Obrona Zbaraża

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Oblężenie Zbaraża
Powstanie Chmielnickiego
Czas 10 lipca20 sierpnia 1649
Miejsce Zbaraż, Polska
Terytorium historyczna siedziba rodzin Zbaraskich i Wiśniowieckich
Wynik podpisanie ugody
Strony konfliktu
Herb Rzeczypospolitej Obojga Narodow.svg Rzeczpospolita Herb Viyska Zaporozkogo (Alex K).svg Kozacy
Chanat Krymski
Dowódcy
Herb Korybut.jpg Jeremi Wiśniowiecki Alex K Chmelnitskyi.svg Bohdan Chmielnicki
Islam III Girej
Siły
7-15 tysięcy 100-200 tysięcy Kozaków
40-100 tysięcy Tatarów
Straty
3-4 tys. głównie piechota i obsługa dział 8-18 tys. głównie chłopów i biorących udział w szturmach
Powstanie Chmielnickiego

Żółte Wody (1648) - Korsuń (1648) - Konstantynów (1648) - Piławce (1648) - Pohost (1648) - Lwów (1648) - Zamość (1648) - Mozyrz I (1649) - Łojów I (1649) - Zahal (1649) - Zbaraż (1649) - Zborów (1649) - Krasne (1651) - Kopyczyńce (1651) - Beresteczko (1651) - Łojów II (1651) - Biała Cerkiew (1651) - Batoh (1652) - Kamieniec Podolski (1652) - Monasterzyska (1653) - Suczawa (1653) - Czarnobyl (1653) - Żwaniec (1653) - Homel (1653) - Mozyrz II (1653)

Zamek

Obrona Zbaraża – bitwa obronna przeprowadzona w dniach 10 lipca22 sierpnia 1649[1].

Zbaraż był broniony podczas powstania Chmielnickiego przez około 15-tysięczną załogę polską wraz z chorągwiami Wiśniowieckiego i jednym oddziałem zaprawionej w walce piechoty niemieckiej[2]. Wojskami tymi dowodzili trzej regimentarze: Andrzej Firlej, Stanisław Lanckoroński i Mikołaj Ostroróg, lecz prawdziwym dowódcą obrony był wojewoda ruski książę Jeremi Wiśniowiecki.[potrzebne źródło] W obozie obecni byli także Aleksander Koniecpolski i starosta krasnostawski Marek Sobieski.

Oblężenie[edytuj | edytuj kod]

Oblegające wojska liczyły ok. 80–100 tys. Kozaków, drugie tyle zbuntowanej ruskiej czerni oraz 100 tys. Tatarów[3]. Dowódcą armii kozackiej był hetman wojsk zaporoskich Bohdan Chmielnicki, a Tatarami dowodził sam chan krymski Islam III Girej. Choć Zbaraż był nowoczesną, świetnie ufortyfikowaną twierdzą, był jednak zbyt mały, by można było przeprowadzić obronę za jego murami. Z tego powodu armia koronna okopała się przed murami fortecy.

Pierwszy szturm Chmielnicki przeprowadził już 11 lipca, licząc na to, że rozmiar jego armii wzbudzi w wojskach koronnych podobny popłoch, jak pod Piławcami i pozwoli z marszu zdobyć twierdzę. Twardy opór obrońców i ciężkie straty nacierających pułków kozackich dały znać, że czasy łatwych zwycięstw kozacko-tatarskich skończyły się.

Polacy sukcesywnie odpierali kolejne szturmy, a ponadto sami organizowali uciążliwe dla oblegających wycieczki. Prowadzone przez Kozaków prace ziemne zmuszały obrońców do stopniowego cofania się i zmniejszania obszaru umocnień. Po kilku tygodniach obrony w oczy załogi zaświecił głód, a ponadto zaczęło brakować prochu.

Odsiecz[edytuj | edytuj kod]

17 lipca na odsiecz oblężonemu Zbarażowi ruszyła z Lublina armia polska pod osobistym dowództwem króla Jana Kazimierza. Nie było przy królu pospolitego ruszenia, gdyż kanclerz wielki koronny Jerzy Ossoliński bał się nacisków szlachty na króla. Artylerią armii królewskiej dowodził Krzysztof Arciszewski.

Z wieścią o rozpaczliwej sytuacji wojsk oblężonych w Zbarażu do stojącego w Toporowie króla przedarło się kilku posłańców, między innymi w chłopskim przebraniu towarzysz husarski Mikołaj Skrzetuski, który, pomimo ogromnego zmęczenia, ofiarował się do odbycia drogi powrotnej i zaniesienia posłania królewskiego do Zbaraża.[4]

Król natychmiast ruszył z odsieczą. Miał ze sobą tylko 25 tys. wojska. Nie dotarło pospolite ruszenie, gdyż za sprawą Ossolińskiego wici rozesłano zbyt późno. Kilka dni później podjazd królewski schwytał znacznego rangą Tatara z ordy nohajskiej, który potwierdził informacje Skrzetuskiego o obecności chana Islam Gireja.[5] Informację tę zatajono przed resztą armii.

Na wieść o zbliżającym się królu Chmielnicki z chanem Islam Girejem zostawili część sił dla blokowania Zbaraża i zabrawszy ze sobą większość wojsk osaczyli armię królewską pod Zborowem.

Ugoda zborowska[edytuj | edytuj kod]

Rokowania z Chmielnickim były niemożliwe, ponieważ jeszcze przed atakiem na Zbaraż król ogłosił Chmielnickiego zdrajcą i wyznaczył za jego głowę nagrodę. Dlatego prowadzono rokowania z chanem, który za ogromnym haraczem zgodził się na podpisanie rozejmu, a Chmielnickiemu zagroził wojną, jeśli ten nie pogodzi się z królem. Wreszcie 17 sierpnia podpisano ugodę zborowską, której postanowienia były niekorzystne dla Rzeczypospolitej, nie zadowoliły także Kozaków.

Warunki ugody zborowskiej:

  • Bohdan Chmielnicki pozostał Hetmanem Wojsk Zaporoskich.
  • Zwiększono rejestr Kozaków z 6 do 40 tys.
  • Na Ukrainie pozostały pod kontrolą Kozaków 3 województwa: Kijowskie, Bracławskie, Czernihowskie. Wszelkie urzędy na tych terenach otrzymywać miała szlachta prawosławna. Wojskom koronnym, Żydom i jezuitom wstęp na ten obszar był zabroniony.
  • Członkiem senatu Rzeczypospolitej miał zostać metropolita kijowski (podczas sejmu jesiennego biskupi katoliccy nie wpuścili do senatu metropolity kijowskiego Sylwestra Kossowa).
  • Z chanem zawarto przymierze zaczepno-odporne, obiecano spłacić zaległe upominki i co roku nie zwlekać z ich płaceniem.
  • Rzeczpospolita odstąpiła chanowi prawo do wypasu trzód w Dzikich Polach nad Dnieprem, Dniestrem i Bohem.
  • Powracający na Krym Tatarzy otrzymali prawo do brania napotkanej ludności w jasyr.

Po bitwie[edytuj | edytuj kod]

Wojska koronne opuściły Zbaraż, a na wypadek niedotrzymania przez drugą stronę warunków podpisanej umowy tyły wycofujących się oddziałów ochraniała jazda pod osobistym dowództwem Jeremiego Wiśniowieckiego. Przed opuszczeniem obozu Polacy zniszczyli utworzone wcześniej umocnienia ziemne, by w przyszłości nie mogły być wykorzystane przez Zaporożców.

Przypisy

  1. według Małej Encyklopedii Wojskowej oblężenie zakończyło się 26 sierpnia 1649 roku
  2. Mała Encyklopedia Wojskowa podaje liczbę wojsk koronnych w Zbarażu na około 9 tysięcy żołnierzy
  3. według Małej Encyklopedii Wojskowej Kozaków i Tatarów było łącznie kilkadziesiąt tysięcy
  4. Ludwik Kubala "Szkice historyczne" t.1 Lwów 1880 s.134; niezależnie przedarł się z oblężonej twierdzy Krzysztof Stapkowski (Sławomir Koper "Ukraina. Przewodnik historyczny. Polskie ślady, tragiczne dzieje", 2011 Bellona s.156). Na początku oblężenia zrobił to podstarości czehryński Daniel Czapliński, jednak Wyczyn Skrzetuskiego zasługuje na tym większe uznanie, że był on nieporównywalnie trudniejszy od (...) wyprawy Czaplińskiego z pierwszej fazy oblężenia. (Janusz Zbigniew Kaczmarek "Bohdan Chmielnicki" Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź Ossolineum 1988 ISBN 83-04-02796-8 s.109n)
  5. Wawrzyniec Jan Rudawski Historja Polska od śmierci Władysława IV aż do pokoju Oliwskiego, czyli dzieje panowania Jana Kazimierza 1855 t.1 s.81

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Inspiracje w literaturze[edytuj | edytuj kod]