Tetrarchia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Cesarstwo rzymskie w czasach pierwszej tetrarchii (z uwidocznieniem obszarów podlegających poszczególnym władcom)

Tetrarchia (z greckiego rządy czterech, czwórwładza; łac. kwadrumwirat) – system rządów w cesarstwie rzymskim wprowadzany stopniowo przez cesarza Dioklecjana od 286 roku. Polegał na równoczesnym panowaniu czterech podmiotów władzy: dwóch augustów i dwóch władców niższej rangi z tytułem cezara[1].

Kształtowanie tetrarchii[edytuj | edytuj kod]

Tetrarchia formowała się stopniowo i głównie pod wpływem okoliczności zewnętrznych[2]. Początkowo Dioklecjan panował samodzielnie, lecz wskutek niebezpiecznej sytuacji w Germanii i Galii powołał (286) na współrządcę Maksymiana, nadając mu tytuł cezara i powierzając sprawy Zachodu. Wkrótce potem na skutek uzurpacji władzy przez Karauzjusza w Brytanii, Maksymian został drugim cesarzem otrzymując tytuł augusta. Dalsza komplikacja spraw cesarstwa, zarówno na Zachodzie (umocnienie się Karauzjusza), jak i na Wschodzie (zagrożenie ze strony Sasanidów), skłoniła Dioklecjana w 293 r. do powiększenia liczby władców imperium: każdy august miał sobie dobrać jednego cezara jako współrządcę. Maksymian wskazał Konstancjusza Chlorusa, któremu wcześniej oddał za żonę pasierbicę (Teodora), Dioklecjan wybrał Galeriusza, również łącząc go pokrewieństwem poprzez małżeństwo z córką (Galeria Waleria). Wzajemne relacje pomiędzy czterema władcami ustalała określona hierarchia, według której pierwszym augustem był Dioklecjan, co symbolizował też przydomek Iovius (Maksymian nosił miano Herculius), a pierwszym cezarem – Konstancjusz.

Tetrarchia nie wprowadziła formalnego podziału terytorialnego państwa, gdyż zasadniczo każdy z panujących posiadał władzę nad całością imperium, a jedynie przydzielono mu zadania na określonym obszarze:

  • Dioklecjan, august Wschodu, kontrolował terytoria azjatyckie i Egipt, jego stolicą była bityńska Nikomedia;
  • Galeriusz, cezar Wschodu, miał pod kontrolą obszary naddunajskie, głównie z Sirmium nad Sawą;
  • Maksymian, august Zachodu, zajmował się sprawami Italii, Afryki i Hiszpanii, najpierw z Akwilei, potem z Mediolanu;
  • Konstancjusz, cezar Zachodu, miał w swej pieczy Galię z Brytanią, rządząc ze stolicy w Trewirze.

Kolejną innowacją wprowadzoną przez Dioklecjana było ograniczenie czasu sprawowania władzy przez augustów do 20 lat, po czym abdykować mieli oni na rzecz swych cezarów, ci zaś powinni wskazać nowych cezarów, czyli kolejnych własnych następców. Zgodnie z tą regułą Dioklecjan i Maksymian abdykowali 1 maja 305 r., zaś augustami zostali Konstancjusz i Galeriusz, wybierając na cezarów odpowiednio Flawiusza Sewera oraz Maksymina Daję. System wydawał się skuteczny i prosty, wkrótce jednak okazało się, że nie przystaje do politycznej rzeczywistości.

Kryzys tetrarchii[edytuj | edytuj kod]

Przy wyborze nowych cezarów pominięto synów Maksymiana i Konstancjusza: odpowiednio Maksencjusza oraz Konstantyna. Po śmierci Konstancjusza Chlorusa (306) jego legiony obrały augustem Konstantyna i prawowity (według reguł systemu) następca – Sewer, zmuszony był uznać jego współrządy. Wkrótce po władzę sięgnął także Maksencjusz w Italii, wspomagany przez ojca – Maksymiana Herkuliusza, który niechętnie rozstał się z tytułem cesarskim w 305 roku. Tak więc system tetrarchii – nie uwzględniający prawa dziedziczenia władzy w rodzinie, jak również wymuszający nienaturalną sytuację dobrowolnego zrzekania się władzy – w praktyce okazał się utopijny[3].

Wkrótce rozgorzały wojny domowe o władzę w cesarstwie, w których wyniku (a także w rezultacie śmierci niektórych pretendentów do władzy) w 313 roku cesarstwo miało już tylko dwóch władców: Konstantyna na Zachodzie i Licyniusza na Wschodzie. W 324 Konstantyn ostatecznie pokonał rywala i został jedynowładcą imperium, faktycznie kładąc kres idei i systemowi tetrarchii[4]. Po jego śmierci w 337 roku władzę odziedziczyli synowie.

Chronologia władzy[5][edytuj | edytuj kod]

Stworzony przez Dioklecjana system władzy przetrwał zaledwie 20 lat. Dla dodania sprawowanym funkcjom prestiżu i dla większej przejrzystości układu rotacji, nieoficjalnie istniał symboliczny podział na dwie "dynastie" współrządców: jowiańską (w poniższym wykazie J) – pod patronatem Jowisza, oraz herkuliańską (H), której patronował Herkules. Pochodziły one od religijnych przydomków, jakie Dioklecjan przyjął ze swym współregentem Maksymianem: Jowiusz (tj. powołany przez Jowisza) i Herkuliusz.

Władca składający ofiarę (płaskorzeźba z Łuku Galeriusza w Tesalonice [Salonikach])
Przykładowe wyobrażenie tetrarchy w sztuce okresu (portret Maksymina Daji z czerwonego porfiru, kopia moskiewska rzeźby z egipskiego Athribis)

I tetrarchia (293 – 1 V 305 r. n.e.)

  • (J) pierwszy august: Dioklecjan
  • (J) cezar: Galeriusz
  • (H) august: Maksymian (Herkuliusz)
  • (H) pierwszy cezar: Konstancjusz (Chlorus)

II tetrarchia (1 V 305 – 25 VII 306 r. n.e.)

  • (J) august: Galeriusz
  • (J) cezar: Maksymin (Daja)
  • (H) pierwszy august: Konstancjusz Chlorus
  • (H) pierwszy cezar: Sewer II

III tetrarchia (25 VII 306 – 11 XI 308 r. n.e.)

  • (J) pierwszy august: Galeriusz
  • (J) pierwszy cezar: Maksymin Daja
  • (H) august: Sewer II
  • (H) cezar: Konstantyn

Okres walk o władzę (III/IV 307 – XI 308 r. n.e.)

  • (J) pierwszy august: Galeriusz
  • (J) cezar: Maksymin Daja
  • (H) august: Maksencjusz
  • (H) august: Maksymian Herkuliusz
  • (H) cezar: Konstantyn [na Zachodzie – august]

IV (odnowiona) tetrarchia (XI 307 – V 310 r. n.e.)

  • (J) pierwszy august: Galeriusz
  • (J) august: Licyniusz
  • (J) cezar; Maksymin Daja (jako filius augustorum)
  • (H) august [na Zachodzie]: Konstantyn

V (zrewidowana) tetrarchia (V 310 – V 313 r. n.e.)

  • (J) pierwszy august: Galeriusz [do śmierci w V 311 r.]
  • (J) august: Licyniusz
  • (J) august: Maksymin Daja
  • (H) pierwszy august [od 312 r.]: Konstantyn

Propaganda idei tetrachii[edytuj | edytuj kod]

Demonstracja bratniej jedności i zgody tetrarchów na pomniku weneckim

Wszyscy spośród panujących wywodzili się z szeregów wojska i ono stanowiło zasadnicze oparcie nowej władzy, będąc gwarantem jej bezpieczeństwa i trwałości. W tym duchu oddziaływano też propagandowo na społeczeństwo cesarstwa. Szacunek dla armii i zgodną równość tetrarchów usilnie popularyzowano w całym imperium, przede wszystkim za pośrednictwem rzeźby figuralnej i monet. Wznoszone pomniki również charakteryzowały się jednolitością, zarówno w stylu, jak i w istotnych szczegółach przedstawień, a nawet pod względem używanego materiału. Wykonywano je z czerwonego porfiru, a stylistycznie cechowała je niezwykła schematyzacja wyobrażeń władców wraz z uniformizacją postaci (sztywne, schematyczne pozy, jednakowe stroje, broń itp. akcesoria) i z zatraceniem portretowych cech indywidualnych (trudne do odróżnienia twarze-maski, figuralne upodobnienie wszystkich portretowanych do siebie). Zarazem oblicza te wyrażały nastroje władczości, siły, a nawet okrucieństwa, służące gloryfikacji panującego i jego boskiej władzy w manierze despotyzmu wschodniego. Rzeźba figuralna tego okresu zatraca cechy realistycznego portretu rzymskiego, stając się jedynie wyrazem uosobienia władzy[6].

W tych uproszczonych i umownych wyobrażeniach poza tym silnie podkreślano ideę wojskowego braterstwa i konstruktywnej zgody tetrarchów. Typowym przykładem są dwa zabytki epoki przedstawiające ich zbiorowo, a będące częściami porfirowych kolumn wyciętych z budowli. Pochodząca z początku IV w n.e. grupa czterech postaci umieszczona w fasadzie bazyliki na pl. św. Marka w Wenecji, stanowi propagandowe wyobrażenie swoiście egalitarystycznej jedności i daje symboliczne wyobrażenie concordii łączącej augustów i cezarów. Jednakowo upozowani, objęci w geście zgody, są niemożliwi do odróżnienia i imiennego określenia[7].

Srebrna moneta Galeriusza z przedstawieniem tetrarchów

Jeszcze intensywniej propagandę idei czwórwładzy szerzono za pośrednictwem monet krążących powszechnie i docierających wszędzie. Już wczesne emisje Dioklecjana i Maksymiana Herkuliusza propagują hasła takie jak Concordia Militum (Zgoda wojsk) czy Virtus Militum (Męstwo wojsk), a także kult Jowisza i Herkulesa jako zbawców-patronów (conservatores) obu władców. Reforma pieniądza wprowadziła do obiegu m. in. nową, pełnowartościową monetę srebrną – argenteus, zwiększającą społeczne zaufanie do władzy i służącą za tym skuteczniejsze narzędzie propagandy. Typowy jest powtarzany na rewersie motyw sceny ofiary składanej wspólnie przez tetrarchów na tle umocnień wojskowego obozu (bądź miasta), w połączeniu z różnymi hasłami, a zwłaszcza Providentia Augg[ustorum] (Opiekuńczość augustów) i Virtus Militum. Inny nowy nominał – follis, swym hasłem przewodnim Sacra Moneta Augg[ustorum] et Caess[ares] Nostr[orum] propagował tak doniosłe osiągnięcia tetrarchii, jakimi były ożywienie gospodarki i gruntowna reforma pieniądza[8].

Związki pokrewieństwa w tetrarchii[edytuj | edytuj kod]

Zjawiskiem charakterystycznym było wchodzenie również przez członków tetrarchii w związki pokrewieństwa, które wewnętrznie miały stanowić podstawę wzajemnego zaufania politycznego, a na zewnątrz – propagandowo podkreślać łączące ich przyjazne więzi polityczno-ideowe. W ramach nowego systemu władzy tworzono także w ten sposób nieoficjalny układ dynastyczny, niezwykle istotny w roszadach funkcji i późniejszych rozgrywkach politycznych.

POKREWIEŃSTWA W RAMACH TETRARCHII[9]
DIOKLECJAN (ur. ok. 245, zm. 316) córka: GALERIA WALERIA (zm. ok. 315), 2. żona GALERIUSZA
MAKSYMIAN Herkuliusz (ur. 250, zm. 310) syn (z Eutropią): MAKSENCJUSZ, cesarz 306-312
pasierbica: TEODORA, 2. żona KONSTANCJUSZA Chlorusa
córka: FAUSTA (zm. 326), żona KONSTANTYNA I
wnukowie: KONSTANTYN II, cesarz 337-340 ; KONSTANCJUSZ II, cesarz 337-361 ; KONSTANS, cesarz 337-350 ; ROMULUS (syn Maksencjusza, zm. 309)
KONSTANCJUSZ Chlorus (ur. ok. 250, zm. 306) 1. żona (lub konkubina): HELENA, zm. 328
2. żona: TEODORA (od 293)
syn (z Heleną): KONSTANTYN I, cesarz 306-337
synowie (z Teodorą): DELMACJUSZ, cezar 335-337 ; JULIUSZ KONSTANCJUSZ (ojciec Konstancjusza Gallusa i Juliana II Apostaty) ; HANNIBALIAN, król 335-357
córki (z Teodorą): KONSTANCJA (zm. 330), żona LICYNIUSZA ; ANASTAZJA ; EUTROPIA
GALERIUSZ Maksymian (ur. ok. 260, zm. 311) 2. żona: GALERIA WALERIA, córka DIOKLECJANA
córka (z 1. żony): WALERIA MAKSYMILLA, żona MAKSENCJUSZA (od 293)
syn (z nieślubnego związku): KANDYDIAN
siostrzeniec: MAKSYMIN Daja, cesarz 310-313
MAKSENCJUSZ (ur. 283, zm. 312) żona: WALERIA MAKSYMILLA, córka GALERIUSZA
syn (z Walerią): ROMULUS, konsul (zm. jako dziecko 309)
siostra: FAUSTA, żona KONSTANTYNA I (od 307)
siostra przyrodnia: TEODORA, żona KONSTANCJUSZA Chlorusa (od 293)
szwagier: KONSTANTYN I, cesarz 306-337
LICYNIUSZ (ur. ok. 265, zm. 325) żona: KONSTANCJA, córka KONSTANCJUSZA Chlorusa, przyrodnia siostra KONSTANTYNA I
syn: LICYNIUSZ Młodszy (ur. 315), cezar 317-324
KONSTANTYN I (ur. 272 [273?], zm. 337) 1. żona (lub konkubina): MINERWINA
2. żona (od 307): FAUSTA, córka MAKSYMIANA Herkuliusza
syn (z Minerwiną): KRYSPUS (ur. ok. 300, zm. 326), cezar 317-326
synowie (z Faustą): KONSTANTYN II (ur. 316 lub 317, zm. 340), cesarz 337-340; KONSTANCJUSZ II (ur. 317, zm. 361), cesarz 337-361 ; KONSTANS (ur. 320, zm. 350), cesarz 337-350
córki (z Faustą): KONSTANTYNA, żona HANNIBALIANA (od 335) ; HELENA (II), żona (355-360) JULIANA II Apostaty, cesarza 360-363
wnuczka: KONSTANCJA (II), córka KONSTANCJUSZA II, żona (od 374) GRACJANA, cesarza 367-383

Inne znaczenia[edytuj | edytuj kod]

Spotykane w starożytności określenie tetrarchia stosowano również w szerszym znaczeniu – jako określenie terytorium podległego tetrarsze pochodzącemu niekoniecznie z rodu cesarskiego. Oznaczało ono zarządcę (wielkorządcę) części względnie pewnego obszaru państwa. Jako pierwszy wprowadził je w tym znaczeniu macedoński Filip II w opanowanej przez siebie Tesalii; występowało także w Galacji. W cesarstwie rzymskim był to tytuł przyznawany zależnym od Rzymu władcom w Azji Mniejszej i Syrii, których obszar panowania był mniejszy od królestwa. W Nowym Testamencie odnosi się on do synów Heroda Wielkiego: Heroda Antypasa – tetrarchy Galilei i Perei (Mt 14,1; Łk 3,1; 3,19), oraz Filipa – tetrarchy Iturei i Trachonu (Łk 3,1), jak również do tetrarchy Abileny Lizaniasza (Łk 3,1)[10].

Przypisy

  1. Dotąd przysługiwał on jedynie uznanemu oficjalnie "następcy tronu" – sukcesorowi panującego cesarza (augusta).
  2. Maria Jaczynowska, Danuta Musiał, Marek Stępień: Historia starożytna. TRIO, 2008, s. 600. ISBN 978-83-7436-147-7.
  3. Maria Jaczynowska, Danuta Musiał, Marek Stępień: Historia starożytna. TRIO, 2008, s. 602. ISBN 978-83-7436-147-7.
  4. W istocie okres rządów Konstantyna i Licyniusza (VIII 313-XII 324 r.) określa się mianem diarchii, podobnie jak czas współrządów Dioklecjana z Maksymianem w latach 285-293.
  5. Zestawienie na podstawie: Chris Scarre, Chronicle of the Roman emperors, London 1995 oraz B. Ralph Kankelfitz, Römische Münzen von Pompejus bis Romulus, Augsburg 1996.
  6. Gleb I. Sokołow, Anticznaja skulptura – Rim, Moskwa 1965, tab. 83, s. 9: Gleb I. Sokołow, Iskusstwo Driewniego Rima, Moskwa 1971, s. 220.
  7. Zabytek ten w 1204 r. wywiózł z Konstantynopola wenecki doża Dandolo. Inną podobną grupę wmontowano w 1479 r. w łuk kaplicy Sykstusa IV w watykańskiej bazylice św. Piotra (G. Hafner, Prominente der Antike. 337 Porträts in Wort und Bild, Düsseldorf-Wien 1981; cyt. za wyd. ros. Moskwa 1984, s. 128).
  8. C. H. V. Sutherland, Roman Imperial Coinage, t. VI, London 1967, passim.
  9. Tabela na podstawie R. Björn Kankelfitz, Römische Münzen von Pompejus bis Romulus, Augsburg, 1996, datowania wg Słownika cesarzy rzymskich (red. nauk. J. Prostko-Prostyński), Poznań, 2001.
  10. A. van den Born, Tetrarch [w] Bibel-Lexikon, Einsiedeln 1968.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Maria Jaczynowska, Danuta Musiał, Marek Stępień: Historia starożytna. TRIO, 2008. ISBN 978-83-7436-147-7.