Statut Organiczny Województwa Śląskiego

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Rzeczpospolita
Polska

Godło II RP

Ten artykuł jest częścią serii:
Ustrój i polityka II RP



Ustawa Konstytucyjna
z dnia 15 lipca 1920 r.
zawierająca statut organiczny Województwa Śląskiego
Nazwa potoczna Śląska Konstytucja, Statut
Data wydania 15 lipca 1920 r.
Miejsce publikacji  II Rzeczpospolita, Dz. U. z 1920 r. Nr 73, poz. 497
Tekst jednolity brak
Data wejścia w życie z dniem objęcia Województwa Śląskiego przez Rzeczpospolitą Polską
Rodzaj aktu ustawa konstytucyjna
Przedmiot regulacji prawo samorządowe województwa śląskiego
Status uchylony
Utrata mocy obowiązującej z dniem 7 maja 1945 r.
Przeczytaj: Ważne zastrzeżenia!

Statut Organiczny Województwa Śląskiego (właściwie „Ustawa Konstytucyjna z 15 lipca 1920 r. zawierająca statut organiczny Województwa Śląskiego"[1] – akt prawny uchwalony przez Sejm Ustawodawczy nadający województwu śląskiemu szeroką autonomię.

Statut Organiczny Województwa Śląskiego respektował tradycje samorządowe na Górnym Śląsku i Śląsku Cieszyńskim[2]. W ten sposób w kampanii przed plebiscytem 1921 roku odebrano stronie niemieckiej argumenty o zamiarze likwidacji silnego samorządu lokalnego.

Kompetencje Sejmu Śląskiego[edytuj | edytuj kod]

Autonomia województwa śląskiego obejmowała (w kolejności wymienionej w Statucie):

  • ustawodawstwo w zakresie stosowania języka polskiego i niemieckiego jako języków urzędowych;
  • ustawodawstwo dotyczące samorządu lokalnego (gminnego i powiatowego) oraz dotyczące władz administracyjnych i podziału administracyjnego woj. śląskiego;
  • ustawodawstwo sanitarno-epidemiologiczne;
  • ustawodawstwo o organizacji policji i żandarmerii
  • ustawodawstwo o nadzorze budowlanym i straży pożarnej;
  • ustawodawstwo dotyczące szkolnictwa wszelkich typów i stopni;
  • ustawodawstwo w sprawach wyznaniowych – z wyłączeniem spraw uregulowanych konkordatem;
  • ustawodawstwo dotyczące zwalczania ubóstwa;
  • ustawodawstwo regulujące szeroko rozumianą politykę rolną, melioracje i budownictwo wodne – bez prawa do budowy kanałów i regulacji rzek granicznych;
  • ustawodawstwo o zaopatrzeniu ludności w energię elektryczną i w sprawie transportu lokalnego;
  • ustalanie dorocznego budżetu śląskiego, zaciąganie pożyczek wojewódzkich, zbywanie, zamianę i obciążanie nieruchomego majątku wojewódzkiego i przyjęcie gwarancji finansowej przez skarb śląski;
  • nakładanie podatków i opłat publicznych śląskich.

Spod kompetencji Sejmu Śląskiego wyłączone były m.in. sprawy zagraniczne, wojskowe, walutowe i prawo prasowe.

O Sejmie i ustawodawstwie śląskim[edytuj | edytuj kod]

Ustawa powoływała jednoizbowy Sejm Śląski z 48 posłami, który wyłaniał Radę Wojewódzką. Sejm Śląski uchwalał własny budżet, który zasilał Skarb Śląski. Część dochodów była odprowadzana przez Skarb Śląski do budżetu centralnego.

Sejm Śląski miał uchwalić ustawę o wewnętrznym ustroju Województwa Śląskiego, czego przed wybuchem wojny nie udało się dokonać.

Według zapisów Statutu Sejm autonomiczny wybierał ze swego grona Marszałka i jego zastępców, a regulamin sejmowy określał prawa i obowiązki Marszałka, liczbę wicemarszałków i sekretarzy, rodzaj i ilość komisji sejmowych, jak i sposób i porządek obrad sejmowych.

Określono również tryb zwoływania, odraczania i zamykania Sejmu Śląskiego przez Naczelnika Państwa.

Władze administracyjne Województwa Śląskiego[edytuj | edytuj kod]

Ustawa stanowiła, że naczelnymi organami administracji Województwa Śląskiego są: wojewoda i Rada Wojewódzka.

Rada Wojewódzka[edytuj | edytuj kod]

Rada Wojewódzka składała się z wojewody śląskiego, jego zastępcy i 5 członków, wybranych w głosowaniu przez Sejm Śląski. Radę Wojewódzką zwoływał wojewoda, musiał ją zaś zwołać na żądanie trzech członków Rady. Rada rozstrzygała większością głosów w obecności co najmniej trzech członków, nie licząc wojewody, względnie jego zastępcy.

Wojewoda i jego zastępca[edytuj | edytuj kod]

Wojewodę i jego zastępcę mianował i zwolniał z urzędu Naczelnik Państwa na wniosek Rady Ministrów. Wojewodzie przysługiwało prawo do zawieszania uchwał Rady, sprzeciwiających się ustawom lub przekraczających zakres działania Rady. W wypadkach takich wojewoda oddawał sprawę do rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego w Warszawie.

Urzędnicy śląscy[edytuj | edytuj kod]

Katowice, gmach Sejmu Śląskiego

Urzędnicy państwowi, urzędujący w województwie śląskim, powinni byli w zasadzie pochodzić z województwa śląskiego. Przy obsadzaniu urzędów administracji państwowej na obszarze województwa śląskiego powinni mieli mieć przy równych kwalifikacjach pierwszeństwo urzędnicy pochodzący w województwa śląskiego. Urzędnicy i pracownicy, jak i robotnicy z województwa śląskiego, zatrudnieni w administracji państwowej lub w przedsiębiorstwach państwowych w województwie śląskim, mogli zostać przeniesieni do innych dzielnic Rzeczypospolitej Polskiej wbrew swej woli tylko, jeżeli wymagało tego koniecznie ich wyszkolenie lub kwalifikacje, albo przeważający interes służby państwowej.

Województwo śląskie w II RP

Urzędnicy śląscy, nauczyciele i urzędnicy komunalni składali przysięgę według roty i w sposób, przepisany dla urzędników Rzeczypospolitej. Członkowie Rady Wojewódzkiej przysięgali, że będą pełnili obowiązki sumiennie, zgodnie z prawem i w zamiarze służenia Rzeczypospolitej Polskiej.

Sądy[edytuj | edytuj kod]

Wszystkie sądy województwa śląskiego wydawały wyroki w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej, a nadzór nad nimi przysługiwał Ministerstwu Sprawiedliwości.

Poprawki do Ustawy Konstytucyjnej[edytuj | edytuj kod]

W ustawie konstytucyjnej z dnia 15 lipca 1920 r., zawierającej statut organiczny Województwa Śląskiego (Dz. U. R. P. Nr. 73, poz. 497) do wybuchu II wojny światowej wprowadzono pięć poprawek ustawami: z dnia 8 marca 1921 r. (Dz. U. R. P. Nr. 26, poz. 146)[3], z dnia 30 lipca 1921 r. (Dz. U. R. P. Nr. 69, poz. 449)[4], z dnia 18 października 1921 r. (Dz. U. R. P. Nr. 85, poz. 608)[5], z dnia 18 marca 1925 r. (Dz. U. R. P. Nr. 36, poz. 240)[6] oraz z dnia 23 kwietnia 1935 r. (Dz. U. R. P. Nr. 30, poz. 227)[7].

Artykuł 44[edytuj | edytuj kod]

Pierwotna treść artykułu 44 -

Ustawa, zmieniająca niniejszą ustawę konstytucyjną, a ograniczająca prawa ustawodawstwa lub samorządu śląskiego (artykuły 1, 4 do 12, 13 do 33, 36 do 42 i 44), wymagać będzie zgody Sejmu Śląskiego.

- zabezpieczała samorządność górnośląską przed jej likwidacją bez zgody reprezentantów mieszkańców województwa śląskiego w Sejmie Śląskim.

Dokument konstytucji kwietniowej

Nowe brzmienie art. 44 zgodnie z art. 81 ust. 3 Konstytucji kwietniowej -

Zmiana niniejszej ustawy konstytucyjnej wymaga ustawy państwowej.

- nie powinno było uzyskać mocy obowiązującej na obszarze województwa śląskiego z racji braku zgody Sejmu Śląskiego na jego zmianę. Sejm RP III kadencji nie dochowując trybu zmiany art. 44, złamał tym samym zasadę legalizmu:

Każde prawo, by mogło spełniać wymogi legalizmu, musi być prawem ustanowionym przez kompetentną władzę we właściwym trybie, określonym przez normy prawa obowiązującego w chwili jego stanowienia[8].

Według opinii Konstantego Wolnego, dziekana Rady Adwokackiej w Katowicach, jednego z twórców statutu organicznego na mocy art. 44:

Sejm Polski może prawa Województwa Śląskiego rozszerzyć, ścieśnić je atoli może tylko za zgodą Sejmu Śląskiego. Dlatego każda zmiana statutu organicznego może nastąpić równobrzmiącą uchwałą Sejmu Polskiego i Śląskiego o ileby ograniczała prawa Województwa Śląskiego[9].

Uchylenie Statutu Organicznego[edytuj | edytuj kod]

Statut Organiczny Województwa Śląskiego został zniesiony przez Krajową Radę Narodową ustawą konstytucyjną z 6 maja 1945, która weszła w życie 7 maja[10]. Ustawa konstytucyjna znosząca Statut została uchwalona przez Krajową Radę Narodową niezgodnie z wymogami legalizmu: niezgodnie z kompetencjami KRN[11] i bez podstawy prawnej. Statut zniesiono w trakcie formalnego trwania IV kadencji Sejmu Śląskiego[12], jednocześnie łamiąc regułę Lex posterior generali non derogat legi priori speciali.

Przypisy

  1. Ustawa Konstytucyjna z dnia 15 lipca 1920 r. zawierająca statut organiczny Województwa Śląskiego (Dz. U. z 1920 r. Nr 73, poz. 497).
  2. Ustawa Konstytucyjna z dnia 15 lipca 1920 r. zawierająca statut organiczny Województwa Śląskiego (Dz. U. z 1920 r. Nr 73, poz. 497).
  3. Ustawa konstytucyjna z dnia 8 marca 1921 r. dotycząca uzupełnienia Ustawy Konstytucyjnej z dnia 15 lipca 1920 r. zawierającej Statut Organiczny Województwa Śląskiego (Dz. U. z 1921 r. Nr 26, poz. 146).
  4. Ustawa z dnia 30 lipca 1921 r. o uzupełnieniu art. 40 Ustawy Konstytucyjnej z dnia 15 lipca 1920 r. zawierającej statut organiczny Województwa Śląskiego (Dz. U. z 1921 r. Nr 69, poz. 449).
  5. Ustawa z dnia 18 października 1921 r. zmieniająca art. 36 Ustawy Konstytucyjnej z dnia 15 lipca 1920 r. zawierającej statut organiczny Województwa Śląskiego (Dz. U. z 1921 r. Nr 85, poz. 608).
  6. Ustawa z dnia 18 marca 1925 r. zmieniająca niektóre postanowienia ustawy z dnia 13 lutego 1924 r. w przedmiocie stosowania na obszarze województwa śląskiego ustaw, dotyczących państwowej służby cywilnej (Dz. U. z 1925 r. Nr 36, poz. 240).
  7. Ustawa Konstytucyjna z dnia 23 kwietnia 1935 r. (Dz. U. z 1935 r. Nr 30, poz. 227).
  8. Uzasadnienie wyrodku Trybunału Konstytucyjnego dotyczącego dekretów o wprowadzeniu stanu wojennego w 1981 roku przez Radę Państwa (K 35/08).
  9. Konstanty Wolny: Autonomja Śląska, Mikołów: Wydawnictwo K. Miarki, 1920, s. 61
  10. Ustawa Konstytucyjna z dnia 6 maja 1945 r. o zniesieniu statutu organicznego województwa śląskiego (Dz. U. z 1945 r. Nr 17, poz. 92).
  11. Ustawa z dnia 11 września 1944 r. o organizacji i zakresie działania rad narodowych (Dz. U. z 1944 r. Nr 5, poz. 22).
  12. W przeciwieństwie do Parlamentu RP, którego obie izby V kadencji zostały rozwiązane w wyniku wybuchu II wojny światowej i załamania struktur państwa dekretem prezydenta Rzeczypospolitej Władysława Raczkiewicza z 2 października 1939 roku, Sejm Śląski IV kadencji nie został rozwiązany.