Pszenica twarda

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Pszenica durum)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Pszenica twarda
Pszenica twarda: zdjęcie
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd wiechlinowce
Rodzina wiechlinowate
Rodzaj pszenica
Gatunek pszenica twarda
Nazwa systematyczna
Triticum durum Desf.
Fl. Atlant. 1: 114 1798[2]
Ziarniaki pszenicy twardej

Pszenica twarda, p. makaronowa, p. durum (Triticum durum Desf.) – gatunek pszenicy należący do rodziny wiechlinowatych. Powstała w wyniku mutacji genowej pszenicy płaskurki (Triticum dicoccum). Jest tetraploidem, ma 28 chromosomów[3].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Roślina jednoroczna, trawa o wysokości 1-1,8 m i grubych, ościstych kłosach[4]. Występuje zarówno w postaci jarej, jak i ozimej. Osadka kłosa jest łamliwa, jej pięterka omszone, kłosy i ości często bywają czarne. Kłos ma niemal taką samą szerokość, jak grubość, ziarniaki są wyraźnie wypukłe z garbem. Ma nagie ziarna, bez plew. Ziarniaki tej pszenicy w porównaniu do pszenicy zwyczajnej są bardzo twarde, szkliste, ich wnętrze jest bursztynowo-żółte (u zwyczajnej białe). Wytwarza w bielmie barwnik luteinę co w najprostszy sposób odróżnia ją od pszenicy zwyczajnej[5].

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

  • Obok pszenicy zwyczajnej jest jednym z podstawowych zbóż. Z jej ziarniaków wyrabia się mąkę i kaszę[4]. Ziarniaki pszenicy twardej zawierają więcej glutenu, dzięki czemu mąka z niej lepiej nadaje się do produkcji makaronu, z tego też względu nazywana jest pszenicą makaronową. Makaron z mąki pszenicy twardej ma naturalny, bursztynowy kolor, podczas gdy makaron z pszenicy zwyczajnej pochłania podczas gotowania więcej wody, jest miękki, lepki i ma jasnoszary kolor[6].
  • Sztuka kulinarna: Zarówno w Europie jak i Ameryce Północnej makaron (spaghetti i rurki) produkowany jest prawie wyłącznie z pszenicy twardej. W północnej Afryce głównym produktem handlowym wykonanym z pszenicy twardej jest kuskus[7].
  • Ziarniaki po oczyszczeniu – kondycjonowanie wodą, usunięcie skórki i częściowo warstwy aleuronowej, są kruszone na kaszkę – semolinę, kuskus. Te kaszki chłoną znacznie mniej wody niż kasza manna i mniej niż mąki z pszenic zwyczajnych[7].

Rejony uprawy[edytuj | edytuj kod]

Pszenicę twardą uprawia się w rejonach świata o suchym klimacie, gorącym dniu i chłodnej nocy. Tradycyjne rejony jej uprawy to Afryka Północna, Euro­pa Południowa, Turcja, Syria, Północna Dakota w Stanach Zjednoczonych i Południowy Saskat­chewan w Kanadzie. Największym producentem i konsumentem w 2011 r. była Unia Europejska: produkcja ok. 9 mln ton, konsumpcja 8 mln ton, eksport 1 mln ton.

Większość światowej produkcji durum pochodzi z upraw odmian jarych. Ich ziarna maja dobrą jakość, ale słabo plonują: (Włochy – 2,4 t/ha, Hiszpania – 1,8 t/ha, Grecja – 2,2 t/ha, Francja 4,6 t/ha). W Polsce przed II wojną światową, głównie na kresach wschodnich, uprawiano odmiany jare pszenicy twardej: Puławska Twarda, Hela. W Polsce powojennej produkcja makaronów oparta była o pszenicę importowaną. Jest to import znaczny i kosztowny. Między innymi z tego właśnie powodu w „Hodowli Roślin Smolice” Sp. z o.o., pro­wadzony dotychczas program hodowli pszenicy zwyczajnej, poszerzono o hodowlę pszenicy twardej – ozimej i jarej.

W Polsce praca genetyków (aklimatyzacja, krzyżowanie i selekcja) dała efekty zadowalające. Wytworzoną przez HR Smolice odmianę pszenicy twardej ozimej Komnata zarejestrowano w 2009 roku. W re­jonie Smolic plonuje na glebach klasy III, dając plon 4-6 t/ha, dobrze zimuje (przezimowała zimę 2001 r.) i bardzo dobrze znosi suszę. Masa tysiąca ziarniaków wynosi 50-60 g, są szkliste i zawierają ok. 15% białka w ziarnie[7].

Udział w kulturze[edytuj | edytuj kod]

  • W Biblii pszenica wymieniona jest ponad 70 razy. Pszenica twarda i zwyczajna opisane są hebrajskim słowem ḥíţţa(h), oraz innymi, ogólnymi, oznaczającymi: zboże, zboże stojące na polu, garść ściętego zboża, pojedyncze źdźbło, zboże wymłócone, ale nie oczyszczone, zboże wymłócone i oczyszczone, zboże prażone, pasza, obrok. W czasach biblijnych w Izraelu pszenica twarda była uprawiana, ale w mniejszym stopniu[8].
  • Oczekiwanie na dojrzewanie pszenicy było w Izraelu połączone z wieloma świętami rolniczym. Podczas święta Szawuot (Święto Żniw) świątyni ofiarowywano plon pszenicy[8].

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2012-06-02].
  2. Triticum durum (ang.). W: The Plant List [on-line]. [dostęp 2015-01-17].
  3. Wild emmer wheat, Triticum dicoccoides, occupies a pivotal position in wheat domestication process. [dostęp 2015-01-29].
  4. 4,0 4,1 Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.
  5. Pszenica twarda Durum – Triticum durum Desf.- durum wheat. [dostęp 2015-01-30].
  6. IHAR. A może pszenica twarda. [dostęp 2015-01-30].
  7. 7,0 7,1 7,2 Pszenica twarda ozima (DURUM), hodowla pszenicy twardej ozimej – Hodowla Roślin Smolice Sp. z o.o. Grupa IHAR (pol.). [dostęp 2013-03-29].
  8. 8,0 8,1 Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]