Naddniestrze

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Приднестровская Молдавская Республика
Република Молдовеняскэ Нистрянэ
(Republica Moldovenească Nistreană)
Придністровська Молдавська Республіка

Naddniestrzańska Republika Mołdawska
Flaga Naddniestrza
Godło Naddniestrza
Flaga Naddniestrza Godło Naddniestrza
Hymn: Мы славим тебя, Приднестровье
(Śpiewamy chwałę Naddniestrza)
Położenie Naddniestrza
Język urzędowy mołdawski, rosyjski, ukraiński
Stolica Tyraspol
Ustrój polityczny republika
Głowa państwa prezydent Jewgienij Szewczuk
Szef rządu premier Tatjana Turanska
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe

4163 km²
2,35%
Liczba ludności (2004)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia

555 500
133,44 osób/km²
Jednostka monetarna rubel naddniestrzański (TR)
jednostronnie ogłoszona niepodległość
(brak uznania międzynarodowego)
od Mołdawii
2 września 1990
Strefa czasowa UTC +3
Domena internetowa brak, niekiedy stosowana domena Mołdawii (.md)
Kod telefoniczny 373
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Naddniestrze w Wikipodróżach
Mapa Naddniestrza

Naddniestrze (Pridniestrowie, oficjalnie Naddniestrzańska Republika Mołdawska; mołd. Република Молдовеняскэ Нистрянэ, Republica Moldovenească Nistreană, Stânga Nistrului, ros. Приднестровская Молдавская Республика, ukr. Придністровська Молдавська Республіка) – region autonomiczny Republiki Mołdawii. Od 2 września 1990 deklaruje się jako niepodległe państwo, na arenie międzynarodowej uznawane jedynie przez Abchazję i Osetię Południową. Obejmuje znajdujące się na lewym brzegu Dniestru tereny republiki oraz prawobrzeżne miasto Bendery (Tighina). Jest to pas ziemi o długości około 200 km i średniej szerokości około 12-15 km (najmniejsza szerokość 6 km, największa 38 km[1]).

Flaga Naddniestrza do 2000 roku pozbawiona była symboliki radzieckiej, obecnie zaleca się jednak używanie bandery z sierpem i młotem, jak za czasów Mołdawskiej SRR.

Status na arenie międzynarodowej[edytuj | edytuj kod]

2 września 1990 roku Naddniestrze ogłosiło deklarację niepodległości jako Naddniestrzańska Republika Mołdawska (Pridnestrovskaia Moldavskaia Respublica, w skrócie PMR) ze stolicą w Tyraspolu. Suwerenność regionu nie jest uznawana poza separatystycznymi republikami Abchazji i Osetii Południowej[2][3] na arenie międzynarodowej i jest on traktowany jako część Republiki Mołdawii.

Do utworzenia separatystycznego rządu Naddniestrza zarówno politycznie jak i militarnie przyczyniły się władze rosyjskie. PMR od początku lat 90. pozostawała pod decydującym wpływem Rosji, a jej istnienie w pełni zależało od militarnego, gospodarczego i finansowego wsparcia ze strony tego państwa. Stacjonująca tu 14. armia rosyjska stała się stroną konfliktu mołdawsko-naddniestrzańskiego. Mimo podpisania stosownego traktatu w Stambule w 1999 roku Rosja dotąd nie wycofała swoich sił zbrojnych z terenów Naddniestrza, traktując je jako bazę dla swojego sprzętu wojskowego. Garnizony miały zostać zlikwidowane do 2003 roku, jednak w czerwcu 2006 rosyjski minister obrony Siergiej Iwanow zapowiedział, że rosyjska armia nie opuści republiki, dopóki w tym regionie "nie zapanuje spokój"[4]. Została ona jedynie zredukowana do około 1800 osób, ale nawet taka liczba żołnierzy zapewnia istnienie niezależnej państwowości Naddniestrza.

Również w czerwcu 2006 prezydent Naddniestrza Igor Smirnow zapowiedział zorganizowanie referendum w sprawie niepodległości. Odbyło się ono 17 września 2006. W referendum wzięło udział 78,6% uprawnionych do głosowania, z czego 97,2% opowiedziało się za dążeniem do niepodległości Naddniestrza. Przeciw było 1,9% głosujących. Zarówno Stany Zjednoczone, jak i OBWE oraz UE nie uznały ważności referendum.

W styczniu 2011 r. Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie rozpoczęła sondowanie stron ws. rozpoczęcia wielostronnych rozmów pokojowych w formule 3+2 (OBWE, Rosja, Ukraina i jako obserwatorzy Unia Europejska i Stany Zjednoczone)[5].

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Formalnie w Republice Naddniestrzańskiej funkcjonuje system wielopartyjny i jednoizbowy parlament reprezentujący społeczeństwo (Rada Najwyższa Naddniestrza). Prezydent jest wybierany w głosowaniu powszechnym. Ostatnie wybory parlamentarne odbyły się w grudniu 2005 roku. Nie były monitorowane przez żadną organizację międzynarodową ani uznane za ważne przez inne państwa. Podczas kampanii wywierano naciski na kandydatów, by ci unikali wszelkich kłótni i nieporozumień. Zachowanie takie miało pokazać jedność sceny politycznej Naddniestrza, a zarazem wytrącić Republice Mołdawii z ręki argumenty ewentualnej krytyki.

Częstą praktyką w Naddniestrzu są aresztowania ze względów politycznych. Wiążą się one najczęściej z publicznym przedstawianiem prorumuńskich lub promołdawskich poglądów. Słynnym przykładem jest werdykt wydany na Ilie Ilaşcu, który w czasie wojny mołdawsko-naddniestrzańskiej był dowódcą mołdawskiej 4-osobowej grupy sabotażowej, działającej na terenie Naddniestrza (tak zwanej Grupy Ilaşcu), którą aresztowano na lewym brzegu Dniestru w 1993 roku. Ilie Iliaşcu na podstawie sfabrykowanych dowodów dostał cztery wyroki śmierci: za terroryzm, za dywersję, za dwa zabójstwa (których mu nie udowodniono) i za szpiegostwo przeciwko władzy radzieckiej[6], które w 1995 roku zamieniono na dożywotnią karę pozbawienia wolności. Dopiero w efekcie nacisków ze strony państw europejskich ostatecznie pozwolono mu w 2001 roku wyjechać do Mołdawii. Obecnie Ilaşcu jest politykiem partii România Mare – senatorem w parlamencie Rumunii.

Prawa obywatelskie łamane są także w innych dziedzinach, m.in. ograniczana jest możliwość nauczania i stosowania alfabetu łacińskiego.

 Osobny artykuł: Prezydenci Naddniestrza.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Mapa administracyjna Naddniestrza

Naddniestrze jest podzielone na 7 rejonów (w tym dwa miejskie):

  1. Rejon Camenca
  2. Rejon Dubosary
  3. Rejon Grigoriopol
  4. Rejon Rybnica
  5. Rejon Slobozia
  6. Bendery (miasto na prawach rejonu)
  7. Tyraspol (miasto na prawach rejonu)

Historia[edytuj | edytuj kod]

Artykuł z serii
Godło Mołdawii
Historia Mołdawii
Mołdawska ASSR (Naddniestrze) w latach 1924-1940.
Naddniestrze pod okupacją rumuńską (1941-1944).

Do XIX wieku[edytuj | edytuj kod]

Obszary dzisiejszego Naddniestrza stanowiły w okresie od IX do XII wieku część Rusi. W wyniku rozbicia dzielnicowego państwa ruskiego Naddniestrze znalazło się częściowo w strefie wpływów Rusi Halickiej i Halicko-Wołyńskiej. Wkrótce po tym terytoria naddniestrzańskie znalazły się pod panowaniem Pieczyngów i jeszcze później Złotej Ordy.

Od XIII wieku do Naddniestrza zaczęły napływać na większą skalę fale ludności wołoskiej, posługującej się językiem z grupy wschodnioromańskiej. Wołosi po zasymilowaniu się z napotkaną w Mołdawii i Naddniestrzu ludnością (głównie ruską) dali początek narodowi mołdawskiemu. Powstałe w drugiej połowie XIV wieku państwo mołdawskie obejmowało swym zasięgiem także część terytoriów dzisiejszego Naddniestrza, m.in. miasto Tighinę oraz niektóre obszary na lewym brzegu Dniestru np. miejscowość Mohyłów.

W XV wieku część Naddniestrza znalazła się w granicach Wielkiego Księstwa Litewskiego, część pozostawała w rękach hospodarów mołdawskich. Nieco później większa część litewskiego Naddniestrza została wcielona do osmańskiej prowincji o nazwie Jedysan. Część litewska, m.in. z miejscowością Bałta, Rybnica, Raszków, Jahorlik znalazła się w 1569 roku w granicach Rzeczypospolitej Obojga Narodów. W wyniku II rozbioru Rzeczypospolitej (1793) i zwycięskich wojen Rosjan z Turkami całe Naddniestrze znalazło się na obszarze Cesarstwa Rosyjskiego.

Od XIX w. do 1940 r.[edytuj | edytuj kod]

Przez cały XIX wiek Naddniestrze wraz z głównymi miastami: Bałtą, Benderami (Tighiną) i Tyraspolem stanowiło część Cesarstwa Rosyjskiego (guberni podolskiej i odeskiej). Raz po raz do tych terenów pretensje zgłaszała Rumunia, nigdy nie zostały one jednak – nawet po I wojnie światowej – bezpośrednio włączone w skład państwa Hohenzollernów. Wyjątek stanowiło miasto Tighina (Bendery), które po 1918 roku weszło w skład państwa rumuńskiego. Prawie całe zaś Naddniestrze stało się po 1917 roku częścią Ukrainy Radzieckiej, po 1922 roku zaś przyłączono je wraz z całą Ukrainą do Związku Radzieckiego. W 1924 r. Rady Najwyższe USRR i ZSRR zdecydowały o utworzeniu na terenie Ukraińskiej SRRMołdawskiej Autonomicznej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej – autonomicznej republiki mołdawskiej, mającej być – w zamyśle Józefa Stalina – "odskocznią" do zaanektowania terenów położonych po prawej stronie Dniestru, których włączenia do Rumunii Kreml nigdy oficjalnie nie uznał. Dodatkowym powodem była prowadzona przez rumuńskie władze planowa rumunizacja Besarabii. Urzędowymi językami na terenie Mołdawskiej ASRR stały się rosyjski, ukraiński oraz mołdawski (sztucznie reaktywowana nazwa języka, który od XVIII w. był utożsamiany z rumuńskim; mołdawski był zapisywany w ZSRR grażdanką). Stolicę MASRR ulokowano w Bałcie (nb. do czasu rozbiorów należącej do Polski), po 1929 r. przeniesiono ją jednak do największego gospodarczego ośrodka republiki i jednocześnie "słuszniejszego ideologicznie" Tyraspola, gdzie pozostała do 1940 r.

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

W wyniku paktu Ribbentrop-Mołotow, wschodnia część Rumunii znalazła się w strefie wpływów sowieckich. Stalin nie czekał długo na "skonsumowanie" umowy, żądając w maju 1940 r. od Rumunów odstąpienia terenów między Dniestrem a Prutem. Pozbawiona oparcia w sojusznikach z Berlina, od zachodu zagrożona roszczeniami węgierskimi, Rumunia przystała na układ, w którym zrzekała się wschodniej Mołdawii na rzecz ZSRR.

Z terenów odstąpionych, tzw. Besarabii (z wyjątkiem żup: białogrodzkiej, izmailskiej i chocimskiej oraz wschodniej części MASRR) utworzono Mołdawską Socjalistyczną Republikę Radziecką ze stolicą w Kiszyniowie. Miasteczko Bałtę i okoliczne tereny włączono z powrotem do Ukrainy, tym razem jako jej bezpośrednią część.

Nowa sytuacja geopolityczna nie trwała długo, gdyż już w 1941 r. Niemcy wraz z sojusznikami napadły na Związek Radziecki i Rumuni uzyskali możliwość powetowania sobie wcześniejszych strat terytorialnych na rzecz Węgier i ZSRR. Do Wielkiej Rumunii (rum. România Mare) przyłączono wówczas nie tylko tereny stracone w 1940 r., ale również obszar między Dniestrem a Bohem (z Bałtą, Odessą i Winnicą), nazwany przed rumuńskich urzędników Transnistria, co oznacza "Zadniestrze".

W 1944 r., po wkroczeniu Armii Czerwonej na Bałkany, przywrócono stan terytorialny sprzed wybuchu wojny, rezygnując jednocześnie z planowanego przyłączenia Rumunii do ZSRR.

Okres powojenny[edytuj | edytuj kod]

Igor Smirnow, pierwszy prezydent Naddniestrza.
Rejestracja samochodowa Naddniestrza. Zamiast kodu kraju jest nalepka holograficzna

Aż do 1989 r. Naddniestrze było zwykłą częścią MSRR. Zaniepokojenie Naddniestrzan pojawiło się w latach 1989-1990, a wywoływał je forsowany przez niektóre siły polityczne Mołdawii plan ponownego zjednoczenia z Rumunią oraz próba wprowadzenia języka rumuńskiego do urzędów. Do tej pory język rosyjski pełnił w Mołdawii rolę języka ponadnarodowego, który umożliwiał sprawne funkcjonowanie wieloetnicznej republiki (posługiwali się nim Mołdawianie, Rosjanie, Ukraińcy i Gagauzi).

Secesja[edytuj | edytuj kod]

Po rozpadzie ZSRR i wprowadzeniu mołdawskiego (wcześniej zrezygnowano z rumuńskiego) jako jedynego języka urzędowego, zaczęły się odzywać głosy wołające o autonomię nie tylko dla zamieszkanego w znacznej mierze przez Rosjan i Ukraińców Naddniestrza, ale i dla obszarów zamieszkanych przez mniej licznych Gagauzów na południu kraju. Referendum z 1993 roku, w którym ponad 90% obywateli Mołdawii wypowiedziało się za utrzymaniem niepodległości, nie przekonało władz Naddniestrza do powrotu pod zwierzchność Kiszyniowa. Sytuacji nie zmieniły również co i raz składane obietnice wprowadzenia autonomii w regionie. Od 1991 r. Mołdawska Republika Naddniestrza jest zatem w rzeczywistości niezależną republiką, nieuznawaną jednak na arenie międzynarodowej.

Perspektywy[edytuj | edytuj kod]

Pojawiające się w latach 90. w Rosji i na Białorusi głosy zachęcające do międzynarodowego uznania Naddniestrza nie spotkały się z odzewem tamtejszych elit, co tłumaczono możliwością utraty politycznego oddziaływania na Mołdawię w takim przypadku oraz możliwością połączenia się tej ostatniej z Rumunią, co dla odbudowującej swe wpływy w regionie Rosji byłoby ewentualnością wysoce niekorzystną (patrz: rumuńska aplikacja o członkostwo w NATO i UE).

Na początku XXI w. Władimir Putin osobiście wystąpił z propozycją połączenia Republiki Mołdawii z Rumunią, a Mołdawskiej Republiki Naddniestrza z Federacją Rosyjską. Projekt ten nie doczekał się realizacji z powodu niechęci Mołdawian oraz części polityków rumuńskich. Od samego pojawienia się plan ten był uważany za narzędzie nacisków na Kiszyniów.

Niepodległość Naddniestrza istnieje dzięki dyskretnemu poparciu Rosji (finansowemu oraz wojskowemu – stacjonuje tam część jej 14 armii), Ukrainy i Białorusi. W 2006 r. odbyło się referendum w sprawie niepodległości Naddniestrza. 97,2% mieszkańców opowiedziało się w nim za niezależnością od władz w Kiszyniowie. Społeczność międzynarodowa nie uznała tych wyników.

18 marca 2014, po tym jak samozwańcza, nieuznawana międzynarodowo Republika Krymu zdecydowała o wstąpieniu do Federacji Rosyjskiej, parlament Naddniestrza zwrócił się z taką samą prośbą do parlamentu rosyjskiego[7][8].

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Ludność i grupy etniczne[edytuj | edytuj kod]

Dane demograficzne dotyczące Naddniestrza pochodzą z dwóch spisów ludności przeprowadzonych w 1989 i 2004 roku. Łączna liczba mieszkańców w obydwu badaniach jest zbliżona, jednak w 1989 nie uwzględniono miasta Bendery, przez co wynik należy uznać za zaniżony.

Do lat 60. XX wieku Mołdawianie stanowili większość społeczeństwa Naddniestrza. Represje językowe i narodowościowe, połączone przesiedleniami w głąb ZSRR oraz proces industrializacji i imigracja z ZSRR zmniejszyły ich liczbę w stosunku do Rosjan i Ukraińców. Trend ten nie uległ zmianie po upadku bloku sowieckiego na początku lat 90. W 1989 roku Mołdawianie stanowili 40% społeczeństwa, a w 2004 już tylko 32%. Mimo to nadal są oni najliczniejszą grupą etniczną.

Narodowość 1989 2004
Mołdawianie 40% 32%
Rosjanie 24% 30%
Ukraińcy 28% 29%
Inne narodowości
(w tym Polacy)
8% 9%
Ludność łącznie 546 400 555 500

Wyznania[edytuj | edytuj kod]

Większość mieszkańców Naddniestrza jest bezwyznaniowa. Spośród pozostałych najliczniejszą grupę skupia Kościół prawosławny. Kolejne wyznania pod względem liczby wiernych to katolicyzm i judaizm. Ze względu na brak dokładnych danych statystycznych są to jedynie ustalenia szacunkowe.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

W czasach ZSRR w rejonie Naddniestrza prowadzony był zintensyfikowany proces industrializacji. W efekcie w 1990 roku Naddniestrze zamieszkane przez zaledwie 17% populacji Mołdawii produkowało 40% PKB i 90% elektryczności kraju.

Aktualna wartość PKB (2005) wynosi około 420 mln dolarów, natomiast PKB per capita obliczane w oparciu o kurs wymiany waluty wynosi w przybliżeniu 662 dolary. Zgodnie z tymi danymi Naddniestrze jest nieznacznie biedniejsze od Mołdawii. Tym samym to prawdopodobnie najbiedniejszy region Europy.

Choć według spisu powszechnego z 2004 roku kraj zamieszkuje 555 tys. osób, szacuje się że w rzeczywistości w Naddniestrzu przebywa jedynie około 375 tys. spośród nich. Reszta pracuje, a często także na stałe mieszka za granicą. Proces masowej emigracji nasilił się w efekcie kryzysu gospodarczego lat 90. Podstawowym utrudnieniem, na jakie napotykają osoby pragnące opuścić kraj jest brak paszportów uznawanych w państwach europejskich[9]. Stare dokumenty wydawane jeszcze w czasach ZSRR pozwalają jedynie na podróż do Rosji i na Białoruś. By wyjechać do innego kraju, obywatele muszą się zaopatrzyć w dokumenty mołdawskie, rosyjskie lub ukraińskie.

W Naddniestrzu istnieją liczne fabryki, jednak znaczna część z nich funkcjonuje w oparciu o przestarzałą radziecką technologię. Najważniejsze zakłady przemysłowe to fabryka uzbrojenia w Benderach i stalownia w Rybnicy. Drugi z wymienionych przynosi około 50% dochodów republiki i jest głównym pracodawcą w mieście. Warta wspomnienia jest również gorzelnia "Kwint" w Tyraspolu, znana z produkcji mocnych alkoholi oraz konsorcjum Sheriff zarządzane przez syna byłego prezydenta i kontrolujące m.in. sieć supermarketów i stacji benzynowych.

Waluta Naddniestrza, rubel naddniestrzański, nie jest wymienialna w żadnym kraju poza Rosją.

Przestępczość[edytuj | edytuj kod]

Według Unii Europejskiej, władz Mołdawii i licznych organizacji pozarządowych Naddniestrze jest rajem dla przemytników pośredniczących w nielegalnym handlu przez granicę Ukrainy i Mołdawii. Władze Republiki Naddniestrzańskiej zaprzeczyły licznym oskarżeniom, po czym same zaatakowały mołdawskich policjantów twierdząc, że uczestniczą oni w procederze przemytu narkotyków. Pod tym zarzutem w maju 2006 roku aresztowano na terenie PMR oficera mołdawskiej policji[10]. Rząd Ukrainy, wielokrotnie oskarżany o przymykanie oka na sytuacje panującą na granicy z Naddniestrzem podjął ostatnio kroki mające na celu ograniczenie przemytu. Utworzono nowe punkty celne, a także wprowadzono zasadę zgodnie z którą towary wwożone na Ukrainę muszą wpierw zostać zatwierdzone przez władze Mołdawii.

Analitycy zwracają także uwagę na rolę Naddniestrza w nielegalnym handlu bronią. Gigantyczne składy poradzieckiej broni kontrolowane przez wycofujące się wojska rosyjskie mogą z dużą łatwością zasilić za pośrednictwem separatystycznego rządu czarny rynek. Sygnał do niepokoju stanowi np. niewyjaśnione zaginięcie wyrzutni pocisków ziemia-powietrze z jednego z wojskowych magazynów[11].

De facto jest to dyskusyjne (zwłaszcza w kwestii skali), sam magazyn broni radzieckiej w Kołbasnej (obserwacja OBWE z racji planowanej likwidacji od czasu rozpadu ZSRR) jest prawdopodobnie jednym z nielicznych postradzieckich, które istnieją i mają realne znaczenie. Inne magazyny po upadku ZSRR w wielu wypadkach, po dokonaniu inwentaryzacji przez nowe republiki, a nawet te w Rosji, miały nawet mniej niż 1/3 stanu zakładanego w dokumentach ZSRR. Prawdopodobnie wynika to z faktu, że magazyn broni jest gwarantem i zapasem na wypadek próby restytucji władzy Mołdawii nad tym terenem. Oskarżenia nielegalnego handlu bronią dotyczą raczej produkcji broni w istniejącej fabryce oraz odmiennej od Unii Europejskiej, władz Mołdawii, polityki Naddniestrza, gdzie sama pozycja tych ostatnich oznacza prawdopodobnie ciche przyzwolenie na handel z gangami czy organizacjami przeciwnymi władzom Mołdawii .[12]

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • 8 milionów rubli naddniestrzańskich wybito w r. 2004 w polskiej Mennicy Państwowej (po zmianie nazwy w 2005Mennica Polska). Doszło na tym tle do dyplomatycznych kłopotów pomiędzy Polską, Ukrainą i Mołdawią, bowiem Republika Naddniestrzańska nie jest państwem uznawanym w świecie; przedstawiciele mennicy twierdzili, że zamówiono u nich wyprodukowanie żetonów, a nie środków płatniczych, i że jest to przedsięwzięcie czysto komercyjne[13].
10 kopiejek wybite w Polsce. Aluminium, średnica 20mm

Przypisy

  1. Według Map Google
  2. http://pyrzowice.pl/naddniestrze,content,0235
  3. http://www.magiel.waw.pl/2012/11/aktualnosci/polityka-i-gospodarka/republika-radziecka-xxi-wieku/
  4. Putin chce powiększyć Rosję
  5. OBWE wspiera proces pokojowy Mołdawii z Naddniestrzem (pol.). UniaEuropejska.org, 9 lutego 2011. [dostęp 2012-09-05].
  6. pomimo, że "władzy radzieckiej" nie ma już od rozwiązania ZSRR w 1991
  7. Naddniestrze też chce do Rosji. Separatyści apelują do Moskwy o zmianę prawa. www.tvn24.pl, 2014-03-18. [dostęp 2014-03-18].
  8. Naddniestrze też chce przyłączyć się do Rosji. prawo.money.pl, 2014-03-18. [dostęp 2014-03-18].
  9. Komu potrzebne jest Naddniestrze?
  10. Western officials: No drug smuggling in Pridnestrovie
  11. The Washington Times – Hotbed of weapons deals
  12. http://wiadomosci.wp.pl/kat,1356,title,Rosja-oficjalne-dementi-ws-rzekomych-szpiegow-OBWE-w-Naddniestrzu,wid,15677019,wiadomosc.html
  13.  ze sprawozdania Rady Nadzorczej Mennicy
    (...) o zaprzestaniu współpracy z Bankiem Republiki Naddniestrzańskiej w zakresie dostaw żetonów z uwagi na próby politycznego uwikłania Spółki w zakresie działalności, która ma czysto handlowy charakter

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons
Zobacz hasło Naddniestrze w Wikisłowniku

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]