Jeremi Wiśniowiecki

Jeremi Michał Korybut Wiśniowiecki
portret Jeremiego Wiśniowieckiego, atrybuowany Danielowi Schultzowi
Korybut
Data urodzenia	17 sierpnia 1612
Data śmierci	20 sierpnia 1651
Rodzina	Wiśniowieccy
Rodzice	Michał Wiśniowiecki Raina Mohylanka
Małżeństwo	Gryzelda Zamoyska
Dzieci	Michał Korybut Wiśniowiecki
Multimedia w Wikimedia Commons

Jeremi Michał Korybut Wiśniowiecki (ukr. Ієремія Михайло Корибут Вишневецький, zwany Jaremą lub Młotem na Kozaków) herbu Korybut (ur. 17 sierpnia 1612 w Łubniach, zm. 20 sierpnia 1651 w obozie pod Pawołoczą prawdopodobnie w wyniku epidemii) – książę na Wiśniowcu, Łubniach i Chorolu, dowódca wojsk koronnych, wojewoda ruski od 1646 r., starosta przemyski, przasnyski, nowotarski, hadziacki, kaniowski.

Ojciec króla polskiego Michała Korybuta Wiśniowieckiego. Syn Michała Wiśniowieckiego, starosty owruckiego i córki hospodara mołdawskiego Jeremiasza – Rainy Mohylanki. Pierwotnie wyznawca prawosławia, przeszedł na katolicyzm.

Życiorys

W wieku 4 lat stracił ojca, który zginął otruty przez prawosławnego księdza należącego do przeciwników osadzonego przez Polaków hospodara. Trzy lata później zmarła matka Jeremiego Wiśniowieckiego. Wychowywany był przez swego stryja Konstantego Wiśniowieckiego. Kształcił się w kolegium jezuitów, po którego ukończeniu przeszedł z prawosławia na katolicyzm. Pomimo zmiany wiary, nie prześladował prawosławia, nakazał m.in. otoczyć opieką cerkiew w rodzinnym zamku, w której pochowani byli jego rodzice.

Wiśniowiecki odziedziczył dobra ziemskie na Wołyniu i Ukrainie, które powiększył za swojego życia. Przeprowadził także udaną kolonizację słabo zaludnionych ziem na lewobrzeżnej Ukrainie, osadzając na tych ziemiach wielokrotnie więcej osadników niż przodkowie. W 1640 roku w jego majątkach było łącznie 7.603 domów, a pięć lat później – 38.000. Wiśniowiecki dobrze także dbał o ochronę majątku przed najazdami tatarskimi, przekazywał pieniądze na fundacje kościołów, cerkwi, miasteczek oraz na prawosławne i katolickie szkolnictwo. Dodatkowo w lutym 1648 roku Wiśniowiecki otrzymał od króla Władysława IV obszary wokół porohów dnieprzańskich, na których znajdowała się główna siedziba kozaków. Przez długi czas nie był intensywnie zainteresowany sprawami publicznymi i angażował się w nie głównie w przypadku bezpośredniego zagrożenia swoich interesów.

Pierwsze doświadczenie wojskowe zdobywał w Niderlandach. Po powrocie do Rzeczypospolitej uczestniczył w kolejnych kampaniach: w wojnie smoleńskiej (1633–1634), w latach 1637–1638 w tłumieniu powstania kozackiego Dymitra Huni, w wojnie z Tatarami w latach 1640–1646 (m.in. bitwa pod Ochmatowem). W 1644 r. po fałszywej informacji o śmierci Adama Kazanowskiego oblegał i podbił jego posiadłość w Rumnie, za to został skazany na wygnanie. Po przedstawieniu mocnych dowodów do Rumna, otrzymał wsparcie od sejmików i później od Sejmu i króla. W 1646 r. po śmierci Koniecpolskiego, został wojewodą ruskim.

Odegrał niepoślednią rolę w tłumieniu powstania Chmielnickiego (1648-1651). (m.in. bitwa pod Konstantynowem). Był faktycznym dowódcą obrony Zbaraża (1649) oraz przyczynił się do zwycięstwa nad siłami kozacko-tatarskimi w bitwie pod Beresteczkiem (1651), gdzie dowodził jazdą lewego skrzydła. Żydowski kronikarz Natan Hannower pisał o jego roli w ratowaniu uciekinierów z kozackiej pożogi:

…niósł ich, jak na skrzydłach orlich, aż ich przeprowadził dokąd chcieli. Gdy im groziło niebezpieczeństwo z tyłu kazał im iść przed sobą, a gdy im groziło z przodu wówczas on maszerował przed nimi, jako tarcza i puklerz, a oni za nim kładli się obozem.

Raina Mohylanka matka Jeremiego

Dziedzic wielkich dóbr w województwie ruskim, wołyńskim i przede wszystkim kompleksu dóbr łubniańskich w województwie kijowskim na Zadnieprzu. Intensywnie kolonizował Zadnieprze. Posiadał własną armię, której liczebność wahała się od 2000 do 6000 żołnierzy.

Jeremi Wiśniowiecki został uwieczniony w Trylogii Henryka Sienkiewicza, jednak wśród historyków książę budzi kontrowersje ze względu na bardzo brutalną formę sprawowania władzy, która jednak umożliwiła mu przejęcie i utrzymanie wielu kresowych posiadłości. Dużo wątpliwości budzi również stosowana przez Jaremę polityka tłumienia powstania Chmielnickiego, poprzez stosowanie okrutnych represji (m.in. wbijania na pal). Z drugiej jednak strony należy podkreślić zdolności dowódcze księcia oraz dodatni wpływ, jaki miał na morale wojska.

Wiśniowiecki zmarł w czasie kampanii wojennej w niedzielę 20 sierpnia 1651 roku w Pawołoczy. Młody wiek i śmierć po nagłej, tygodniowej chorobie wzbudziły podejrzenia o otruciu, ale sekcja zwłok tego nie potwierdziła. Wiśniowiecki chciał być pochowany w rodzinnym Wiśniowcu, ale tamtejszy kościół był zniszczony, wobec tego pochowano go w krypcie klasztoru na Świętym Krzyżu. Badania sądowo-lekarskie z 1980 roku wykluczyły jednak prawdziwość znajdujących się tam obecnie zwłok.

Jeremi Wiśniowiecki przeszedł z prawosławia na katolicyzm w obrządku łacińskim w 1632 wbrew wyraźnemu zakazowi (klątwie) swojej matki Rainy Wiśniowieckiej (bliskiej krewnej św. Piotra Mohyły, prawosławnego metropolity kijowskiego).

Domniemane zwłoki księcia Jeremiego Wiśniowieckiego

Nawiązania w kulturze

• Jeremi Wiśniowiecki jest jednym z bohaterów powieści Henryka Sienkiewicza „Ogniem i mieczem”, gdzie przedstawiono go jako postać pozytywną.
• Jest również bohaterem wiersza i pieśni Jacka Kaczmarskiego „Kniazia Jaremy nawrócenie”.

Zobacz też

• chorągiew tatarska Jeremiego Wiśniowieckiego.

Bibliografia

• Władysław Tomkiewicz: Jeremi Wiśniowiecki 1612-1651. Warszawa, 1933
• Władysław Tomkiewicz: Testament Jeremiego Wiśniowieckiego. Warszawa, 1930
• Jan Widacki: Kniaź Jarema. Katowice, 1985 (1988, 1997)
• Romuald Romański: Książę Jeremi Wiśniowiecki wyd. Warszawa: Bellona, 2009. ISBN 978-83-11-11524-8.
• Jurij Rudnicki: Jeremi Wiśniowiecki. Próba rehabilitacji. Lwów: „Piramida”, 2007 (ukr. Юрій РУДНИЦЬКИЙ «Ієремія Вишневецький: спроба реабілітації». Літ. агенція „Піраміда”, Львів, 2007)

Linki zewnętrzne

• Zagadki w biografii kniazia Jaremy
• Strona poświęcona Jeremiemu Wiśniowieckiemu
• Testament Jeremiego Wiśniowieckiego

Poprzednik Jakub Sobieski

wojewoda ruski 1646 – 1651

Następca Stanisław Lanckoroński