Górny Śląsk

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Orzeł na błękitnym tle na herbie księcia opolskiego z Herbarza Geldrii z XIV wieku, który stał się później herbem Górnego Śląska
Herb Górnego Śląska według H. Strohla (XIX w.)
Mapa Śląska z roku 1746
(długość geograficzna na mapie podana względem południka Ferro)
Śląsk Czeski na mapie administracyjnej Czech
Województwo śląskie w latach 1922–1939

Górny Śląsk (łac. Silesia Superior, śl. Gůrny Ślůnsk[1], czes. Horní Slezsko, śl-niem. Oberschläsing, niem. Oberschlesien) – kraina historyczna położona na terenie Polski i Czech w dorzeczu górnej Odry oraz początkowego biegu Wisły, południowo-wschodnia część Śląska.

W oficjalnym nazewnictwie nazwa użyta po raz pierwszy w XV/XVI wieku[2][3]. W XIX wieku Górny Śląsk był utożsamiany z pruską rejencją opolską[2], która jednak obejmowała też na zachodzie fragmenty Dolnego Śląska, a nie obejmowała austriackich (czeskich) części Górnego Śląska. Historycznie stolicę stanowiły miasta Opole i Racibórz, a siedzibami piastowskich i innych książąt górnośląskich były także Bytom, Cieszyn (zdaniem tych badaczy, którzy traktują Śląsk Cieszyński jako część Górnego Śląska; zdaniem innych są to dwie osobne krainy), Gliwice, Głubczyce, Karniów, Koźle, Lubliniec, Niemodlin, Opawa, Toszek. Na Górnym Śląsku istniały także państwa stanowe m.in. w Wodzisławiu, Pszczynie, Boguminie, Bielsku (od 1752 r. księstwo), Bytomiu, czy Mysłowiach (obejmujące m.in. wieś Katowice).

Oświęcim, Zator i Siewierz błędnie kojarzone są z siedzibami władców górnośląskich.

Związane historycznie z Dolnym Śląskiem są kojarzone dziś często z Górnym Śląskiem miasta takie jak: Nysa, Otmuchów, Paczków, Grodków, Głuchołazy, Kluczbork, które przyłączono do ziem górnośląskich dopiero po 1818 roku.

Od 1999 w ramach reformy administracyjnej pomimo rządowych planów utworzenia jednego województwa górnośląskiego w granicach historycznych,[potrzebne źródło] na skutek veta prezydenta Kwaśniewskiego, podzielono polską część Górnego Śląska pomiędzy dwa województwa: opolskie (większość) i śląskie (mniejszość)[4].

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Wschodnią część obecnego Śląska zajmowało w średniowieczu księstwo opolskie, która to nazwa wywodzi się od tytulatury Piastów, książąt opolskich – Dux Opoliae – potomków Mieszka I Plątonogiego. Tytuł ten odróżniał ich od potomków Bolesława Wysokiego, którzy używali przede wszystkim tytułu książąt śląskich – Dux Silesie. Termin Górny Śląsk pojawił się po raz pierwszy w źródłach w 1478[5].

Obecnie nazwa Górny Śląsk używana jest potocznie, natomiast nie funkcjonuje oficjalnie, na żadnym szczeblu administracji państwowej. Ziemie Górnego Śląska zajmują część woj. opolskiego i woj. śląskiego.

Przykładowo:

  • Górnośląski Okręg Przemysłowy (woj. śląskie i małopolskie)
  • Górnośląski Związek Metropolitalny (Śląsk, Zagłębie, fragment ziemi chrzanowskiej)
  • Górnośląska Agencja Rozwoju Regionalnego S.A. (woj. śląskie)
  • Państwowy Instytut Geologiczny Oddział Górnośląski (woj. śląskie i małopolskie) - siedziba w Sosnowcu
  • Polskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk o Ziemi, Oddział Górnośląski – siedziba w Sosnowcu
  • Górnośląski Ośrodek Rehabilitacji Dzieci – Rabka-Zdrój

Równocześnie pomijane są części woj. opolskiego w jednostkach górnośląskich. Część zachodnich gmin województwa opolskiego historycznie należy do Dolnego Śląska (z miastami takimi jak np. Nysa, Głuchołazy, Byczyna, Grodków, Brzeg, Kluczbork).

Historia[edytuj | edytuj kod]

Kalendarium historii Górnego Śląska:

W kalendarium wykorzystano między innymi informacje z publikacji: Dzieje Śląska w datach Alicja Galas, Artur Galas, wyd. CADUS, Wrocław 2004

Germanizacja[edytuj | edytuj kod]

Cały proces germanizacji Śląska był powolny i odbywał się przez stulecia pod różnymi postaciami, a powstawanie niemieckiej mniejszości narodowej na tym obszarze było jego bezpośrednią konsekwencją, świadomie podejmowaną przez władze pruskie[16].

Nowożytna niemiecka świadoma polityka germanizacyjna ludności polskiej rozpoczęła się jeszcze (pomijając procesy germanizacji w średniowieczu i późniejsze) na długo przed rozbiorami państwa polskiego, a dokładnie od zajęcia w 1740 roku przez króla pruskiego Fryderyka II Wielkiego niemal całości obszaru ziem Górnego Śląska. W momencie wkraczania wojsk pruskich na te tereny przeważała na nich znacząco ludność polska, świadczą o tym chociażby zapiski urzędników pruskich, którzy notowali panujące ówcześnie na tym obszarze warunki językowo-obyczajowe. Już w 1744 roku zaprowadzono na terenie Śląska zakaz stosowania języka polskiego w sądownictwie. W 1754 roku wprowadzono zakaz zatrudniania w szkołach nauczycieli bez znajomości języka niemieckiego, a w 1763 powszechny obowiązek nauczania tego języka we wszystkich szkołach podstawowych, rok później zwolniono wszystkich nauczycieli, którzy nie rozumieli mowy niemieckiej[17]. Ważną rolę w germanizacji Górnego Śląska odegrała także akcja osadnicza, tak zwana kolonizacja fryderycjańska. W samym tylko roku 1763 osiedlono na Górnym Śląsku 61 tysięcy, zaś przez następne 40 lat około 110 000 Niemców[18].

Germanizacja nie ustała po dokonaniu rozbiorów państwa polskiego, władze pruskie zdając sobie sprawę z powszechnej obecności żywiołu polskiego na podbitych ziemiach przystąpiły do kolejnej fali ograniczeń i represji wobec Polaków. W 1810 roku wydano zakaz używania języka polskiego na nabożeństwach odprawianych w kościołach ewangelickich. Wprowadzono zakaz studiowania na zagranicznych uniwersytetach i pielgrzymowania do Częstochowy, zmieniono granicę diecezji, a dekanaty bytomski i pszczyński wcielono do diecezji wrocławskiej, wszystko po to aby ograniczyć kontakty wiernych i duchowieństwa z biskupstwem krakowskim[17]

Na ziemiach śląskich zagarniętych przez Królestwo Prus Kościół został podporządkowany państwu a klasztory skasowane, nastąpiło to zgodnie z polityką sekularyzacji (czyli zmniejszeniu roli religii dla społeczeństwa) prowadzoną przez państwo pruskie. Główny nacisk został położony na odizolowanie Kościoła katolickiego od Stolicy Apostolskiej. Majątek kościelny został odebrany i przejęty przez władzę, a biskupi katoliccy zmuszeni do składania przysięgi na wierność królowi pruskiemu. Rząd pruski podjął na szeroką skalę akcję germanizacji i protestantyzacji ziem śląskich, polegającą m.in. na sprowadzaniu z głębi Prus kolonistów niemieckich, w większości protestantów, i osiedlaniu ich na anektowanych terenach Śląska[19].

Po przegranej wojnie Prus z Napoleonem na początku XIX wieku na ludność polską i jej język spadła kolejna fala ograniczeń przejawiających się w zakazach dotyczących kultywowania tradycji ludowych i religijnych, oraz w próbie likwidacji polskich nabożeństw. Także szybki rozwój górnośląskiego przemysłu ciężkiego i kopalń w XIX wieku odegrał znaczącą rolę w procesie germanizacji, bowiem znajdował się on w rękach niemieckich, a władze zakazały właścicielom zatrudniać osób, które znają język polski[18].

Objęcie stanowiska kanclerza Rzeszy przez Ottona von Bismarcka spowodowało kolejne zaostrzenie polityki germanizacyjnej na polskich ziemiach. Skierowana ona była przeciw polskiemu szkolnictwu i Kościołowi (tzw. Kulturkampf, czyli walka o czystość kultury niemieckiej, rozpoczęta w 1871 roku). W latach 1872-1874 prawie całkowicie wyrugowano język polski ze szkół. Nauczycieli-Polaków usuwano, a na ich miejsce zatrudniano Niemców. W 1876 roku wycofano ostatecznie język polski z sądownictwa i urzędów na całym obszarze państwa pruskiego. Walka przeciw Kościołowi miała za zadanie osłabienie jego wpływu na społeczeństwo. Arcybiskup Mieczysław Ledóchowski starał się nie dopuścić do pogorszenia stosunków z władzami niemieckimi. Na skutek prześladowań duchowieństwa doszło jednak do konfliktu. Ledóchowskiego uwięziono (1874), ponieważ sprzeciwił się ustawie z 1873 roku uzależniającej Kościół od państwa. W 1885 roku rozpoczęto tzw. rugi pruskie, zarządzenia polecające opuszczenie wschodnich prowincji państwa wszystkim Polakom, nie posiadającym obywatelstwa niemieckiego. Dotknęły ogólnie około 26 tys. osób, przede wszystkim robotników i rzemieślników, w tym około 8 tysięcy z Górnego Śląska[potrzebne źródło].

Działacze polscy Górnego Śląsku w okresie nasilonej germanizacji – XIX wiek[edytuj | edytuj kod]

W XIX wieku niemal w każdym większym mieście Górnego Śląska rozbudziło się narodowe życie działaczy polskich. W Bytomiu działali Józef Lompa, Emanuel Smołka, Aleksander Mierowski i Józef Łepkowski skupieni wokół „Dziennika Górnośląskiego”. Także w tym mieście aktywni byli księża katoliccy: Józef Szafranek jako proboszcz bytomskiej parafii mariackiej walczył o prawa dla Polaków, a ksiądz Norbert Bonczyk był orędownikiem czystości mowy polskiej na Śląsku i założycielem Towarzystwa Św. Alojzego dla młodzieży. Karol Miarka prowadził pismo „Katolik” w Królewskiej Hucie (dzisiejszy Chorzów), a potem w Bytomiu, wzywał do pielęgnowania polskiej mowy i obyczajów. W Opolu działał Bronisław Koraszewski pod redakcją którego ukazywała się tutaj „Gazeta Opolska”, w Raciborzu m.in. lekarz Józef Rostek (założyciel polskich stowarzyszeń) i Jan Karol Maćkowski (założyciel czasopisma „Nowiny Raciborskie”)[20].

W XIX wieku na Górnym Śląsku dokonał się istotny rozwój polskich czasopism – w Królewskiej Hucie w latach 1871-1914 wydawano 12 czasopism polskich, w Bytomiu 15 (więcej niż niemieckich), Opolu 7, Raciborzu 6, powstawały także polskie drukarnie, m.in. w Oleśnie, Mikołowie, Cieszynie, Piekarach Śląskich[20].

Innym znanymi działaczami na rzecz polskości Górnego Śląska byli: Wojciech Korfanty, Adam Napieralski, Juliusz Ligoń.

Podobne rozbudzenie aspiracji narodowych nastąpiło na Śląsku Cieszyńskim (w tym Zaolziu) gdzie aktywne były takie osobistości myśli polskiej jak Paweł Stalmach i Andrzej Cinciała (skupieni wokół „Tygodnika Cieszyńskiego”), którzy m.in walczyli o urzędowy język polski. Tutaj także działali: ks. Józef Londzin – redaktor "Gwiazdki Cieszyńskiej", czasopisma umacniającego świadomość narodową Polaków i walczącego o ich prawa, ks. Ignacy Świeży – współzałożyciel Związku Śląskich Katolików i Macierzy Szkolnej dla Księstwa Cieszyńskiego, Franciszek Michejda – współzałożyciel „Dziennika Cieszyńskiego” oraz redaktor „Przeglądu Politycznego”, Jan Michejda – współzałożyciel Macierzy Szkolnej dla Księstwa Cieszyńskiego, oddziału Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół" i wielu szkół, Adam Sikora – księgarz i urzędnik, fundator parku w Cieszynie, Jan Kubisz – poeta, autor wiersza "Do Olzy" (lub inaczej: "Płyniesz Olzo") uważanego za hymn Śląska Cieszyńskiego (w szczególności Zaolzia), Jerzy Cienciała – współzałożycielem i pierwszym kierownikiem klubu sportowego "Sokół Wicher" w Wędryni, Adam Cienciała - działacz społeczny, i wielu innych[20].

Ludność Górnego Śląska[edytuj | edytuj kod]

Jednym z najstarszych pisanych źródeł określających charakter etniczny Górnego Śląska jest Geograf Bawarski z IX wieku[18].

Mimo, że znaczna część Śląska nie zintegrowała się na stałe z państwem polskim po rozbiciu dzielnicowym, jakie nastąpiło po śmierci Bolesława Krzywoustego w 1138 roku, a państwo polskie formalnie zrzekło się praw do Górnego Śląska (a dokładniej do ówczesnych księstw śląskich) w XIV wieku za czasów panowania króla Kazimierza Wielkiego, ludność polska na tym obszarze stanowiła przeważający element etniczny, a sam Śląsk do XIV wieku opisywany był przez kronikarzy jako część Polski[21]. Przemawiają za tym m.in. słowa dwóch wielkich intelektualistów z XV i XVI wieku: Eneasza Sylwiusza (późniejszego papieża) i Bartłomieja Steina (dziejopisarza śląskiego). Bartłomiej Stein w swoim życiowym dziele Descriptio Tocius Silesie et Civitatis Regie Vratislviensis (czyli opis całego Śląska i królewskiego miasta Wrocławia) rozpoczętym w 1512 r., pisał:

Quote-alpha.png
Śląsk zamieszkują dwa narody, różniące się zarówno zwyczajami, jak i miejscem pobytu: położoną na zachodzie i lepiej zabudowaną zajmują Niemcy, zaś gęsto zalesioną i mniej zabudowaną i gorszą część na wschodzie i północy Polacy; obydwa dzieli jak najpewniejsza granica Odra od ujścia Nysy w ten sposób, że w miastach, które są z tej strony panuje język niemiecki, a z tamtej strony polski.

Natomiast Eneasz Sylwiusz opisując różne kraje europejskie zanotował[17]:

Quote-alpha.png
Mowa ludzi na Śląsku jest po większej części niemiecka, chociaż za Odrą język polski przeważa, przez co niektórzy słusznie uważają Odrę za granicę Germanii.

Od drugiej połowy XIV w. księstwa śląskie zaczęły podejmować coraz większą współpracę między sobą. W ten sposób zaczęła się tworzyć ogólnośląska świadomość. Czesi zaczęli nazywać tereny śląskich książestw Silesia, a nie jak wcześniej Polonia. Śląskie tytuły książąt najpierw były wprowadzane na Dolnym Śląsku, a na początku XV w. zaczęły być już używane na całym Śląsku[13].

Tak też stosunki etniczne na terenie księstw: raciborskiego i opolskiego (które obejmowały tereny Górnego Śląska) przytaczają różnego rodzaju XVII i XVIII wieczne opisy: śląski kronikarz Fryderyk Lucae w 1685 podawał, że w obu tych księstwach potocznie używa się mowy polskiej, opis z 1708 głosił, że język polski panował we wsiach zarówno na prawym jak i lewym brzegu Odry, inny z 1711 r. podawał, że językiem polski na obszarze Górnego Śląska posługuje się niezliczona liczba ludzi. Opis z 1792 r. głosi, że na ziemi opolskiej mówią po niemiecku jedynie sołtysi i nauczyciele.

Późniejsze źródła potwierdzają, że polski element nadal przeważał w miejscowym życiu, świadczą o tym zachowane z czasów Habsburskich dokumenty[potrzebne źródło]. Górnośląska starszyzna cechowa używała przeważnie języka polskiego, co potwierdzają statuty cechowe z XVII, XVIII i XIX wieku, w języku polskim prowadzono także często statuty sądowe, czy skargi chłopów. Sami Hohenzolernowie czasami pisali także w tym języku[17]. Tadeusz Ładogórski szacuje, że w 2. połowie XVIII wieku katolicy na Górnym Śląsku stanowili 93% mieszkańców, niemniej jednak należy podkreślić mylne kierowania się powszechnym stereotypem odnośnie tego obszaru, czyli Polak-katolik, Niemiec-protestant, bowiem czasami stosunki etniczne znacznie odbiegały od tej zasady[18].

Od momentu zajęcia przez Prusy Górnego Śląska w 1740 rozpoczął się kolejny zaplanowany etap świadomej germanizacji, trwający niemal do wybuchu I wojny światowej. Jego bezpośrednią konsekwencją było znaczne zmniejszenie się liczebności polskiej ludności na tym terenie, jednak jej odsetek nadal znacząco przeważał nad elementem niemieckim. Jeszcze ponad 70 lat (dokładnie w 1814 r.) od wcielenia Górnego Śląska do Prus i rozpoczęcia akcji germanizacyjnej i kolonizacyjnej procentowy udział Polaków na tym obszarze wynosił 72%, a w 1848 roku niemiecki uczony Rudolf Virchow niezadowolony z nieudolnej polityki germanizacyjnej rządu niemieckiego wobec Polaków pisał[17]:

Quote-alpha.png
Cały Górny Śląsk jest polski. Gdy tylko przekroczy się Stobrawę, wtedy bez znajomości języka polskiego kontakt z ludnością wiejską i biedniejszą częścią mieszkańców miast jest niemożliwy. Niewiele też pomoże tłumacz. Jest to powszechne zjawisko na prawym brzegu Odry, natomiast na lewym brzegu domieszało się już sporo elementu niemieckiego.

Po zjednoczeniu Prus z Rzeszą Niemiecką, na tereny Górnego i Dolnego Śląska po raz kolejny napłynęła liczna populacja niemieckojęzyczna. Jednak jeszcze w 1923 roku wydany w Niemczech atlas geograficzny i demograficzny Richarda Andreego ukazywał, że ludność polskojęzyczna stanowiła bezwzględną większość na Górnym Śląsku i liczyła na tych terenach 75% ogółu populacji[22], dane te potwierdzają także wcześniejsze wyniki wyborów komunalnych z 9 października 1919 r., w których 70% ludności głosowała na listy polskie. Natomiast na obszarze Górnego Śląska, który przypadł w plebiscycie stronie niemieckiej, podczas spisu w 1925 roku, mimo nacisku administracyjnego i propagandy antypolskiej, 151.200 osób zadeklarowało język polski jako ojczysty (co stanowiło 11,2% populacji niemieckiego obszaru Górnego Śląska), natomiast 384.600 osób (28,5%) podało, że posługuje się językiem niemieckim i polskim[18]. Po roku 1945 i zakończeniu II wojny światowej na tereny Śląska (znajdującego się już wtedy w większości w granicach Polski) przesiedlono ludność polską wysiedloną z Kresów Wschodnich oraz w znacznej części wysiedlono mieszkających na Śląsku Niemców co sprawiło, iż dotychczasowa mniejszość polska na obszarze całej krainy Śląsk znacznie się zwiększyła[13]. Niemcy oraz zgermanizowani Ślązacy zostali w dużej liczbie wysiedleni do Niemiec lub zbiegli w głąb Niemiec przed nadciągającą Armią Czerwoną.

Profesor Kazimierz Tymieniecki w referacie przedstawionym podczas V Zjazdu Historyków Polskich w Warszawie 1930 roku, stwierdził że: Górny Śląsk nigdy nie stał się niemieckim[23].

Odsetek osób deklarujących narodowość śląską w gminach województwa opolskiego i śląskiego według danych ze spisu powszechnego z 2002

Obecnie Górny Śląsk zamieszkują: Polacy, Niemcy i Czesi. Polacy zamieszkują największą polską część Górnego Śląska oraz Zaolzie na Śląsku Cieszyńskim (przyjmując, że stanowi on część Górnego Śląska). Czesi mieszkają tylko w południowo-zachodniej części Górnego Śląska, należacej do Czech (w tzw. Śląsku Czeskim). Polską część Górnego Śląska zamieszkuje znaczna grupa Niemców. Według spisu powszechnego z 2002 roku w województwie śląskim i opolskim tę narodowość zadeklarowało 138,7 tys. osób. W województwie opolskim Niemcy stanowią ponad 10% ludności. Na terenie 27 gmin województwa opolskiego i jednej gminy województwa śląskiego przedstawiciele mniejszości niemieckiej stanowią ponad 20% mieszkańców gminy[24]. Ponadto w 2002 r. w Polsce 173,2 tys. osób zadeklarowało narodowość śląską, natomiast w spisie powszechnym na terenie Czech w 2001 r. narodowość śląską zadeklarowało 10,9 tys. osób.

Information icon.svg Osobny artykuł: Ślązacy.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Granice[edytuj | edytuj kod]

Granica pn.-zach. Górnego Śląska ok. 1650 r.

Pierwotnie granicą regionu był dział wodny Górnej Odry[25]. Poza Śląskiem pozostawał Bytom leżący w dorzeczu Wisły (kasztelania bytomska należąca do Małopolski). W 1178 roku książę krakowski Kazimierz Sprawiedliwy odstąpił księciu opolskiemu Mieszkowi I Plątonogiemu małopolską kasztelanię bytomską, siewierską i oświęcimską. Następcy Plątonogiego przesunęli granicę bardziej na wschód po rzekę Skawinkę. Granica z Małopolską biegła rzekami Białą, Wisłą, Przemszą i Liswartą. W XV wieku część dawnych ziem małopolskich zostało wykupionych od Piastów śląskich (poza kasztelanią bytomską). W 1443 roku biskup krakowski kupił księstwo siewierskie, w 1457 roku księstwo oświęcimskie odkupił król Kazimierz Jagiellończyk, a w 1494 roku król Jan Olbracht odkupił księstwo zatorskie. Obecnie na południowym wschodzie granicą jest rzeka Biała – dawna granica między dawnymi diecezjami: wrocławską i krakowską. Dalej granica Górnego Śląska biegnie skrajnymi szczytami Beskidu Śląskiego jak: Klimczok, Kotarz (Beskid Śląski), Malinowska Skała, Barania Góra i Ochodzita. Na wysokości miast Czechowice-Dziedzice, Pszczyna i Bieruń rzeką graniczną jest Wisła (do ujścia Przemszy), następnie Przemsza. W Górnośląskim Okręgu Przemysłowym granicą jest Brynica, choć tereny po drugiej stronie rzeki Brynica w latach 11791443 (ziemie księstwa siewierskiego) należały do Piastów śląskich[26].

Na zachodzie granicą historyczną jest dawna granica księstwa nyskiego i Księstwa Brzeskiego z górnośląskim księstwem opolskim, która biegła od południa rzeką Ścinawą Niemodlińską z odchyleniem na zachód w rejonie Niemodlina i odcinkiem Nysy Kłodzkiej przed jej ujściem do Odry. Następnie granica biegła rzeką Stobrawą na północny wschód z Kluczborkiem i Byczyną po stronie dolnośląskiej.[potrzebne źródło]

Na skutek pruskich reform administracyjnych z 1815 r. utworzono dla wschodniej części prowincji Śląsk nową jednostkę administracyjną w postaci rejencji opolskiej, przyłączając do niej także część powiatów związanych historycznie z Dolnym Śląskiem. W 1818 roku włączono do rejencji opolskiej dolnośląskie powiaty nyski i grodkowski (części dawnego księstwa nyskiego), a w roku 1820 powiat kluczborski.[27]

Podział administracyjny i historyczny[edytuj | edytuj kod]

Górny Śląsk leży w obrębie dwóch polskich województw: śląskiego i opolskiego oraz w obrębie czeskiego kraju morawsko-śląskiego.

Obecny podział Śląska ukształtował się w wyniku 3 austriacko-pruskich wojen śląskich w XVIII w. (granica południowa) oraz wojen XX w., II wojny światowej i polsko-czeskiego konfliktu o Śląsk Cieszyński (granica południowo-wschodnia).[potrzebne źródło]

Ukształtowanie powierzchni[edytuj | edytuj kod]

Górny Śląsk leży w Niżu Środkowoeuropejskim (z wyjątkiem Beskidów Zachodnich oraz Wyżyny Śląskiej). Rozciągają się tu od południa następujące makroregiony: Beskidy Zachodnie (Beskid Śląski, Beskid Śląsko-Morawski), Pogórze Zachodniobeskidzkie (Pogórze Śląskie, Pogórze Śląsko-Morawskie), Kotlina Oświęcimska, Kotlina Ostrawska, Wyżyna Śląska, Nizina Śląska, Sudety Wschodnie i południowa część Przedgórza Sudeckiego.

Najwyższym szczytem w czeskiej części Górnego Śląska jak i na całym Górnym Śląsku jest góra Pradziad o wysokości 1492 m n.p.m. znajdująca się w Jesonikach, natomiast najwyższym szczytem w polskiej części Górnego Śląska jest Barania Góra – 1220 m n.p.m., znajdująca się w Beskidzie Śląskim.

Miasta[edytuj | edytuj kod]

20 największych miast w granicach historycznego Górnego Śląska (dane na 2008 rok):

Bielsko-Biała (widoczna rzeka Biała)
Miasto Liczba mieszkańców Powierzchnia Jednostka administracyjna
1 herb Katowic Katowice 309 621 165 km² śląskie
2 herb Ostrawy Ostrawa 309 531 214 km² kraj morawsko-śląski
3 herb Gliwic Gliwice 196 669 134 km² śląskie
4 herb Bytomia Bytom 183 829 69 km² śląskie
5 herb Zabrza Zabrze 176 140 80 km² śląskie
6 herb Rudy Śląskiej Ruda Śląska 143 930 78 km² śląskie
7 herb Rybnika Rybnik 141 177 148 km² śląskie
8 herb Tychów Tychy 129 475 82 km² śląskie
9 herb Opola Opole 126 203 97 km² opolskie
10 herb Chorzowa Chorzów 113 314 33 km² śląskie
11 herb Jastrzębia Zdroju Jastrzębie-Zdrój 93 554 85 km² śląskie
12 herb Kędzierzyna-Koźla Kędzierzyn-Koźle 75 500 123 km² opolskie
13 herb Mysłowic Mysłowice 74 998 66 km² śląskie
14 herb Siemianowic Śląskich Siemianowice Śląskie 71 118 25 km² śląskie
15 herb Żor Żory 62 044 65 km² śląskie
16 herb Tarnowskich Gór Tarnowskie Góry 60 857 83 km² śląskie
17 herb Opawy Opawa 59 843 90 km² kraj morawsko-śląski
18 herb Piekar Śląskich Piekary Śląskie 58 832 40 km² śląskie
19 herb Raciborza Racibórz 56 727 74 km² śląskie
20 herb Wodzisławia Wodzisław Śląski 49 406 49 km² śląskie

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Literatura[edytuj | edytuj kod]

Stara pieśń z Grodkowa napisana w dialekcie górnośląsko-niemieckim
Wiersz pt. "Doas Schoabehäusl!" napisany w dialekcie górnośląsko-niemieckim

Śląscy autorzy piszą swoje dzieła w języku niemieckim, czeskim, polskim i w słowiańskich dialektach śląskich oraz pisali też w języku łacińskim i w dialekcie śląsko-niemieckim[28].

Literatura polska na Górnym Śląsku rozwijała się najbujniej od połowy XIX, aczkolwiek już w 1612 roku wydano napisane po polsku dzieło Walentego Roździeńskiego pt. "Officina ferraria abo huta y warstat z kuźniami szlachetnego dzieła żelaznego". Wśród późniejszych autorów jednymi z najważniejszych byli Józef Lompa (m.in. "Historya o pobożnej i błogosławionej Petroneli, polskiej pustelnicy na górze Chełm u S. Anny w Górnym Szląsku" z 1855 r.), Karol Miarka (autor powieści: "Bóg widzi"), Norbert Bończyk (autor poematu "Stary Kościół Miechowski"), Konstanty Damrot (wiersze: "Z niwy ślązkiej"), Juliusz Ligoń, Stanisław Ligoń (np. sztuka: "Wesele na Górnym Śląsku"), Gustaw Morcinek (autor: "Czarna Julka", "Mat Kurt Kraus", "Ludzie z pociągu", "Górniczy zakon", "Wyrąbany chodnik", "Pokład Joanny").

Literatura pisana na Śląsku w dialekcie niemieckim lub górnośląsko-niemieckim swój wielki rozwój miała na początku XIX w. i XX wieku. Jako jeden z pierwszych górnośląskich pisarzy, którzy pisali w dialekcie śląsko-niemieckim był Karl Heinrich Tschampel, później do tego grona dołączyli Franz Hoffmann-Aulen, Marie Klerlein, ale najbardziej znany spośród pisarzy, poetów górnośląskich był Johannes Reinelt[28] o przydomku filozof z lasu (niem. Philo vom Walde), który napisał wiele wierszy, opowiadań, używając górnośląskiego-niemieckiego dialektu. Natomiast w przemysłowej części Górnego Śląska powstały humorystyczne anegdoty: "Moczigemba und Wodgurka", albo "Antek und Franzek" pisane gwarą górnośląską. Literatura śląska skupiona jest głównie na dziejach Górnego Śląska (szczególnie na pierwszej połowie XX wieku). Skupiano się głównie na problemach tożsamościowych, wysiedleniach czy repatriacji. W tym czasie tworzył na przykład Horst Bieniek.

Po 1989 roku zapanowała moda na ponowne odkrywanie tożsamości. Wiele książek poświęconych zostało dziejom miast i wsi, a także etosowi pracy czy życiu codziennemu mieszkańców Śląska. Pojawili się autorzy piszący wyłącznie lub w dużej mierze po śląsku (Marek Szołtysek, autor wielu książek o Śląsku). Pojawiły się także naukowe dzieła o Ślązakach.

Wielu śląskich poetów pisało (np. Rafał Wojaczek) i pisze wiersze po polsku (np. Marta Fox), jednak występuje (nielicznie) także poezja pisana po śląsku (np. Karol Gwóźdź)[29].

Kuchnia śląska[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Kuchnia śląska.

Kuchnia górnośląska należy do kuchni środkowoeuropejskich i w związku z tym charakteryzuje się wysoką kalorycznością potraw. Spożywało się tu potrawy zbożowe takie jak kasze i pieczywa oraz potrawy mączne takie jak kluski, pierogi, zupy, zawiesiste sosy. Przez wieki mieszały się tu kuchnie polska, czeska (np. oblaty) i niemiecka. Spożywane są tutaj potrawy typowo górnośląskie, jak i potrawy także równocześnie występujące w Małopolsce i Wielkopolsce (np. golonka, makówki). W drugiej połowie XX wieku popularność zyskały na Górnym Śląsku dania pochodzące z polskiej kuchni kresowej (placki ziemniaczane, pierogi z serem, barszcz czerwony, bigos). Występuje też zróżnicowanie nazewnicze, np. pampuchy, które w Wielkopolsce określa się pyzami, które z kolei co innego oznaczają na Górnym Śląsku. Dania mięsne są zazwyczaj przyrządzane z wieprzowiny, drobiu. Dawniej popularne było mięso królików, z których robiono karminadle.

Często spotykanym zjawiskiem jest przypisywanie Ślązakom jako dania regionalnego rolady wraz z kluskami śląskimi i modrą kapustą (skład: ogórek kiszony, boczek i cebula zawinięte w bite mięso wołowe zapiekane i duszone, gotowane kluski z ziemniaków i mąki oraz poszatkowana i ugotowana z cebulą czerwona kapusta). Popularnymi dawniej zupami były wodzionka, żur śląski, moczka.

Stroje ludowe[edytuj | edytuj kod]

Śląskie stroje kobiece różnią się w zależności od regionu, a nawet poszczególnych miast i wsi, z jakich pochodzą. Sposoby ubierania wzajemnie przenikały się wraz z przemieszczaniem się ludności w XIX i XX wieku. Mieszkanki Śląska zaczęły także dostosowywać swoje stroje do mody miejskiej, co zmieniło wygląd stroju jeszcze bardziej. Generalnie Ślązaczka mogła ubrać się na trzy sposoby:

  • kiecka, zopaska, kabotek i wierzcheń
  • kiecka, zopaska i jakla
  • kiecka, zopaska, kabotek i merynka (chusta)

Strój męski składa się z szaketu, westy (kamizelki), białej koszuli, jedwobki (jedwabnej chustki) lub szlajfki (wstążki), galot (spodni) lub bizoków (spodni prasowanych na kant) oraz szczewików (butów). Na głowie Ślązak nosił hut, czyli kapelusz. Strój mężczyzny obecnie nazywa sie ancugiem, nazwa ta kojarzona jest głównie z garniturem. Jednak niewielu ludzi pamięta, że w dialekcie śląskim słowo ancug oznacza ogólnie strój męski jak i żeński.

Stroje ludowe z obszaru Górnego Śląska:

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Na Górnym Śląsku rozwinięte jest hutnictwo, górnictwo oraz inne gałęzie przemysłu ciężkiego.

Rolnictwo odgrywa drugorzędną rolę, rozwinięte jest głównie na Śląsku Opolskim.

Transport[edytuj | edytuj kod]

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Pierwszą linią kolejową na Śląsku, w tym na Górnym Śląsku była Kolej Górnośląska (niem. Oberschlesische Eisenbahn) planowana od 1836 i uruchomiona w 1842 roku, początkowo na odcinku Wrocław – Oława, następnie stopniowo wydłużana do Opola i Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego. W 1844 roku Towarzystwo Kolei Dolnośląsko-Marchijskiej uruchomiło Kolej Dolnośląsko-Marchijską, łączącą Śląsk z Berlinem. W latach 1865–1872 oddano do użytku Kolej Prawego Brzegu Odry (niem. Recht-Oder-Ufer-Eisenbahn) łączącą Dolny Śląsk z Górnym Śląskiem. W kolejnych latach oddawano na Śląsku coraz to nowe połączenia kolejowe, głównie regionalne. W latach 1928–1933 powstała Magistrala węglowa łącząca województwo śląskie z portami nadbałtyckimi w Trójmieście.

Na Śląsku zbudowano również dwie sieci kolei wąskotorowych. W 1853 roku powstały Górnośląskie Koleje Wąskotorowe (GKW). Obecnie to najstarsza nieprzerwanie funkcjonująca wąskotorówka na świecie[30]. Ich rozwój ściśle związany był z rozbudową przemysłu ciężkiego: kopalń węgla, zakładów wydobycia kamienia, hut, elektrowni i in. W szczytowym okresie swojego istnienia długość torów GKW o prześwicie 785 mm wynosiła ponad 200 km (po wchłonięciu linii Markowice Raciborskie – Rudy – Gliwice), plus kolejne ponad 400 km bocznic! Obszarem swojego działania obejmowały osie: Racibórz – Gliwice – Katowice oraz Miasteczko Śląskie – Bytom – Ruda Śląska. Dziś Górnośląskie Koleje Wąskotorowe funkcjonują jako linia turystyczna Bytom – Tarnowskie Góry – Miasteczko Śląskie, łącząc ze sobą znane postindustrialne zabytki i atrakcje turystyczne. Drugą była, obsługiwana przez kilka różnych przedsiębiorstw, sieć kolei wąskotorowych w Zagłębiu Ostrawsko-Karwińskim (o cechach systemu tramwajowego) obejmująca 63 km torów o rozstawie 760 mm łączących miejscowości w rejonie Ostrawy, Karwiny i Bogumina. Pierwszy odcinek powstał w 1902 r., ostatni bezpowrotnie zlikwidowano w 1973 r.

Transport lotniczy[edytuj | edytuj kod]

Pierwszym lotniskiem wybudowanym na Śląsku, w tym na Górnym Śląsku było Gliwice-Trynek, zbudowane w 1916 roku. Regularne loty z tego lotniska rozpoczęły się w maju 1925. 5 lipca 1931 w drodze z Drezna na lotnisku tym wylądował sterowiec Graf Zeppelin, który po jednodniowym pobycie odleciał do Friedrichshafen. Z inicjatywy Ligi Obrony Przeciwpowietrznej i Przeciwgazowej oraz Śląskiego Towarzystwa Lotniczego w latach 1926–1928 powstało lotnisko Katowice-Muchowiec, w 1927 roku powstało Rybnik-Gotartowice, a w 1936 Bielsko-Biała-Aleksandrowice.

Obecnie mieszkańcy Górnego Śląska są obsługiwani głównie przez dwa międzynarodowe porty lotnicze: Katowice-Pyrzowice który leży poza obszarem Górnego Śląska (w Zagłębiu Dąbrowskim) i Ostrawa-Mosznów. Znajdują się tu także lotniska, które w planach mają być regionalnymi portami lotniczymi: Katowice-Muchowiec (należący do Aeroklubu Śląskiego), Rybnik-Gotartowice (należący do Aeroklubu ROW) oraz Opole-Kamień Śląski. Istnieją tu także mniejsze lotniska np. Bielsko-Biała-Aleksandrowice, lotnisko Gliwice-Trynek oraz lotnisko Opole-Polska Nowa Wieś.

Komunikacja miejska[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza linia tramwajowa o trakcji parowej została uruchomiona 27 maja 1894 w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym przez berlińską spółkę Oberschlesische Dampfstrassenbahnen AG. Tramwaje kursowały łącznie w kilku miastach Górnego Śląska, m.in. w Opawie (1905–1956) oraz na Śląsku Cieszyńskim, przez część literatury traktowanego jako część Górnego Śląska: w Bielsku-Białej (1895–1971), Boguminie (1902–1973) i Cieszynie (1911–1921). Obecnie działają tylko linie tramwajowe w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym i w Ostrawie.

Obecnie linie trolejbusowe działają w trzech miastach: w Ostrawie, w Opawie oraz w Tychach.

Powstałe w 1929 roku Śląskie Linie Autobusowe były największym przedsiębiorstwem autobusowym w przedwojennej Polsce.

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

W Polsce[edytuj | edytuj kod]

Pałac w Bruntálu - brama główna

Regionem turystycznym jest Beskid Śląski – dotyczy to turystyki letniej oraz zimowej. Głównymi ośrodkami górskimi są Ustroń, Wisła oraz Brenna.

Na obszarze regionu znajdują się zamki: piastowski w Gliwicach, w Rybniku, w Bielsku-Białej, Raciborzu, Chudowie, Strzelcach Opolskich (w ruinie) oraz pałace takie jak Pałac w Nakle Śląskim, Pałac w Mosznej, Pałac w Brynku, Pałac w Wodzisławiu Śląskim. Najpiękniejsze udostępnione do zwiedzania wnętrza posiada Zamek w Pszczynie.

Najcenniejszymi obiektami sakralnymi są zabytkowe Pocysterski Zespół Klasztorno-Pałacowy w Rudach, Kaplica zamkowa w Raciborzu, Rotunda w Cieszynie i Klasztor Franciszkanów w Wodzisławiu Śląskim. Na Górnym Śląsku znajdują się również zabytkowe kościoły i sanktuaria np. Bazylika Najświętszej Marii Panny i św. Bartłomieja w Piekarach Śląskich i Bazylika Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Pszowie.

Przez polską część Górnego Śląska przebiega Szlak Architektury Drewnianej oraz Szlak Zabytków Techniki Województwa Śląskiego.

Na polskiej części leżą parki krajobrazowe:

Atrakcją turystyczną dla miłośników militariów są polskie schrony bojowe Obszaru Warownego Śląsk z lat 1933-1939.

W Czechach[edytuj | edytuj kod]

W czeskiej części Górnego Śląska największymi atrakcjami turystycznymi są zamki i pałace – w Ostrawie, Karwinie czy Bruntálu. Liczne miejscowości posiadają zabytkowe śródmieścia – m.in. Opawa, Bruntál, Karniów, Frydek-Mistek (jego śląska część). Innymi typami atrakcji są zachowane obiekty wojskowe z okresu międzywojennego – tzw. Betonowa granica.

Popularne tereny do uprawiania turystyki to m.in. Beskid Śląsko-Morawski oraz Jesioniki. Oba tereny to w większości obszary chronionego krajobrazu: Obszar Chronionego Krajobrazu Beskidy oraz Obszar Chronionego Krajobrazu Jesioniki.

Przypisy

  1. Taki zapis po śląsku jest używany na śląskiej Wikipedii oraz śląskich stronach internetowych: http://www.gornyslonsk.republika.pl/ . Pojawiają się również inne formy zapisu – Gurny Ślunsk, Górny Ślonsk, Goorny S'loonsk.
  2. 2,0 2,1 M. Wanatowicz, Ubezpieczenia brackie na historycznym obszarze Górnego Śląska, w: Górny Śląsk – dzieje medycyny i farmacji, problemy dokumentacji i metodologii badań, red. J.M. Dyrda. Katowice 2003, s. 122.
  3. "Z pojęciem geograficznym Górny Śląsk (Silesia Superior) spotykamy się w literaturze z zakresu historii Śląska od połowy XV wieku. Na jego ukształtowanie wpłynęło wyodrębnienie się linii książąt opolsko-raciborskich w XII wieku." [w:] Reiner. Wyznania i związki religijne w województwie śląskim 1922-1939. 1977. str. 15]
  4. Janina Paradowska. Wolne weto. „Polityka”. 32 (2666), s. 24-25, 2008-08-09. ISSN 0032-3500. 
  5. R. Fukala, Slezsko. Neznáma země Koruny česke. Knížecí a stavovské Slezsko do roku 1740, České Budějovice 2007, s. 24-25.
  6. Gazeta Wyborcza: Nożyki homo erectusa. Zobacz czym ciął i skrobał. W: katowice.gazeta.pl [on-line]. 2010-10-29. [dostęp 2010-10-31].
  7. "Najnowszy zarys dziejów Wrocławia", Edmund Małachowicz, wyd. PAN, rok 2000, str.49
  8. Historia Górnego Ślaska, autorzy: Joachim Bahlcke, Dan Gawrecki, Ryszard Kaczmarek, Gliwice 2011, strona 119, wydawca: Dom Współpracy Polsko-Niemieckiej Gliwice ISBN 978-83-60470-41-1 , ISBN 978-83-60353-99-8 , ISBN 978-83-932012-1-1
  9. "Dzieje Górnego Śląska w latach 1816-1847" pod red. Franciszka Hawranka, 1981, s.162
  10. "Dzieje Górnego Śląska w latach 1816-1847" pod red. Franciszka Hawranka, s.208
  11. Ruch polski na Śląsku Opolskim w latach 1922–1939, Marek Masnyk,1989
  12. Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa, lata wojny 1939-1945. Warszawa: Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa, 1966, s. 266.
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 Historia Górnego Śląska. Polityka, gospodarka i kultura europejskiego regionu.. Dom Współpracy Polsko-Niemieckiej, 2011, s. 274. ISBN 978-83-60470-41-1.
  14. http://www.kolej.one.pl/~halski/indeks_stacji.html Indeks stacji i przystanków na Śląsku: nazwy polskie z okresu 1945-1948
  15. IPN
  16. Dorota Borowicz, Mapy narodowościowe Górnego Śląska od połowy XIX wieku do II wojny światowej, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2004, s. 32, 41 ISBN 83-229-2569-7
  17. 17,0 17,1 17,2 17,3 17,4 Jan Drabina, Górny Śląsk, Wrocław 2002, s. 46, 72, 111-113
  18. 18,0 18,1 18,2 18,3 18,4 Dorota Borowicz, Mapy narodowościowe Górnego Śląska od połowy XIX wieku do II Wojny Światowej, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2004, s. 31, 34, 36, 40-41 ISBN 83-229-2569-7
  19. Florentyna Rzemieniuk, Unici Polscy 1596-1946, Siedlce 1998, s. 31-32
  20. 20,0 20,1 20,2 Bibliografia: Jan Drabina, Górny Śląsk, Wrocław 2002, s. 114-120
  21. Dorota Borowicz, Mapy narodowościowe Górnego Śląska od połowy XIX wieku do II wojny światowej, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2004, s. 31, przypis 54 ISBN 83-229-2569-7
  22. Richard Andree, Andrees Handatlas, Lipsk 1923
  23. Kazimierz Tymieniecki, Przemiany społeczno-gospodarcze a germanizacja Śląska w wiekach średnich [w:] "TRAVAUC DU V-e CONGRES DES HISTORIENS POLONAIS A VARSOVIE (28 NOVEMBRE-4 DECEMBRE 1930" ("V Zjazdu Historyków Polskich w Warszawie 1930"), Lwów 1930, s. 306
  24. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji – Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce
  25. "Granice Śląska", Pysiewicz-Jędrusik R., Pustelnik A. i B. Konopska, Wyd. Rzeka, Wrocław 1998
  26. Rościsław Żerelik "Nazwa i obszar Śląska" [w:] Historia Śląska, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2002, s.17-18, ISBN 83-229-2213-2
  27. Wanatowicz M., Ubezpieczenia brackie na historycznym obszarze Górnego Śląska, w: Górny Śląsk – dzieje medycyny i farmacji, problemy dokumentacji i metodologii badań, red. J.M. Dyrda. Katowice 2003, s. 122.
  28. 28,0 28,1 Der Oberschlesier. Monatsschrift für das heimatliche Kulturleben, wydawca: Druck von Erdmann Raabe, 1929 luty
  29. Karol Gwóźdź: Myśli ukryte. Siemianowice Śląskie: "Hologram", 2010, s. 40. ISBN 978-83-930871-0-5.
  30. Strona internetowa Górnośląskich Kolei Wąskotorowych

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • "Alzacja/Lotaryngia a Górny Śląsk: dwa regiony pogranicza" – R. Kaczmarek, M. Kucharski, A. Cybula, ISBN 83-914309-2-8
  • "Górny Śląsk" – Zbigniew Makieła, Warszawa 1999, ISBN 83-02-06832-2
  • "Historia Śląska" – Marek Czapliński, Wrocław 2002, ISBN 83-229-2213-2
  • "Historia Śląska do 1763 roku" – Wacław Korta, Warszawa 2003, ISBN 83-7181-283-3
  • Peter Haslinger, Wolfgang Kreft, Grzegorz Strauchold, Rościsław Żerelik (red.): Historyczno-topograficzny atlas miast śląskich / Historicko-topografický atlas slezských měst / Historisch-topographischer Atlas schlesischer Städte. Marburg/Wrocław: Herder-Institut, od 2010.
  • "Od plemienia do państwa: Śląsk na tle wczesnośredniowiecznej Słowiańszczyzny Zachodniej" – Wrocław 1991, ISBN 83-85218-44-0
  • "Architektura modernistyczna Katowic i innych miast polskiego i czeskiego Śląska" – Katowice 2002, ISBN 83-85871-31-4
  • "Kultura średniowiecznego Śląska i Czech: rewolucja XIII wiek" – Uniwersytet Wrocławski, Wrocław 1998, ISBN 83-909459-3-2
  • "Ruch oporu na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim w latach 1939-1945", Mieczysław Starczewski,1988, ISBN 83-216-0655-5

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Commons in image icon.svg
Commons in image icon.svg
Wikinews-logo.svg
Zobacz wiadomość w serwisie Wikinews na temat Śląska
Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o Śląsku
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło Słownik języka śląskiego w Wikisłowniku

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]