąsiednią Rumunią. Wpływ na to mają pozytywne sygnały z UE, która w 1999 zaprosiła Bukareszt do negocjacji członkowskich (w wyniku których 1 stycznia 2007 Rumunia stała się członkiem UE), jak również zapaść gospodarcza i społeczna, jaka ogarnęła Mołdawię po objęciu rządów przez komunistów. Podczas wyborów w 2005 roku prezydent Voronin w zamian za obietnicę reform oraz dalszej integracji euroatlantyckiej uzyskał poparcie między innymi dotychczasowej opozycyjnej Ludowej Partii Chrześcijańsko-Demokratycznej. W 1994 Mołdawianie odrzucili pomysły integracyjne w głosowaniu ludowym.

Premierem Mołdawii od 2008 do 2009 była Zinaida Greceanîi, reprezentantka partii komunistycznej. Po wyborach w 2005 roku w parlamencie oprócz komunistów (56 mandatów, wcześniej 71) zasiadał socjalliberalny blok wyborczy "Demokratyczna Mołdawia" z 34 miejscami oraz Ludowa Partia Chrześcijańsko-Demokratyczna (11 miejsc). We wcześniejszych wyborach, wobec progów wyborczych, mimo ordynacji proporcjonalnej, do parlamentu nie dostały się inne partie demokratyczne (liberałowie, nacjonaliści, socjalliberałowie), wciąż raczkujące i słabe w porównaniu z nieźle zorganizowanymi komunistami.

Wybory parlamentarne z lipca 2009 doprowadziły do odsunięcia komunistów od władzy i powołania koalicji ugrupowań liberalno-demokratycznych, deklarujących jednoznacznie chęć reform rynkowych i integracji europejskiej. Premierem nowego rządu został Vlad Filat.

Amerykański instytut badawczy Freedom House ocenił Mołdawię w dziedzinie wolności politycznej na 3, w dziedzinie wolności społecznych na 3 w siedmiostopniowej skali, gdzie 1 oznacza sytuację wyśmienitą, 7 zaś godną pożałowania. Tak więc Mołdawia plasuje się mniej więcej w połowie skali, gorzej niż większość krajów Europy, na poziomie zbliżonym do Ukrainy, Turcji (mimo wszystko lepiej niż Rosja, Białoruś, Iran czy Naddniestrze). Sąsiednia Rumunia oceniona została odpowiednio na 2-2.

8 września 2010 w związku z fiaskiem referendalnym dotyczącym zmian w konstytucji przewodniczący PDM Marian Lupu poinformował, że przedterminowe wybory parlamentarne odbędą się 21 listopada[6].

Poparcie dla zintegrowania kraju z Unią Europejską maleje - wg danych z sondaży z 2013 jest mniejsze (51% do 52%) jak dla integracji z Rosją[7][8].

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Podział administracyjny Mołdawii (na różowo Gagauzja, a na pomarańczowo Naddniestrze)

Obszar Mołdawii podzielony jest na 32 regiony oraz 5 miast wydzielonych. Poza tym w jej skład wchodzi terytorium autonomiczne – Gagauzja oraz Naddniestrza – obszar, który po wojnie w latach 90. XX wieku ogłosił secesję i gdzie nie jest sprawowana władza konstytucyjna z Kiszyniowa.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Geografia Mołdawii.
Zdjęcie satelitarne Mołdawii z 2003 roku
  • Całkowita granica lądowa: 1389 km
  • Długość wybrzeża: nie ma dostępu do morza, jest oddalona od niego jednak o zaledwie około 10 kilometrów.
  • Długość granic z sąsiadującymi państwami: Rumunia 450 km, Ukraina 939 km
  • Najwyższy punkt: Dealul Bălănești 430 m n.p.m.
  • Najniższy punkt: dolny Dniestr 2 m

Warunki naturalne[edytuj | edytuj kod]

Mołdawia zajmuje międzyrzecze Dniestru i Prutu (Besarabia) oraz wąski pas na lewym brzegu Dniestru (Naddniestrze). Powierzchnia równinna, pocięta głębokimi dolinami rzecznymi i wąwozami. Występuje kras. Średnia wysokość terenu to 147 m. Ponad 75% powierzchni na wysokości poniżej 200 m.

Większość powierzchni kraju zajmuje Wyżyna Besarabska, w której skład wchodzą m.in.: Wyżyna Naddniestrzańska (najwyższy punkt 349 m n.p.m.), Wyżyna Środkowomołdawska (430 m n.p.m.) i Wyżyna Tyhecka (301 m n.p.m.). Południowych granic kraju sięga Nizina Czarnomorska.

Klimat umiarkowany kontynentalny, na południu suchy, ze stosunkowo łagodną zimą i długim gorącym latem. Średnia temperatura w styczniu od –5 °C na północy do –3 °C na południu, w lipcu odpowiednio 19 °C i 22 °C (w Kiszyniowie absolutne minimum –30 °C, maksimum 39 °C). Roczna suma opadów 400 mm na południu do 560 mm na północy. Opady głównie wiosenno-letnie o charakterze ulew. Pokrywa śnieżna ustala się jedynie podczas najchłodniejszych zim. Przeważają wiatry północno-zachodnie. Zimą częste odwilże.

Rzeki: Dniestr (długość w granicach Mołdawii 657 km) z dopływami Stary Reut, Byk i Botna oraz Prut (graniczna na dł. 695 km) należą do dorzecza Morza Czarnego. W części wyżynnej zachowały się dąbrowy (lesistość kraju ok. 9%), nad rzekami – lasy łęgowe. Stepy (od kwietnych po ostnicowe) zostały niemal w całości zaorane (gleby czarnoziemne). Rezerwat Kodry (ponad 5 tysięcy ha) utworzony 1971 dla ochrony kompleksu lasów liściastych (dąb, jesion, grab, buk, lipa). Pod ochroną aklimatyzowane maral i jeleń.

Miasta[edytuj | edytuj kod]

Historia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Historia Mołdawii.

Hospodarstwo Mołdawskie[edytuj | edytuj kod]

Pomnik hospodara mołdawskiego Stefana III Wielkiego w centrum Kiszyniowa.
Mołdawia za panowania Stefana III Wielkiego, w okresie największego zasięgu terytorialnego (XV wiek). Mapa rumuńska z 1903 r.

W starożytności tereny obecnej Mołdawii były zamieszkiwane m.in. przez Daków, były też penetrowane przez koczowników Wielkiego StepuScytów. Położenie na strategicznym szlaku między Europą i Azją spowodowało, że w średniowieczu ziemie Mołdawii były miejscem wielu kolejnych inwazji, m.in. Awarów, Pieczyngów, Kumanów, Węgrów, Rusi Kijowskiej i Mongołów.

W końcu XIV w. powstało Hospodarstwo Mołdawskie, które początkowo podlegało wpływom węgierskim i polskim, a od końca XV w. stało się lennem imperium osmańskiego.

Największego zasięgu terytorialnego jak i rozkwitu kultury Mołdawia zaznała podczas rządów hospodara Stefana III Wielkiego. W przeciągu jego panowania Mołdawia stała się silnym organizmem państwowym utrzymującym niepodległość wbrew interesom i ambicjom Królestwa Węgier, Królestwa Polskiego, Hospodarstwa Wołoskiego oraz Imperium Osmańskiego dążących do jej podporządkowania. Stefan, zgodnie z tradycją zwyciężył w 34 ze swoich 36 bitew, pokonując m.in. wojska króla węgierskiego Macieja Korwina i króla polskiego Jana Olbrachta. W 1484 roku Stefan oddał Turcji ziemie mołdawskie położone nad Morzem Czarnym z Kilią i Białogrodem, na których utworzono prowincję turecką o nazwie Budziak. Oddanie Budziaku zażegnało groźbę wojny z Turcją i likwidacji państwa mołdawskiego. Po śmierci Stefana Mołdawia popadła w zależność od Turcji, pozostając do XIX wieku lennem Imperium Osmańskiego.

Po osłabieniu Turcji licznymi wojnami z Austrią i Rosją, zaczęła ona powoli tracić kontrolę nad terenami lennymi, w tym Mołdawią.

W 1774 roku obszary północnej Mołdawii z Suczawą i Czerniowcami zostały przyłączone do Imperium Habsburgów. Początkowo tereny te stanowiły część Galicji. 4 marca 1849 utworzono na tych obszarach Księstwo Bukowiny, jako odrębny kraj koronny Austrii, które przetrwało aż do rozpadu monarchii w 1918 roku. W 1945 roku Bukowina została podzielona między Rumunię (Bukowina południowa) i Ukrainę (Bukowina północna).

W 1812 roku wschodnia część Mołdawii, tzw. Besarabia, a także Budziak, zostały przyłączone do Rosji. W traktacie paryskim z 1856 roku kończącym wojnę krymską, mocarstwa europejskie zdecydowały, iż Mołdawia i Wołoszczyzna pozostaną krajami autonomicznymi w składzie Imperium Osmańskiego, znajdującymi się jednakże pod wspólnym protektoratem "siedmiu dużych" (Rosji, Wielkiej Brytanii, Austrii, Prus, Francji, Turcji i Szwecji). Porozumienie zaowocowało również przyłączeniem do Mołdawii części Budziaku z Izmaiłem, Białogrodem i Kilią. W traktacie berlińskim z 1878 roku Rumunia zrzekła się na rzecz Rosji Budziaku, przyznanego Mołdawii w 1856 roku.

Zjednoczone Księstwa[edytuj | edytuj kod]

W 1859 roku książę Alexandru Ioan Cuza wybrany został zarazem władcą Mołdawii i Wołoszczyzny, co dało początek Zjednoczonym Księstwom Mołdawii i Wołoszczyzny. W 1862 roku zmieniono nazwę państwa na Zjednoczone Księstwa Rumunii. Tę początkowo luźną unię przekształcono w 1866 roku we wspólne, unitarne państwo – Księstwo Rumunii, nazwane tak na cześć starożytnych Rzymian, od których mieli jakoby pochodzić współcześni mieszkańcy kraju.

Gubernia besarabska[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Gubernia besarabska.
Gubernia besarabska. Mapa rosyjska z 1883 r.
Mołdawska ASSR w latach 1924-1940. Mapa radziecka z 1930 r.

W XVIII w. roszczenia do panowania w regionie zaczęła wysuwać Rosja, czego efektem był szereg wojen rosyjsko-tureckich. W efekcie jednej z nich w 1812 wschodnia część Hospodarstwa Mołdawskiego Besarabia, jako teren lenny imperium osmańskiego, została przyłączona do Rosji. Do Rosji wówczas przyłączono także zamieszkały przez Mołdawian Budziak, stanowiący dotąd bezpośrednią część Turcji.

Dzieje Besarabii toczyły się odtąd odmiennie od zachodniej części kraju, gdzie w latach 1859-1866 doszło do zjednoczenia z Hospodarstwem Wołoskim, co stanowiło podstawę utworzenia nowoczesnego państwa rumuńskiego. Na terenach przyłączonych do Rosji utworzono obwód besarabski przekształcony w 1873 roku w gubernię besarabską. Terytorium Besarabii (w dużej mierze pokrywające się z terenem dzisiejszego państwa mołdawskiego) wraz z głównymi miastami: Kiszyniowem, Bielcami i Benderami (Tighiną) przez cały XIX wiek stanowiło część Imperium Rosyjskiego (guberni besarabskiej, podolskiej i odeskiej), choć pretensje do tych terenów zgłaszała Rumunia. Podział regionu spowodował izolację mieszkańców Besarabii od procesu budowy rumuńskiej tożsamości narodowej i zapoczątkował różnicowanie się tożsamości etnicznej mieszkańców wschodniej oraz zachodniej Mołdawii.

Mołdawska Republika Demokratyczna[edytuj | edytuj kod]

Rewolucje w Rosji umożliwiły zwołanie w październiku 1917 roku Zjazdu Chłopów Besarabii, a następnie Zjazdu Żołnierzy Mołdawskich. W ich wyniku doszło do powołania Rady Krajowej. 2 grudnia 1917 roku Rada Krajowa przyjęła deklarację o utworzeniu Mołdawskiej Republiki Ludowej w ramach Rosyjskiej FSRR. 24 stycznia 1918 r. ogłoszono, za zgodą Rosyjskiej FSRR, niepodległość i zmieniono nazwę państwa na Mołdawska Republika Demokratyczna, ale już po kilku miesiącach została ona przyłączona do Rumunii.

Z inicjatywy bolszewickich działaczy Mołdawskiej Rebubliki Demokratycznej, przebywających na uchodźstwie od czasu wkroczenia wojsk rumuńskich do Besarabii podjęto na lewym brzegu Dniestru przygotowania do utworzenia alternatywnego organizmu państwowego. Oprócz ziem guberni besarabskiej, w skład republiki miały wejść: ujezd tyraspolski (gubernia chersońska) oraz ujezdy bałcki i olgopolski (gubernia podolska) zamieszkiwane w większości przez etnicznych Mołdawian[9]. Besarabska Socjalistyczna Republika Radziecka została proklamowana 11 maja 1919 roku przez mołdawski "Tymczasowy Rząd Robotniczo-Chłopski na uchodźstwie" jako autonomiczny region Rosyjskiej FSRR[10]. Wobec okupacji Besarabii przez wojska rumuńskie, siedziba władz republiki znajdowała się początkowo w Odessie. W trakcie walk z "Białą Armią", polskiej i francuskiej interwencji militarnej, stolica republiki została 2 sierpnia 1919 roku przesunięta do Tyraspola. Pod koniec września 1919 roku republika de facto przestała istnieć, choć oficjalnie jej nie rozwiązano. Polska okupacja terytoriów republiki zakończyła się 29 grudnia 1920 roku.

Na mocy postanowień traktatu paryskiego z 28 października 1920 r. mocarstwa zachodnie uznały przyłączenie Besarabii do Rumunii. Podczas negocjowania traktatu byli nieobecni zarówno rosyjscy jak i besarabscy przedstawiciele, co było głównym powodem do nieuznania traktatu przez Rosyjską FSRR i później ZSRR[11].

Mołdawska ASRR[edytuj | edytuj kod]

W 1924 r. Rady Najwyższe Ukraińskiej SRR i ZSRR zdecydowały o utworzeniu na terenie Ukraińskiej SRR Mołdawskiego Obwodu Autonomicznego (6/7 III 1924 r.), który 12 X 1924 został przekształcony w Mołdawską Autonomiczną Socjalistyczną Republikę Radziecką, która miała stanowić "odskocznią" do zaanektowania terenów Besarabii położonych po prawej stronie Dniestru, których włączenia do Rumunii ZSRR nigdy nie uznał. Dodatkowym powodem była prowadzona przez rumuńskie władze planowa rumunizacja Besarabii. Urzędowymi językami na terenie Mołdawskiej ASRR stały się: rosyjski, ukraiński oraz mołdawski (reaktywowana nazwa języka, który od XVIII w. był utożsamiany z rumuńskim; mołdawski był zapisywany w ZSRR grażdanką). Oficjalną stolicą Mołdawskiej ASRR było "czasowo okupowane miasto Kiszyniów", zaś faktyczną siedzibę władz MASRR ulokowano w Bałcie, a po 1929 r. przeniesiono ją do największego gospodarczego ośrodka republiki Tyraspola, gdzie pozostała do 1940 r.

Mołdawska SRR[edytuj | edytuj kod]

Godło Mołdawskiej SRR w 1991.

W tajnym protokole dodatkowym do podpisanego 23 sierpnia 1939 roku paktu Ribbentrop-Mołotow Besarabię określono jako obszar znajdujący się w obszarze zainteresowania ZSRR, poza obszarem interesów Niemiec. W maju 1940 r. ZSRR zaczął coraz częściej wysuwać roszczenia do terenów położonych między Dniestrem a Prutem (dawna rosyjska gubernia besarabska), przyłączonych do Rumunii w 1918 roku. 28 czerwca 1940 roku wręczone zostało rumuńskiemu ambasadorowi w Moskwie Grigore Gafencu ultimatum z 48 godzinnym terminem na ewakuację administracji i wojska z żądanego terytorium. Pozbawiona oparcia w sojusznikach z Berlina, a jednocześnie od zachodu zagrożona roszczeniami węgierskimi, Rumunia przystała na ultimatum, w którym odstępowała te tereny na rzecz ZSRR. Z terenów odstąpionych tzw. Besarabii (z wyjątkiem żup: białogrodzkiej, izmailskiej i chocimskiej, które włączono do Ukraińskiej SRR) oraz wschodniej części MASRR (Bałtę i okolice przyłączono z powrotem bezpośrednio do Ukraińskiej SRR) utworzono Mołdawską Socjalistyczną Republikę Radziecką ze stolicą w Kiszyniowie.

Nowa sytuacja geopolityczna nie trwała długo, gdyż już w 1941 r. Niemcy wraz z sojusznikami napadły na Związek Radziecki i Rumuni uzyskali możliwość odnowienia kontroli nad Besarabią. Do Wielkiej Rumunii (rum. România Mare) przyłączono wówczas nie tylko tereny stracone w 1940 r., ale również obszar pomiędzy Dniestrem a Bohem (z Tyraspolem, Bałtą, Odessą i Winnicą), który nazwano Transnistria (tj. Zadniestrze). W 1944 r., po wkroczeniu Armii Czerwonej na Bałkany, przywrócono granicę rumuńsko-radziecką na Prucie oraz istnienie Mołdawskiej SRR.

Republika Mołdawii[edytuj | edytuj kod]

Po rozwiązaniu ZSRR Mołdawia ogłosiła w sierpniu 1991 niepodległość, stając się w grudniu członkiem Wspólnoty Niepodległych Państw, podobnie jak większość byłych republik radzieckich. Początkowo pojawiły się tendencje unifikacji z Rumunią, jednak w marcu 1994 w referendum zdecydowana większość głosujących opowiedziała się za niepodległością Mołdawii.

Wojna domowa w 1992 roku[edytuj | edytuj kod]

Tendencje do unifikacji z Rumunią, choć nie odniosły skutku, doprowadziły do secesji terenów położonych na lewym brzegu Dniestru zamieszkanych w dużej mierze przez ludność rosyjską i ukraińską. Efektem secesji była proklamacja Mołdawskiej Republiki Naddniestrza. Kiszyniów podjął w 1992 próbę zbrojnego ustanowienia władzy w Naddniestrzu, jednak bezskutecznie. Kluczową rolę odegrała w tym konflikcie rosyjska 14 armia; rosyjskie siły zbrojne stacjonują w tym regionie do dziś. Od czasu zakończenia walk toczony jest proces zmierzający do pokojowego rozwiązania problemu Mołdawii Naddniestrzańskiej, funkcjonującej jako niezależne państwo, nieuznawanej jednak na arenie międzynarodowej przez żadne państwo na świecie (nawet Rosję).

W styczniu 2011 r. Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie rozpoczęła sondowanie stron ws. rozpoczęcia wielostronnych rozmów pokojowych w formule 5+2 (OBWE, Rosja, Ukraina i jako obserwatorzy Unia Europejska i Stany Zjednoczone)[12].

Relacje z UE[edytuj | edytuj kod]

W 1998 weszła w życie umowa o partnerstwie i współpracy, a od 2010 trwały negocjacje w sprawie umowy o stowarzyszeniu[13] zwieńczone podpisaniem umowy stowarzyszeniowej 27 czerwca 2014. Proces hamowany jest przez opozycję, której zdaniem prawdziwym celem integracji europejskiej jest „rumunizacja” Mołdawii, pozbawienie jej niepodległości i wprowadzenie bocznymi drzwiami do NATO[14].

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

To najbiedniejszy kraj w Europie, jest słabo rozwinięty, silnie uzależniony od importu paliw i surowców. W 1994 rolnictwo i leśnictwo dostarczyło 42% produktu narodowego netto, przemysł i budownictwo – 38%, dochód narodowy na 1 mieszkańca wyniósł 1260 dolarów. Szacuje się, że 90% społeczeństwa żyje poniżej minimum egzystencji. Reformę gospodarki hamują konflikty na tle politycznym i narodowym (sierpień 1994 Naddniestrze i tzw. Republika Gagauska otrzymały status terytoriów autonomicznych). W 1993 rozpoczęto program powszechnej prywatyzacji, w listopadzie wprowadzona została własna waluta (lej mołdawski), natomiast w grudniu Mołdawia otrzymała 103 mln dolarów amerykańskich kredytu od Międzynarodowego Funduszu Walutowego (którego członkiem jest od 1992). Większa część ziemi należy do kołchozów i sowchozów (własność prywatna obejmuje ok. 9% areału upraw). Susze i inne klęski żywiołowe (huragany, powodzie) powodują duże straty w produkcji rolnej. Pogłębia się kryzys energetyczny. W 1994 dostawy gazu ziemnego zmniejszone o ponad 1/3 (Mołdawia jest dłużna Rosji 84 mln dolarów amerykańskich). Odkryte na początkach lat 90. złoża ropy naftowej i gazu ziemnego są eksploatowane. W 1994 poziom inflacji zahamowany do 7,6% miesięcznie (1992 – 1500%).

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

Przemysł energetyczny (produkcja energii elektrycznej 14 TWh w 2000 r. – elektrownie cieplne (największa o mocy 2500 MW) oraz elektrownia wodna na Dniestrze koło Dubosar). Przemysł spożywczy (owocowo-warzywny, cukrowniczy, olejarski, winiarski, tytoniowy). Przemysł lekki (odzieżowy, dziewiarski, skórzano-obuwniczy). Przemysł elektromaszynowy (produkcja maszyn rolniczych, transformatorów i silników elektrycznych). Przemysł chemiczny (farby), materiałów budowlanych (cement), drzewny oraz szklarski.

Najbardziej uprzemysłowiony region leży na lewym brzegu Dniestru i pozostaje pod kontrolą władz Naddniestrza.

Rolnictwo[edytuj | edytuj kod]

Powierzchnie rolne zajmują 66% powierzchni kraju. Głównie zboża: pszenica, kukurydza i jęczmień (zbiory 2 mln t – 1998). Rośliny przemysłowe: słonecznik, buraki cukrowe, tytoń, rośliny oleiste. Ważną rolę odgrywa uprawa winorośli, drzew owocowych i warzyw. Hodowla bydła (970 tys. – 1993), trzody chlewnej, owiec i kóz, drobiu oraz jedwabników.
Ciosem dla rolnictwa Mołdawii była susza w 2007 roku[15]. Spowodowała ona straty plonów na 80% pól uprawnych, co spowodowało konieczność zaapelowania o pomoc do społeczności międzynarodowej. Odpowiedziała na nie Rosja i Unia Europejska, wysyłając w sierpniu tegoż roku transporty z pomocą żywnościową.

Transport i łączność[edytuj | edytuj kod]

Długość linii kolejowej 1455 km (2004), dróg samochodowych (łącznie z miejskimi) 15,5 tys. km (z tego o twardej nawierzchni 12,8 tys. km), żegluga na Dniestrze. Gazociągi z Rosji do Tyraspola i Kiszyniowa. Międzynarodowy port lotniczy Kiszyniów, i kilka innych mniejszych w kraju.

Mapa lokalizacyjna Mołdawii
Bielce
Bielce
Kaguł
Kaguł
Ceadîr-Lunga
Ceadîr-Lunga
Kamionka
Kamionka
Kiszyniów
Kiszyniów
Mărculeşti
Mărculeşti
Tyraspol
Tyraspol
Geographylogo.svg
Porty lotnicze w Mołdawii

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

W 2012 roku kraj ten odwiedziło 89 tys. turystów (18,6% więcej niż w roku poprzednim), generując dla niego przychody na poziomie 213 mln dolarów[16].

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Zmiana liczby ludności Mołdawii

Na podstawie spisu powszechnego z 2004 roku 75,8% mieszkańców stanowią Mołdawianie, 8,4% Ukraińcy, 5,8% Rosjanie, 4,4% Gagauzi, 2% Rumuni, 1,9% Bułgarzy. Liczba ludności deklarującej narodowość mołdawską w stosunku do pozostałych narodów stale wzrasta (1989 – 65%, 2004 – 75,8%), przy czym ogół ludności Mołdawii w przeciągu lat 1989-2004 zmalał o 22,38%. Spadek liczby ludności spowodowany jest zarówno emigracją ludności ukraińskiej i rosyjskiej, która poza Naddniestrzem zamieszkuje głównie duże miasta, jak i emigracją zarobkową etnicznych Mołdawian. Wzrost odsetka osób deklarujących się jako Mołdawianie związany jest - obok emigracji ludności rosyjskiej i ukraińskiej - także z odzyskiwaniem świadomości narodowej przez rodziny zrusyfikowane w poprzednich pokoleniach. W Naddniestrzu w przeciągu lat 1989-2004 liczba Mołdawian w stosunku do reszty ludności zmalała o ok. 8%, przy czym całkowita populacja regionu wzrosła o 1,6%.

Religia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Religia w Mołdawii.

Udział poszczególnych wyznań w populacji Mołdawii (według Pew Research Center w 2010 r.)[17][18]:

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Dymitr Kantemir – hospodar Mołdawii, uważany za jednego z najbardziej wybitnych pisarzy mołdawskich. Autor m.in. Opisu Mołdawii (1716) i pierwszej powieści w języku mołdawskim, pt. Historia hieroglificzna (1705).

Język i literatura[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Język mołdawski.

Mianem literatury mołdawskiej określa się literaturę powstałą w języku mołdawskim (uważanym za dialekt języka rumuńskiego), który używany jest na terenie Republiki Mołdawii, mołdawskiej części Rumunii, północno-wschodniego Siedmiogrodu, Bukowiny, Podola i Odesszczyzny na Ukrainie. Do zapisywania języka mołdawskiego stosowano pierwotnie cyrylicę, którą w latach 1860-1862 oficjalnie zastąpiono alfabetem łacińskim. W okresie dostosowywania rumuńskich dokumentów, map itp. funkcjonował tzw. "alfabet transferowy" (1860-1862), w którym znalazły się zarówno litery łacińskie, jak i litery cyrylicy. W latach 1924-1989, w odróżnieniu od języka rumuńskiego używanego w Rumunii, w Mołdawii język mołdawski zapisywany był za pomocą uproszczonej cyrylicy, tzw. grażdanki. Obecnie – tak jak w Rumunii – w Mołdawii używany jest alfabet łaciński, lecz w separatystycznej Mołdawii Naddniestrzańskiej nadal używa się grażdanki.

Literatura mołdawska rozwijała się początkowo tylko w językach cerkiewnosłowiańskim i ruskim. W XVI wieku pojawiają się pierwsze teksty w języku mołdawskim, m.in. Psałterz szkejański (Psaltirea Scheiană), Psałterz woroniecki (Psaltirea Voroneţeană), Psaltirea Hurmuzaki i Kodeks woroniecki (Codicele Voroneţean, dokładne daty powstania rękopisów pozostają nieznane). Wielką rolę w kształtowaniu się języka literackiego odegrali mołdawscy kronikarze: Grigore Ureche, Miron Costin, Ion Neculce i inni. Dzięki staraniom mołdawskiego duchownego i pisarza Dosofteia język mołdawski stał się obok języka cerkiewno-słowiańskiego językiem liturgicznym w Hospodarstwie Mołdawskim.

Najznaczniejszym zabytkiem literackim napisanym po mołdawsku jest powieść alegoryczna pdt. Historia hieroglificzna (mołd. Istoria ieroglifică, 1705) autorstwa Dymitra Kantemira. Historia hieroglificzna jest pierwszą powieścią napisaną w języku mołdawskim w ogóle. Wydarzenia polityczne w Mołdawii z przełomu XVII i XVIII w. są w niej przedstawione jako spór o następstwo tronu, toczący się pomiędzy państwem Lwa, rządzonym przez Jednorożca (tzn. Dymitra Kantemira) a państwem Orła, którym włada Gawron (wołoski książę Constantin Brâncoveanu). Kantemir w swej powieści sprzeciwia się wołoskim ingerencjom w wewnętrzne sprawy Mołdawii[19].

Pod koniec XVIII wieku zaczęto coraz częściej stosować wobec języka mołdawskiego nazwę "język rumuński". Niektórzy pisarze mołdawscy zaliczani są jednocześnie do grona najwybitniejszych pisarzy rumuńskich (Gheorghe Asachi, Constantin Negruzzi, Vasile Alecsandri, Mihai Eminescu, Mihail Sadoveanu). W Besarabii, należącej od 1812 roku do Rosji, nazwę "język rumuński" wobec dialektu mołdawskiego używano sporadycznie a tamtejsi mieszkańcy zachowali w użyciu nazwę "język mołdawski". Do najwybitniejszych XIX-wiecznych pisarzy besarabskich należą m.in. Alexandru Donici i Constantin Stamati.

Nazwa "język mołdawski", jako określenie języka urzędowego, była reaktywowana w Mołdawskiej ASRR. Powrócono wówczas do cyrylicy, którą uproszczono do postaci grażdanki. Grażdanka była używana oficjalnie w Mołdawskiej SRR do 1989 roku, w Mołdawii Naddniestrzańskiej jest używana do dzisiaj. Zabiegi językowe miały na celu częściowe przerwanie więzi łączących Mołdawię z Rumunią i wzmocnić tożsamość narodową Mołdawian. Do pisarzy radzieckich tworzących w języku mołdawskim należą m.in. Leonid Corneanu, Liviu Deleanu, Samson Şleahu, Anatol Gujel, Andriei Lupan, Gheorghe Menciuc, Iosif Balţan i Constantin Condrea. Najbardziej znanymi współczesnymi pisarzami mołdawskimi są, m.in. Ion Druţă, Grigore Vieru, Nicolae Dabija i Vasile Stati.

Muzyka[edytuj | edytuj kod]

Ludowa muzyka z nawarstwionymi wpływami rumuńskimi, tureckimi, ukraińskimi i rosyjskimi opiera się głównie na diatonice, skalach ze zwiększoną sekundą, a także na pentatonice i skalach wąskozakresowych. Z reguły jednogłosowa pieśń ludowa (m.in. popularna doina), uprawiana przez ludność muzykantów-śpiewaków zwana lautarami, charakteryzuje się bogatą melizmatyką. Tańce (moldoveneasca oleandra, hora, sirba) wykonywano z udziałem tarafów – ludowych orkiestr o bogatym instrumentarium (trombita, caval, kobza, muscal, cymbały, dudy, także skrzypce). Profesjonalna muzyka mołdawska zaczęła się rozwijać po przyłączeniu Besarabii do Rosji (1812). W Kiszyniowie powstała pierwsza uczelnia muzyczna (1901), później Teatr Muzyczno -Dramatyczny (1933), orkiestra symfoniczna (1935). Po utworzeniu Mołdawskiej SRR (1940) powstały: filharmonia, konserwatorium, szkoły muzyczne. Działają też zespoły ludowe. Twórczość kompozytorów opiera się głównie na rodzimym folklorze muzycznym (D. Herszfeld, S. Neaga, E. Łazariew, W. Polakow, W. Zagorski i inni).

Muzyka rozrywkowa[edytuj | edytuj kod]

W czasach ZSRR popularna była mołdawska wokalistka Sofia Rotaru.

Koncert Zdob și Zdub, 29 lipca 2006 r.

Zdob și Zdub jest mołdawską grupą muzyczną, założoną w 1994 w stolicy Mołdawii – Kiszyniowie, która w swoich utworach łączy muzykę rockową, hip-hopową, folk bałkański oraz ethnic dance. Nazwa zespołu w języku rumuńskim oznacza odgłos wydawany podczas gry na bębnach. Na świecie zasłynęli biorąc udział jako reprezentacja Mołdawii w 50. Konkursie Piosenki Eurowizji w 2005 wykonując utwór Boonika Bate Doba, zajmując ostatecznie szóste miejsce (drugie w półfinale).

Innym mołdawskim zespołem, który w pierwszej dekadzie XXI wieku zyskał popularność w Europie był wykonujący muzykę disco i danceO-Zone.

Film[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze pokazy filmowe, organizowane przez firmę Pathé, odbyły się w 1896 w Kiszyniowie. W latach 30. filmowcy z Bukaresztu realizowali na terenie Mołdawii filmy krajoznawcze. Miejscowa produkcja filmowa zaczęła się po utworzeniu w 1940 Mołdawskiej SRR. W 1947 w celach propagandowych otwarto w Kiszyniowie oddział moskiewskiej wytwórni filmów dokumentalnych, podporządkowany wkrótce wytwórni kijowskiej, w 1952 przekształcony w wytwórnię mołdawską. Pierwszym filmem fabularnym opartym na motywach mołdawskich była baśń poetycka Andriesz (1955) – debiut S. Paradżanowa, zrealizowany w Mołdawii przez wytwórnię w Kijowie. Od 1958 produkcję fabularną przeniesiono do Kiszyniowa. W latach 60. W sztuce filmowej było widoczne dążenie do poetyckiej ekspresji indywidualnej połączone z paradokumentalną obserwacją życia (m.in. Podróż w kwiecień 1963 i Ostatni miesiąc jesieni 1966, W. K. Dierbieniowa), inspiracje folklorem (m.in. Czerwone połoniny 1966, Lautarzy 1972, oba E. Loteanu), a także impresyjny styl fotografii filmowej (m.in. Człowiek idzie za słońcem 1962, M.N. Kalika). Tendencje te przełamywały dotychczasowe stereotypy narracji i obrazowania filmów, a także były manifestem odrębności mołdawskiej w kinie sowieckim. W następnych latach film mołdawski dostosowywał przekazywane treści do obowiązujących zasad, wyrażało się to szczególnie w utworach historycznych;. W filmach akcentowano idee jedności Besarabii z Rosją i ZSRR oraz jej odrębność wobec Rumunii. Ukazywano udział Mołdawian w rewolucji ruchu bolszewickim, odwołując się do tradycji buntów hajduków mołdawskich.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami RP zaleca wyłącznie formy Mołdawia i Republika Mołdawii: [1].
  2. Stan na lipiec 2014 roku. National Bureau of Statistics, Republic of Moldova: Population (ang.). [dostęp 23-12-2012].
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2013: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 11-04-2014].
  4. 29% din populatia R.Moldova este pentru unirea cu Romania (rum.)
  5. Prezydent Mołdawii podał się do dymisji. Gazeta.pl [Dostęp 14 września 2009]
  6. Mołdawia: Komuniści triumfują (pol.). tvn24.pl. [dostęp 2010-09-08].
  7. http://globalvoicesonline.org/2013/05/01/tensions-grow-at-moldova-transnistria-security-zone/
  8. http://web.archive.org/web/20140107165754/http://ipp.md/public/files/Barometru/BOP_aprilie_2013_Final.pdf
  9. Vasile Stati, Moldovenii din Ucraina. Studiu istorico-geografic şi etnodemografic (Kiszyniów: Tipografia Centrală, 2007, str. 165-409, ISBN 978-9975-78-517-4).
  10. WORLD STATESMEN.org – Mołdawia
  11. Wayne S. Vucinich, Bessarabia, w: Collier's Encyclopedia (Crowell, Collier and MacMillan Inc., 1967, tom 4, str. 103).
  12. OBWE wspiera proces pokojowy Mołdawii z Naddniestrzem (pol.). UniaEuropejska.org, 9 lutego 2011. [dostęp 2012-09-05].
  13. Strona Przedstawicielstwa UE w Mołdawii. [dostęp 2014-08-05].
  14. Kamil Całus. Mołdawia - wyzwania i europejskie aspiracje. „Infos”. nr 9 (169), 8 maja 2014. ISSN 1896-6659. 
  15. Gazeta.pl: Susza w Mołdawii grozi klęską głodu, 11.08.2007; MSZ - Polska Pomoc: Pomoc humanitarna dla Republiki Mołdowy, 28.08.2007
  16. UNWTO Tourism Highlights, 2013 Edition (ang.). UNWTO, 06 2013. [dostęp 2014-02-04]. s. 8.
  17. Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-02-21].
  18. Christian Population as Percentages of Total Population by Country. The Pew Research Center. [dostęp 2014-02-21].
  19. Jiří Našinec: Cantemir, Dimitrie: Děje hieroglifické, w: Slovník světových literárních děl (Praha: Odeon, 1988; tom 1 "A-L", strona 153).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • M. Sikora-Gaca, System partyjny Mołdawii w latach 1989-2009,Toruń 2013, s. 1-303.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]