Nowy Testament

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Pierwsza strona Ewangelii Jana z Biblii Johna Wyclifa (XIV wiek)

Nowy Testament (gr. Ἡ Καινὴ Διαθήκη, Hē Kainē Diathēkē) – druga, po Starym Testamencie, część Biblii chrześcijańskiej, zbiór dwudziestu siedmiu ksiąg, napisanych przez piętnastu lub szesnastu autorów między rokiem 50 a 120 po Chrystusie w formie koine języka greckiego. Ich adresatami są osoby indywidualne lub wspólnoty chrześcijańskie[1]. Do czasów współczesnych przekazany w postaci odpisów i kopii, z których najstarsze manuskrypty pochodzą z II wieku n.e., a pełny odpis – z IV wieku n.e.

Razem ze Starym Testamentem stanowi chrześcijańskie Pismo Święte. Nowy Testament jest głównym źródłem chrześcijańskiej doktryny i etyki.

Zawartość Nowego Testamentu[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze cztery księgi zbioru to Ewangelie. Ogłaszają one Dobrą Nowinę poprzez opowieści o Jezusie – jego narodzinach, życiu, nauczaniu, cudach, ukrzyżowaniu i zmartwychwstaniu. Wszystkie cztery księgi są anonimowe, choć tradycyjnie przypisywane Mateuszowi, Markowi, Łukaszowi i Janowi. Wczesnochrześcijańskie źródła z II wieku podają, że Mateusz i Jan byli uczniami Jezusa, natomiast Marek był sekretarzem Piotra Apostoła, a Łukasz towarzyszem wypraw misyjnych Pawła z Tarsu[1].

Następną księgą są Dzieje Apostolskie, napisane przez tego samego anonimowego autora co trzecia Ewangelia. Badacze nazywają go nadal Łukaszem, chociaż nie mają pewności co do jego tożsamości. Księga jest dalszym ciągiem Ewangelii i opowiada o dziejach pierwszych chrześcijan, począwszy od wydarzeń bezpośrednio po śmierci Jezusa. Jej głównym tematem jest rozszerzanie się chrześcijaństwa w Cesarstwie Rzymskim, zarówno wśród Żydów, jak i pogan, przede wszystkim poprzez opowieści o misjonarskiej pracy Pawła z Tarsu[2].

Dalszą część zbioru wypełnia dwadzieścia jeden „listów”, to znaczy pism skierowanych do chrześcijańskich wspólnot bądź osób indywidualnych. Nie wszystkie one są, ściśle rzecz biorąc, pozostałościami po korespondencji. List do Hebrajczyków na przykład, wydaje się być wczesnochrześcijańską mową, a pierwszy list Jana rodzajem traktatu doktrynalnego, jednakże wszystkie dwadzieścia jeden ksiąg nazywa się tradycyjnie „listami”. Z tekstu trzynastu z nich wynika, że ich autorem jest Paweł z Tarsu, chociaż wielu badaczy kwestionuje jego autorstwo części z tych utworów. Większość z listów jest odpowiedzią na teologiczne i praktyczne problemy wspólnot chrześcijańskich, do których są adresowane. O ile Ewangelie i Dzieje Apostolskie są przede wszystkim opowieściami o początkach chrześcijaństwa, to listy skupiają się na wierze, moralności i życiu codziennym wspólnot[3].

Zbiór zamyka księga Objawienia, najstarszy zachowany tekst chrześcijańskiej apokaliptyki. Napisana przez proroka o imieniu Jan opowiada o przyszłych wydarzeniach, które doprowadzą do końca świata i sądu ostatecznego – kulminacji chrześcijańskiej wizji człowieka i historii[4].

Kanon Nowego Testamentu[edytuj | edytuj kod]

Greckie słowo „kanon” (gr. κανών) ma wiele znaczeń, a pierwszy posłużył się nim wprost dla określenie ksiąg Nowego Testamentu, Atanazy z Aleksandrii w roku 367. Księgi, które powinny należeć do Nowego Testamentu, określił on terminem ksiąg kanonicznych (gr. βιβλία κανονιζόμενα), przeciwstawiając im apokryfy (gr. ἀπόκρυφα)[5]. Od jego czasu utrwaliły się w piśmiennictwie chrześcijańskim i nauce terminy – "księgi kanoniczne", na określenie ksiąg, które wchodzą w skład Nowego Testamentu oraz "apokryfy" dla ksiąg, które po pewnych wahaniach zostały ze zbioru usunięte.

Ustalenie kanonu Nowego Testamentu było długotrwałym i niezwykle skomplikowanym procesem[6]. Wśród badaczy tej problematyki już od XVIII wieku nie ma zgody, co do przebiegu samego procesu. Część uważa, że powstawanie kanonu było ciągłym procesem rozszerzenia zbioru, od Ewangelii do dwudziestu siedmiu ksiąg, któremu towarzyszyła dyskusja pomiędzy różnymi ośrodkami. Druga część jest zdania, że powstawanie Nowego Testamentu było procesem eliminacji i wyłączania kanoniczności różnych ksiąg, z początkowo bardzo szerokiego zbioru. Dyskusja między badaczami, którzy reprezentują tak dwa odmienne stanowiska, trwa do dnia dzisiejszego i daleka jest od rozstrzygnięcia[7].

Kanony grecki i łaciński[edytuj | edytuj kod]

Pierwszym, który około 140 roku zapisał okrojoną przez siebie listę ksiąg Nowego Testamentu był Marcjon[8]. Z około 180 roku pochodzi Kanon Muratoriego, prywatny spis ksiąg po łacinie[9]. Pod koniec drugiego wieku ustalił się ogólny zarys kanonu, składającego się z Ewangelii, Dziejów Apostolskich, trzynastu listów Pawła z Tarsu i jednego listu Jana. Jednak różni pisarze i różne środowiska kościelne podtrzymywały w dalszym ciągu swe odmienne tradycje w sprawie innych ksiąg, czego najlepszym przykładem była Aleksandria w czasach Orygenesa[10]. Niektóre utwory wymieniane na różnych listach – np. Didache, Pasterz Hermasa czy Apokalipsa Piotra – w końcu nie zostały włączone do kanonu[11]. Inne, uznane za kanoniczne – jak List do Hebrajczyków – długo musiały czekać na powszechną akceptację[12]. Stopniowo jednak uzgadniano wspólną opinię różnych ośrodków na Wschodzie i Zachodzie.

Pierwszy pełną listę dwudziestu siedmiu ksiąg, należących dzisiaj do zbioru Nowego Testamentu, zaproponował i rozesłał w Liście świątecznym (gr. Ἐπιστολή ἑορταστικέ) z roku 367 Atanazy z Aleksandrii. Adresatami listu byli biskupi greccy na Wschodzie i łacińscy na Zachodzie. Wielki w owym czasie autorytet Atanazego spowodował, że jego propozycja stopniowo była przyjmowana przez kościoły w całym Cesarstwie Rzymskim[13]. Po 367 roku listy ksiąg Nowego Testamentu są już o wiele mniej zróżnicowane, jeżeli różnią się od listy Atanazego, to najczęściej jedną pozycją[14].

List Atanazego otrzymali między innymi biskupi Rzymu i Kartaginy, którzy na tej podstawie podnieśli sprawę kanonu na synodach. Kościół rzymski zatwierdził listę Atanazego na synodzie w roku 382. Nieco później zrobiły to kościoły afrykańskie – na synodach w Kartaginie w 390 roku i Hipponie w 393 roku[15]. Dyskusje na Zachodzie w zasadzie zamknęło stanowisko Augustyna, który w drugiej księdze dzieła O nauce chrześcijańskiej (łac. De doctrina christiana), ukończonej w 426 roku, przytoczył w nieco zmienionej kolejności listę Atanazego i uznał ją za kanoniczną[16].

Wobec wznowionej przez protestanckich reformatorów w XVI wieku dyskusji nad kształtem kanonu, na wniosek papieża Pawła III, na Soborze trydenckim zaczęto rozważać tą kwestię podczas sesji 12 lutego 1546 roku. 8 kwietnia stosunkiem głosów 24 do 15, przy 16 osobach nieobecnych, sobór uchwalił dekret De canonicis scripturis. W tym dokumencie, po raz pierwszy w historii Kościoła, sprawa kanonu została uznana za artykuł wiary i poparta anatemą. Sobór, opierając się autorytecie Ojców Kościoła i tradycji, zatwierdził Nowy Testament składający się z dwudziestu siedmiu ksiąg i określił go "świętym"[17].

W kościele Wschodnim długo nie uważano sprawy kanonu Nowego Testamentu za problem wymagający jednoznacznego wyjaśnienia. Sobór in Trullo z lat 691 i 692 zatwierdził kanon synodu z Kartaginy z listą Atanazego, ale jednocześnie kanon synodu z Laodycei, który do Nowego Testamentu zaliczył Listy Klemensa[18]. W X wieku używano na Wschodzie co najmniej sześciu list ksiąg Nowego Testamentu. Lista Atanazego została uznana za jedyną obowiązującą dopiero w XII-XIII wieku[19].

Kanony wschodnie[edytuj | edytuj kod]

Kanony syryjskie[edytuj | edytuj kod]

Syryjskie przekłady Nowego Testamenty zaczęły powstawać już około roku 170. Do V wieku w kościołach syryjskich używano powszechnie Diatessaron, zestawienia czterech ewangelii autorstwa Tacjana Syryjczyka[20]. Kanon Nowego Testamentu w języku syryjskim ukształtował się w V wieku, w formie tak zwanej Peszitty, składającej się z dwudziestu dwóch ksiąg (bez listu Jakuba, drugiego listu Piotra, drugiego i trzeciego listu Jana oraz księgi Objawienia). Wersja ta utrwaliła się wśród wschodnich Syryjczyków po soborze w Efezie z 431 roku i oddzieleniu się ich jako nestorian od reszty kościołów[20].

Wśród zachodnich Syryjczyków, rewizję przekładu Peszitty na podstawie tekstów greckich, przeprowadzono na polecenie biskupa Filoksena z Mabbug w roku 508. Nowy Testament w tej wersji też składał się z dwudziestu dwóch ksiąg, nie zawierał drugiego listu Piotra, drugiego i trzeciego listu Jana, listu Judy oraz księgi Objawienia[20]. Taki kanon został przyjęty przez syryjskich monofizytów[20].

Współcześnie Syryjski Kościół Ortodoksyjny, Syriacki Jakobicki Kościół Indii, Asyryjski Kościół Wschodu i Asyryjski Kościół Wschodu w Indiach używają w liturgii jedynie dwudziestu dwóch ksiąg Nowego Testamentu, chociaż część duchowieństwa w nauczaniu korzysta z wszystkich dwudziestu siedmiu ksiąg z listy Anastazego[21]. O tym, że było już tak wcześniej, może świadczyć napis na Steli z Xi’an w Chinach z 781 roku. Informuje on w językach syriackim i chińskim, że Chrystus pozostawił po sobie dwadzieścia siedem ksiąg[22].

Kanon koptyjski[edytuj | edytuj kod]

Chociaż początki kościoła koptyjskiego są prawie całkowicie nieznane, większość badaczy twierdzi, że stopniowo wzdłuż Nilu język koptyjski wypierał we wspólnotach chrześcijańskich grecki a pierwsze tłumaczenia ksiąg Nowego Testamentu powstały za czasów biskupa Demetriusza z Aleksandrii (189 - 231)[23]. Można przypuszczać, że List Świąteczny Atanazego został rozesłany do kościołów egipskich także w języku koptyjskim, bo jego skrócony odpis zachował się w zbiorze zwanym Osiemdziesięcioma Pięcioma Apostolskimi Kanonami. Tłumaczenia tego tekstu, zapisanego bardzo archaicznym wariantem języka, doprowadziły niektórych uczonych do wniosku, że kanon koptyjski został rozszerzony o kilka dodatkowych ksiąg. Ostatnie badania wykazały, że Kościół koptyjski zawsze pozostał wierny liście swojego biskupa i używał kanonu składającego się z dwudziestu siedmiu ksiąg[24].

Kanon etiopski[edytuj | edytuj kod]

Chociaż dzieje kościoła w Etiopii pozostają prawie całkowicie niezbadane, jest oczywiste, że używał on kanonu składającego się z dwudziestu siedmiu ksiąg za kościołem koptyjskim, którego zwierzchnikowi podlegał jurysdykcyjnie do 1959 roku[24].

Robert W. Cowley przeprowadził badania rękopisów Nowego Testamentu oraz dokumentów kościelnych w języku gyyz i w języku amharskim. Doszedł do wniosku, że obok właściwego kanonu, kościół etiopski używał także kanon "poszerzony", składający się z trzydziestu pięciu ksiąg[25].

Pierwsze cztery księgi "poszerzonego" kanonu to Sinodos, kolekcja przepisów, modlitw i pouczeń przypisywana Klemensowi Rzymskiemu. Po nich następuje księga zwana Qälēmenṭos, zawierająca nie znaną z innych źródeł korespondencję Piotra Apostoła do Klemensa Rzymskiego. Następne dwie księgi zawierają Mäṣḥafä kidan (Księgę przymierza). Pierwsza z nich to etiopskie przepisy prawa kościelnego, druga natomiast to rozmowy Jezusa z uczniami po zmartwychwstaniu, zbliżone w treści do Testamentum Domini. Zbiór zamyka Didesqelya, nie mającą nic wspólnego z Didascalia Apostolorum, ale podobna do pierwszych siedmiu rozdziałów Konstytucji apostolskich[26].

Kościół etiopski przyjął kanon koptyjski składający się z dwudziestu siedmiu ksiąg, ale na obecnym etapie badań nie do końca jest jasne znaczenie tzw. "kanonu poszerzonego[25].

Kanon ormiański[edytuj | edytuj kod]

Armenia stała się pierwszym chrześcijańskim państwem już około połowy III wieku. Z tego okresu pochodził niezachowany ormiański przekład Diatessaron z syryjskiego, którego ślady znalazły się w późniejszym piśmiennictwie.[27] Prawdopodobnie niedługo później dokonano przekładu wszystkich ksiąg Nowego Testamentu, z wyjątkiem księgi Objawienia, której pierwsza wersja pochodzi z V wieku. W najstarszych rękopisach Nowy Testament zawierał Trzeci List Pawła do Koryntian, który stopniowo był usuwany. Ostatni raz pojawił się on w edycji drukowanej ormiańskiej Biblii w 1815 roku, ale tylko jako dodatek[23]. Kościół ormiański uznaje kanon składający się z dwudziestu siedmiu ksiąg z listy Atanazego.

Kanon gruziński[edytuj | edytuj kod]

Gruzja przyjęła chrześcijaństwo około połowy IV wieku, jednak dopiero po wprowadzeniu alfabetu gruzińskiego, przed połową V wieku, przełożono na język gruziński księgi Nowego Testamentu. Jest kwestią dyskutowaną wśród uczonych, czy tego przekładu dokonano z ormiańskiego, czy też z greki. W najstarszych rękopisach brakuje księgi Objawienia. Jej tłumaczenia dokonał św. Eutymiusz tuż przed rokiem 987 i na ten okres należy datować uformowanie się pełnego kanonu gruzińskiego, składającego się z dwudziestu siedmiu ksiąg[23].

Kanon protestancki[edytuj | edytuj kod]

Po ponad tysiącu lat od ukształtowania się kanonu łacińskiego, XVI-wieczni reformatorzy podnieśli ponownie tę kwestię. W opublikowanym we wrześniu 1522 roku niemieckim przekładzie Nowego Testamentu, Marcin Luter napisał krytyczne wstępy do czterech ksiąg – listu do Hebrajczyków, listu Jakuba, listu Judy oraz księgi Objawienia – i wyraził wątpliwości co do ich kanoniczności, chociaż nie usunął ich z tłumaczenia a jedynie zmienił pozycje, ustawiając je razem na końcu wydania[28]. W 1523 roku, podczas debaty przed radą miejską w Zurychu, legaci biskupa Konstancji podnieśli argument, że skoro oponenci opierają się na zasadzie sola scriptura, to powinni uznać autorytet Kościoła, ponieważ to Kościół ustanowił kanon pism, które są podstawą ich wiary. Huldrych Zwingli kontrargumentował, że o kanoniczności księgi decyduje jej zgodność z Dobrą Nowiną, a ta nie jest zależna od decyzji ludzkich. Zwingli i Luter byli zdania w tym okresie, że jeśli wykaże się niezgodność jakiejś księgi z Ewangelią, powinno się ją usunąć z kanonu[29].

Tłumaczenie Lutra z 1522 roku wpłynęło na Jacuba Luciusa, który w 1596 roku cztery kwestionowane księgi oddzielił w swoim wydaniu od reszty, nazywając je "apokryfami". W tym samym roku David Wolder, pastor kościoła św. Piotra w Hamburgu, ogłosił wydanie trójjęzyczne całego Pisma Świętego, w którym określił cztery księgi jako "niekanoniczne". W 1614 roku powtórzył to w swoim wydaniu z Goslar J.Voigt. W szwedzkiej Biblii Gustawa II Adolfa z 1618 roku, cztery kwestionowane przez Lutra księgi zostały zgrupowane w rozdziale "Apokryfy Nowego Testamentu"[30].

Jednak po śmierci Zwinglego Jan Kalwin zaakceptował kanon, natomiast Luter zmienił zdanie. W ostatnim przygotowanym przez siebie wydaniu niemieckiego tłumaczenia, z 1545 roku, przeredagował wstępy do czterech wcześniej kwestionowanych ksiąg, uznając ich kanoniczność[31]. Pierwsze dokumenty kościołów protestanckich, w których przytoczono listę dwudziestu siedmiu ksiąg Nowego Testamentu to paryskie Confession de foy (Confessio Gallicana) z 1559 roku i holenderskie Confession de foy (Confessio Belgica), sporządzone w 1561 roku[32]. Za Kalwinem i Lutrem kościoły protestanckie uznały kanon złożony z dwudziestu siedmiu ksiąg[33].

Manuskrypty[edytuj | edytuj kod]

Najstarsze fragmenty odpisy pochodzą z II w. (papirus Rylandsa 457 (\mathfrak{P}52), papirus Chester Beatty II (\mathfrak{P}46 z przełomu II i III wieku) z kolekcji A. Chestera Beatty'ego, Bodmera XIV-XV oraz Bodmera II).

Większe kodeksy Nowego Testamentu pochodzą z IV-V wieków (są to Kodeks Synajski (pełna kopia NT) i Kodeks Watykański oraz z V wieku (Kodeks Aleksandryjski, Kodeks Efrema oraz Kodeks Bezy).

Wydania tekstu greckiego[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Textus receptus.

Pierwsze wydanie drukiem tekstu całego Nowego Testamentu powstało pod kierownictwem kardynała Jiménesa, arcybiskupa Toledo, zmarłego w roku 1517. Zainicjował on druk wielojęzycznego tekstu Pisma Świętego w Alcalá (łac. Complutum). Stąd przyjęła się nazwa Biblia kompluteńska (łac. Biblia Complutensis)[34]. Tekst był gotowy w 1514 roku, ale dopiero w roku 1520 ogłoszono go drukiem w piątym tomie, w którym zawarto dwujęzyczne, łacińsko-greckie wydanie Nowego Testamentu[35]. Badacze do dzisiaj nie rozstrzygnęli, na jakich rękopisach opierał się tekst Nowego Testamentu wydany w Alcalá[34].

Apokryfy[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: apokryf.

Apokryfami nazywamy pisma, które nie zostały przyjęte do konkretnego kanonu Pism Świętych. Konkretne pismo może być uznawane w jednym z kanonów, w drugim zaś uważane za niekanoniczne – pisma te nie są jednak uważane wtedy za apokryficzne. Poniżej znajduje się lista niektórych apokryfów nieuznawanych przez żaden z kanonów:

Spis ksiąg Nowego Testamentu[edytuj | edytuj kod]

Powyższa kolejność wynika z tradycji, a nie z chronologii powstania – przyjmuje się, że najwcześniejsze są niektóre z Listów św. Pawła, a Ewangelie powstały później[36].

Księgi historyczne[edytuj | edytuj kod]

Ewangelie[edytuj | edytuj kod]
Lp. Tytuł księgi Sigla Tytuł grecki Liczba rozdziałów Tradycyjny autor
1. Ewangelia Mateusza Mt lub Mat Κατὰ Ματθαῖον 28 Mateusz Ewangelista
2. Ewangelia Marka Mk lub Mar Κατὰ Μᾶρκον 16 Marek Ewangelista
3. Ewangelia Łukasza Łk lub Łuk Κατὰ Λουκᾶν 24 Łukasz Ewangelista
4. Ewangelia Jana J lub Jan Κατὰ Ἰωάννην 21 Jan Ewangelista
Dzieje Apostolskie[edytuj | edytuj kod]
Lp. Tytuł księgi Sigla Tytuł grecki Liczba rozdziałów Tradycyjny autor
5. Dzieje Apostolskie Dz lub Dz.Ap. Πράξεις τῶν Ἀποστόλων 28 Łukasz Ewangelista

Księgi dydaktyczne (mądrościowe)[edytuj | edytuj kod]

Listy św. Pawła[edytuj | edytuj kod]
Lp. Tytuł księgi Sigla Tytuł grecki Liczba rozdziałów Autor Tradycyjny rok napisania Tradycyjne miejsce napisania Motyw napisania Treść
6. List do Rzymian Rz lub Rzym Πρὸς ῾Ρωμαίους 16 Paweł z Tarsu (niekwestionowane) 55-58 Korynt
  • Konsolidacja wspólnoty
  • O grzechu i usprawiedliwieniu
  • Prośba o pomoc przy podróży do Hiszpanii

Usprawiedliwienie przez wiarę i prawo

7. 1 List do Koryntian 1 Kor Πρὸς Κορινθίους Α' 16 Paweł z Tarsu (niekwestionowane) 53-57 Efez
  • Uporządkowanie liturgii, spraw moralnych
  • Wyjaśnienie wątpliwości
  • Celibat
  • Charyzmaty, miłość
  • Zmartwychwstanie
8. 2 List do Koryntian 2 Kor Πρὸς Κορινθίους Β' 13 Paweł z Tarsu (niekwestionowane) 53-57 Macedonia
  • obrona jego jako apostoła

o apostolstwie Św. Pawła

9. List do Galatów/List do Galacjan Ga lub Gal Πρὸς Γαλάτας 6 Paweł z Tarsu (niekwestionowane) 54-57 Efez

Zbawia Jezus, nie samo prawo

10. List do Efezjan Ef lub Efez Πρὸς Ἐφεσίους 6 Paweł z Tarsu 59-62 (z niewoli) Rzym
11. List do Filipian Flp lub Filip Πρὸς Φιλιππησίους 4 Paweł z Tarsu (niekwestionowane) 56-63 Rzym lub Efez (z niewoli)
  • Wykorzystanie podróży Epafrodyta
  • Pozdrowienia z więzienia
  • Współcierpienie z Chrystusem
12. List do Kolosan Kol Πρὸς Κολοσσαεῖς 4 Paweł z Tarsu bądź jego uczeń 52-61 Efez (52-54) / Cezarea (56-58) / lub Rzym (59-61) (z niewoli)

Wykorzystanie podróży Epafrasa

  • Dzieło zbawcze Chrystusa
  • Kwestie rodzinne
13. 1 List do Tesaloniczan 1 Tes Πρὸς Θεσσαλονικεῖς Α' 5 Paweł z Tarsu (niekwestionowane) 50-51 zima Korynt
  • wyjaśnienie wątpliwości o końcu świata i zmarłych
14. 2 List do Tesaloniczan 2 Tes Πρὸς Θεσσαλονικεῖς Β' 3 Paweł z Tarsu 51-52 Korynt
  • złe zrozumienie 1 Tes
  • czas przyjścia końca świata
15. 1 List do Tymoteusza 1 Tm lub 1 Tym Πρὸς Τιμόθεον Α' 6 Paweł z Tarsu 65 Macedonia

kwestie pasterskie, herezje

  • normy i wskazówki organizacyjne dla Kościoła
  • pobożność
16. 2 List do Tymoteusza 2 Tm lub 2 Tym Πρὸς Τιμόθεον Β' 4 Paweł z Tarsu 67 Rzym
  • świadectwo duchowe
  • wskazówki pasterskie
17. List do Tytusa Tt lub Tyt Πρὸς Τίτον 3 Paweł z Tarsu 65-66 Macedonia
  • organizacja Kościoła
  • Jezus Bogiem
18. List do Filemona Flm lub Filem Πρὸς Φιλήμονα 1 Paweł z Tarsu (niekwestionowane) 52-54 lub 62? Efez lub Rzym (z niewoli)
  • aby przyjął Onezyma, nawróconego niewolnika
  • niewolnictwo
19. List do Hebrajczyków/List do Żydów Hbr lub Hebr Πρὸς ῾Εβραίους 13 osoba ze środowiska Pawła z Tarsu (Apollos?) 67? lub 75-90 Italia (Rzym?)
  • dla nawróconych z judaizmu
Listy powszechne[edytuj | edytuj kod]
Lp. Tytuł księgi Sigla Tytuł grecki Liczba rozdziałów Tradycyjny autor
20. List Jakuba Jk lub Jak Ἰακώβου 5 Jakub Apostoł
21. 1 List Piotra 1 P lub 1 Piotr Πέτρου Α' 5 Piotr Apostoł
22. 2 List Piotra 2 P lub 2 Piotr Πέτρου Β' 3 Piotr Apostoł
23. 1 List Jana 1 J lub 1 Jan Ἰωάννου Α' 5 Jan Ewangelista
24. 2 List Jana 2 J lub 2 Jan Ἰωάννου Β' 1 Jan Ewangelista
25. 3 List Jana 3 J lub 3 Jan Ἰωάννου Γ' 1 Jan Ewangelista
26. List Judy Jud Ἰούδα 1 Juda Tadeusz Apostoł

Księgi prorockie[edytuj | edytuj kod]

Lp. Tytuł księgi Sigla Tytuł grecki Liczba rozdziałów Tradycyjny autor
27. Apokalipsa św. Jana/Objawienie św. Jana Ap lub Obj Ἀποκάλυψις Ἰωάννου 22 Jan Ewangelista

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Ehrman 1997 ↓, s. 8.
  2. Ehrman 1997 ↓, s. 8-9.
  3. Ehrman 1997 ↓, s. 9-10.
  4. Ehrman 1997 ↓, s. 10.
  5. Metzger 1997 ↓, s. 292.
  6. Metzger 1997 ↓, s. 2.
  7. Jonge 2003 ↓, s. 311.
  8. Metzger 1997 ↓, s. 90.
  9. Metzger 1997 ↓, s. 191.
  10. Metzger 1997 ↓, s. 135nn.
  11. Metzger 1997 ↓, s. 209nn.
  12. Metzger 1997 ↓, s. 232nn.
  13. Metzger 1997 ↓, s. 210-211.
  14. Jonge 2003 ↓, s. 319.
  15. Langkammer 1982 ↓, s. 252.
  16. Metzger 1997 ↓, s. 237.
  17. Metzger 1997 ↓, s. 246.
  18. Metzger 1997 ↓, s. 216.
  19. Metzger 1997 ↓, s. 217.
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 Metzger 1997 ↓, s. 218.
  21. Metzger 1997 ↓, s. 220.
  22. Metzger 1997 ↓, s. 221.
  23. 23,0 23,1 23,2 Metzger 1997 ↓, s. 224.
  24. 24,0 24,1 Metzger 1997 ↓, s. 225.
  25. 25,0 25,1 Metzger 1997 ↓, s. 226.
  26. Metzger 1997 ↓, s. 227-228.
  27. Metzger 1997 ↓, s. 223.
  28. Bainton 1963 ↓, s. 7.
  29. Bainton 1963 ↓, s. 4.
  30. Metzger 1987 ↓, s. 245.
  31. Bainton 1963 ↓, s. 8.
  32. Jonge 2003 ↓, s. 312.
  33. Bainton 1963 ↓, s. 9.
  34. 34,0 34,1 Langkammer 1982 ↓, s. 270.
  35. Biblia Complutensis. Alcalá 1520. [dostęp 2014-10-16] Na stronie internetowej błędnie podano datę wydania, dotyczy ona pierwszego tomu całej edycji.
  36. Jürgen Roloff: Wprowadzenie do Nowego Testamentu. Verbinum, 2008, s. 13. ISBN 978-83-7192-376-0.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Roland H. Bainton: The Bible in the Reformation. W: The Cambridge History of the Bible Volume 3: The West from the Reformation to the Present Day. Cambridge: Cambridge University Press, 1963, s. 1 - 37. ISBN 0-521 04254-2.
  • Hugolin Langkammer: Wprowadzenie do ksiąg Nowego Testamentu. Wrocław: Wydawnictwo Wrocławskiej Księgarni Archidiecezjalnej, 1982.
  • Bart D. Ehrman: The New Testament and Other Early Christian Writings. Oksford, Nowy Jork: Oxford University Press, 1997.
  • Bruce M. Metzger: The Canon of the New Testament: Its Origin, Development, and Significance. Oksford: Oxford University Press, 1997. ISBN 0198269544.
  • H.J. de Jonge, J.M. Auwers: The Biblical Canons. Louvain: Peeters Publishers, 2003, seria: Bibliotheca Ephemeridum Theologicarum Lovaniensium, Book 163. ISBN 9042911549.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Tekst Nowego Testamentu
Audio
Introdukcje i krytyka tekstu