Wykształcenie wyższe

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Uniwersytet w Cambridge w Wielkiej Brytanii – jeden z wielu uniwersytetów gdzie uzyskuje się wykształcenie wyższe

Wykształcenie wyższe jest wykształceniem uzyskanym w uniwersytecie, uniwersytecie technicznym (politechnika) lub w innych ośrodkach szkolnictwa wyższego. Pojęcie wykształcenia wyższego obejmuje skończenie studiów wyższych (po szkole średniej), oraz dalsze studia lub badania prowadzące do uzyskania stopnia naukowego. Systemy szkolnictwa wyższego różnią się pomiędzy krajami, ale system nostryfikacji[1] dyplomów opisuje równoważność stopni i tytułów naukowych.

System wykształcenia wyższego i stopni naukowych w Europie jest obecnie (2006) harmonizowany na podstawie tzw. procesu bolońskiego[2], którego celem jest utworzenie europejskiego systemu stopni naukowych opartych na identycznych standardach i jakości. Deklaracja została podpisana w 1999 roku. System ten będzie oparty na trzech stopniach: bakałarz (licencjat lub inżynier, 3 lata nauki), magister (2 lata nauki) i doktor (4 lata nauki). Podobny system jest obecnie używany w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Australii i Nowej Zelandii. W USA bachelor (4 lata), master (2), doctor (stopień naukowy: np. Ph.D lub D.Sc.)(4 lata +), doctor [tytuł zawodowy; np. MD, JD, DBA, Ed.D, Psych.D)] (min 3 lata)Polska podpisała deklarację bolońską i jest członkiem European Higher Education Area (EHEA).

Prestiż społeczny[edytuj | edytuj kod]

W Polsce[3] od lat na czele rankingu profesji darzonych największym szacunkiem znajdują się zawody wymagające wyższego wykształcenia – w Polsce przyjęło się je określać „inteligenckie” (profesor uniwersytetu, lekarz, nauczyciel, sędzia). Zatem najwyższy prestiż ma praca twórcza, nosząca znamiona „służby społecznej”. Według CBOS w polskich warunkach wykonywanie zawodów z wyższym wykształceniem wiąże się z niskimi oficjalnymi zarobkami.

Socjoekonomia[edytuj | edytuj kod]

Polska[edytuj | edytuj kod]

Uzyskanie wyższego wykształcenia poprawia perspektywy na rynku pracy. Im wyższy poziom wykształcenia, tym mniejsze ryzyko bezrobocia. Osoby z wyższym wykształceniem rzadziej tracą zatrudnienie a jeżeli już tak się stanie - krócej szukają nowego zajęcia[4]. W 2009 roku zaledwie 7,4% spośród pracujących w wieku 25-64 lata zakończyło edukację na poziomie szkoły podstawowej, zaś udział osób z wykształceniem wyższym wśród pracujących wyniósł w tym czasie 26,8%. Oznacza to, że osoby lepiej wykształcone są wyraźnie nadreprezentowane w populacji pracujących, a osoby z wykształceniem podstawowym i niepełnym wyraźnie niedoreprezentowane[4].

Wyższe wykształcenie to na ogół lepsze zarobki. W 2008 roku przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto ogółem wyniosło około 3 179 zł. Osoby z wyższym wykształceniem zarabiały niemal 4 480 zł, czyli o ponad 57% więcej niż osoby, które zakończyły edukację na poziomie technikum lub szkoły policealnej, i ponad dwukrotnie więcej w stosunku do będących w najgorszej sytuacji osób z wykształceniem podstawowym[4].

Różnice w wysokości osiąganych wynagrodzeń w Polsce pomiędzy osobami o najniższym i najwyższym poziomie wykształcenia powiększały się systematycznie w okresie transformacji. W 1988 roku wynagrodzenia osób z wyższym wykształceniem były przeciętnie o 37% wyższe niż płace pracowników z wykształceniem podstawowym (Rutkowski, 1996), a w 2004 roku różnice te sięgały już niemal 120%. Ostatnie kilka lat przyniosło jednak wyhamowanie dynamiki tych procesów – w 2008 roku odnotowano różnicę rzędu 106%. Jeżeli za punkt odniesienia zostanie przyjęty poziom wyższy średni z klasyfikacji ISCED, a populacja pracujących zostanie ograniczona do osób w wieku 25-64 lata, to relatywne wynagrodzenia osób, które ukończyły studia wyższe w Polsce, w 2006 roku były jednymi z najwyższych w krajach OECD (różnica 73% w stosunku do osób w wykształceniem średnim). Wyższe dysproporcje występowały jedynie na Węgrzech (120%) oraz w Czechach, Portugalii i Stanach Zjednoczonych (około 76-83%). Z drugiej strony, płace osób o najniższych kwalifikacjach były w Polsce tylko o 16% niższe niż płace osób o wykształceniu średnim[4].

Stany Zjednoczone[edytuj | edytuj kod]

Wartość wyższego wykształcenia mierzy się w możliwościach zarobkowych. Według danych z marca 2005 z amerykańskiego biura spisu powszechnego (U.S. Census Bureau) osoby pomiędzy 25 a 34 rokiem życia, które ukończyły szkołę średnią zarabiają średnio rocznie 32 592 dolarów. Osoby z dyplomem ukończenia studiów wyższych zarabiały rocznie średnio 50 700 dolarów, a z doktoratem 65 937 dolarów. Natomiast lekarze i prawnicy (wykształcenie wyższe zawodowe) 87 732 dolarów. Należy jednak uwzględnić fakt, że osoby bez wyższego wykształcenia są szybciej na rynku pracy, mimo to osoba z dyplomem szkoły średniej zarobi w czasie całej swojej kariery 1,2 miliona dolarów, osoba z wykształceniem wyższym 2,1 miliona dolarów.

Wykształcenie wyższe w Stanach Zjednoczonych[edytuj | edytuj kod]

W USA istnieją studia zawodowe kończące się tytułem zawodowym: Bachelor of Arts, Master of Arts, lub MBA itp., oraz MD, JD, DBA, D.Psych., Ed.D., oraz studia naukowe kończące się stopniami naukowymi: Bachelor of Science, Master of Science, Ph.D. lub D.Sc.

Generalnie studia zawodowe są strukturalnie usztywnione (ale nie do takiego stopnia jak w np. Polsce), a studia naukowe od najniższego poziomu charakteryzują się dużą swobodą wyboru przedmiotów (aczkolwiek pewne obowiązkowe grupy wykładów i zajęć istnieją). Swoboda wyboru wykładów dla normalnego studenta w USA może być porównana do studiów indywidualnych w Polsce. Wykształcenie wyższe w USA jest rozwiązaniem zbliżonym do systemu proponowanego w deklaracji bolońskiej. W USA system wykształcenia wyższego opiera się na czteroletnich studiach „undergraduate” zakończonych tytułem bachelor (niesłusznie porównywanym do polskiego tytułu licencjata, tj. 1. stopnia zawodowego), albo na program dwuletni na associate (technik). Następnie można studiować w szkole zaawansowanej „graduate” gdzie uzyskuje się tytuł Masters (magister (zawodowy lub naukowy)) lub stopień naukowy doktora (Phd lub Doctor of Science) lub doktorat zawodowy (MD, JD). Aby uzyskać tytuł zawodowy doktora nie trzeba posiadać dyplomu masters. Przy uzyskiwaniu stopnia naukowego doktora wciąż trzeba przejść przez zakres nauki przewidziany dla zdobycia tego tytułu, tyle, że dyplom magisterski nie jest wystawiany - ale można o niego poprosić i dostać. Inaczej niż w większości krajów na świecie, zaawansowane („graduate”) szkolnictwo wyższe w USA prowadzące do stopni naukowych nie opiera się na bardzo strukturalnym programie wykładów i ukończenie tych studiów jest jednym z wymagań uzyskania masters degree lub doktoratu naukowego. Jedynie studia zawodowe prowadzące do zawodowego tytułu "Masters" lub "Doctor" są strukturalnie sztywne podobnie jak w Europie. W USA nie ma tytułu naukowego doktora habilitowanego i profesora, które są charakterystyczne dla systemu niemieckiego, rosyjskiego i polskiego. Należy zdać sobie sprawę, że istniejące "tytuły naukowe" w systemie polskim są de facto "tytułami stanowisk akademickich" i przez lata, zarówno w systemie polskim jak i radzieckim służyło tworzeniu klasy polityczno-społecznej jako psychologicznie uzasadniony zastępnik klas z czasów królewsko-carskich. W USA tytuły Profesorskie (Adjunct, Assistant, Associate,etc.) nie są przetłumaczalne na polskie stanowiska. Tak więc Assistant Professor in USA nie jest odpowiednikiem Asystenta w Polsce, a Lecturer w USA nie jest odpowiednikiem Wykładowcy w Polsce. Tytuł stanowiska związany jest z przywilejami i płacą na danej uczelni. Uzyskanie tytułu profesora na jednej uczelni nie oznacza, ze przy zmianie uczelni uzyska się ten sam tytuł - czy raczej stanowisko na innej uczelni. W USA najwyższym stopniem naukowym jest Doctor of Philosophy (większość uczelni nadaje ten tytuł) lub równorzędny Doctor of Science (np. MIT nadaje ten tytuł) (i zawierają zakres wiedzy potrzebny do uzyskania stopnia naukowego Masters of Science), wszystkie inne doktoraty są tytułami zawodowymi zdobytymi w trakcie 3 - 4 letnich studiów po Bachelor degree (i nie zawierają żadnego zakresu wiedzy na poziomie Masters of Science). Dla przykładu aby być przyjętym na studia wiodące do stopnia naukowego Master of Science w dziedzinie prawa, najpierw trzeba uzyskać tytuł zawodowy Juris Doctor. A tytuł zawodowy Juris Doctor to nie to samo co stopień naukowy Ph.D. w naukach podstawowych. Podobnie jest w medycynie, po uzyskaniu Bachelor, uzyskuje się tytuł zawodowy Medical Doctor, ale nie istnieje w ogóle Ph.D./D.Sc. w medycynie, jako że stopnie naukowe można uzyskać tylko w naukach podstawowych; a więc lekarz (M.D.) pragnący zdobyć stopień naukowy Ph.D. realizuje go w dziedzinie w zależności od tego co zawiera jego praca doktorska (biochemia, chemia, biologia, itp.), a po drodze przechodzi przez zakres wiadomości potrzebny do zrobienia Masters of Science w konkretnej dziedzinie nauk podstawowych.Inne studia zawodowe noszą tytuły Masters (jeżeli trwają poniżej 3 lat)lub Doctor (jeżeli trwają powyżej 3 lat). W Polsce niesłusznie wiele z nich jest ignorowanych. Np. MBA (tytuł zawodowy Master of Business Administration) trwa normalnie 2 lat (aczkolwiek istnieją programy kompresujące zajęcia w 1 rok, ale również są takie co rozciągają na 4 lata)a w Polsce jest on uważany za tzw. "dokształt" i nie ma żadnej wartości i nie podlega nostryfikacji mimo, że gdyby porównać zakres i treść wykładów i zajęć to odpowiadałby co najmniej polskiemu Magisterium nauk ekonomicznych jeżeli nie polskim studiom doktoranckim. Problem jest w tym, że polskie studia magisterskie odpowiadają amerykańskim studiom zawodowym a nie naukowym. Również w Polsce nie rozróżnia się studiów zawodowych od naukowych na poziomie bakałarza (licencjat).

Wykształcenie wyższe w Polsce[edytuj | edytuj kod]

W polskim systemie edukacji wykształcenie wyższe w przypadku studiów I stopnia (zawodowych) kończy się nadaniem tytułu licencjata lub inżyniera, w przypadku studiów II stopnia (magisterskich) albo jednolitych studiów magisterskich – nadaniem tytułu magistra (lub magistra inżyniera, magistra inżyniera architekta, magistra inżyniera architekta krajobrazu, magistra inżyniera pożarnictwa, magistra pielęgniarstwa, magistra położnictwa, magistra sztuki[5]) lub równorzędnego (lekarza, lekarza dentysty, lekarza weterynarii).

Szkoły wyższe przyznają też stopnie naukowe doktora i doktora habilitowanego. W Polsce działa Centralna Komisja do Spraw Stopni i Tytułów[6] a podstawą jej działalności jest ustawa o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki[7].

Stopień doktora nadaje się osobie, która:

  • ma tytuł zawodowy magistra, magistra inżyniera, lekarza lub inny równorzędny
  • zdała egzaminy doktorskie w zakresie określonym przez radę jednostki organizacyjnej
  • przedstawiła i obroniła rozprawę doktorską.

Natomiast do przewodu habilitacyjnego może być dopuszczona osoba, która posiada stopień doktora i uzyskała znaczny dorobek naukowy lub artystyczny, a ponadto przedstawiła rozprawę habilitacyjną, która powinna stanowić znaczący wkład autora w rozwój określonej dyscypliny naukowej lub artystycznej. Stopień doktora habilitowanego jest charakterystyczny dla kilku krajów, m.in. Niemiec, Rosji, Polski i byłych krajów socjalistycznych, które przyjęły były system radziecki.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Biuro Uznawalności Wykształcenia i Wymiany Międzynarodowej.
  2. Wiesława Kostrzewa-Zorbas: Harmonizacja Systemów Szkolnictwa Wyższego w Europie. Polityka Unii Europejskiej, 2003.
  3. Prestiż zawodów.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Instytut Badań Edukacyjnych "Raport o stanie edukacji 2010", rozdział VIII.
  5. Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 1 września 2011 r. w sprawie tytułów zawodowych nadawanych absolwentom studiów, warunków wydawania oraz niezbędnych elementów dyplomów ukończenia studiów i świadectw ukończenia studiów podyplomowych oraz wzoru suplementu do dyplomu (Dz. U. z 2011 r. Nr 196, poz. 1167)
  6. Centralna Komisja do Spraw Stopni i Tytułów.
  7. Ustawa o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki (Dz. U. z 2003 r. Nr 65, poz. 595).

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]