Tetrarchia

Mapa cesarstwa rzymskiego za czasów pierwszej tetrarchii pokazująca tereny podległe poszczególnym władcom.

Tetrarchowie. Rzeźba w Wenecji

Tetrarchia (z greckiego rządy czterech, czwórwładza; łac. kwadrumwirat) – system rządów w cesarstwie rzymskim wprowadzany stopniowo przez cesarza Dioklecjana od 286 roku. Polegał na równoczesnym panowaniu czterech osób: dwóch augustów i dwóch władców niższej rangi z tytułem cezara.

Kształtowanie się tetrarchii

Tetrarchia formowała się stopniowo i pod wpływem okoliczności zewnętrznych. Początkowo Dioklecjan panował samodzielnie, lecz na skutek niebezpiecznej sytuacji w Germanii i Galii powołał (w 286 roku) na współrządcę Maksymiana, nadał mu tytuł cezara i powierzył sprawy Zachodu. Wkrótce potem na skutek uzurpacji władzy przez Karauzjusza w Brytanii, Maksymian został drugim cesarzem otrzymując tytuł augusta. Dalsza komplikacja spraw cesarstwa, zarówno na Zachodzie (umocnienie się Karauzjusza), jak i na Wschodzie (zagrożenie ze strony Sasanidów), skłoniła Dioklecjana w 293 roku do powiększenia liczby władców imperium: każdy august miał sobie dobrać jednego cezara, jako współrządcę. Maksymian wskazał Konstancjusza Chlorusa, któremu wcześniej oddał za żonę córkę, Dioklecjan wybrał Galeriusza i uczynił go swoim zięciem. Stosunkami między czterema cesarzami rządziła ustalona hierarchia - pierwszym augustem był Dioklecjan, co symbolizował przydomek Jovius, Maksymian nazywany był Herculius. Pierwszym spośród cezarów był Konstancjusz.

Tetrarchia formalnie nie dzieliła terytorium cesarstwa pomiędzy władców, każdy z nich był cesarzem całego imperium, jednak zadania jakie im przydzielono dotyczyły konkretnych obszarów:

• Dioklecjan, august Wschodu, kontrolował tereny azjatyckie i Egipt, jego stolicą była Nikomedia
• Galeriusz, cezar Wschodu, kontrolował obszary naddunajskie, głównie z Sirmium nad Sawą
• Maksymian, august Zachodu, zajmował się sprawami Italii, Afryki i Hiszpanii, najpierw z Akwileji potem z Mediolanu
• Konstancjusz, cezar Zachodu, opiekował się Galią i Brytanią, ze stolicy w Trewirze

Kolejną zmianą wprowadzoną przez Dioklecjana było ograniczenie długości sprawowania władzy przez augustów do 20 lat, po którym to okresie mieli abdykować na rzecz swoich cezarów, a ci z kolei powinni wskazać nowych cezarów - swoich przyszłych następców. 1 maja 305 roku, zgodnie z tą regułą, Dioklecjan i Maksymian abdykowali, Konstancjusz i Galeriusz zostali augustami i na cezarów wybrali odpowiednio: Flawiusza Sewera i Maksymina Daję. System wydawał się prosty, jednak wkrótce okazało się, że nie przystaje do rzeczywistości.

Kryzys tetrarchii

Przy wyborze nowych cezarów pominięci zostali synowie Maksymiana i Konstancjusza: odpowiednio Maksencjusz i Konstantyn. Kiedy w 306 roku Konstancjusz zmarł, jego legiony obrały augustem Konstantyna – prawowity (według systemu tetrarchii) następca – Sewer, musiał uznać jego współrządy. Wkrótce także Maksencjusz w Italii sięgnął po władzę, a wspomógł go ojciec Maksymian, który niechętnie rozstał się z tytułem cesarskim w 305 roku. Tak więc system tetrarchii nie liczący się z prawem dziedziczenia władzy w rodzinie jak i wymagający nienaturalnej sytuacji dobrowolnego zrzeknięcia się władzy okazał się utopijny.

Wkrótce rozgorzały wojny domowe o władzę w cesarstwie, w ich wyniku (a także w rezultacie śmierci niektórych pretendentów do władzy) w 313 roku cesarstwo miało już tylko dwóch władców: Konstantyna na Zachodzie i Licyniusza na Wschodzie. W 324 Konstantyn ostatecznie pokonał przeciwnika i został jedynowładcą imperium, likwidując de facto tetrarchię. Po jego śmierci w 337 roku władzę odziedziczyli jego synowie.

Inne znaczenia

Określenie tetrarchia było również stosowane szerzej, jako określenie państwa podległego tetrarsze – niekoniecznie cezarowi.

Bibliografia

• Maria Jaczynowska, Danuta Musiał, Marek Stępień: Historia starożytna. TRIO, 2008. ISBN 978-83-7436-147-7.